સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.96

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
કૃપ્ણદ્વૈપાયનઃ સ્કંદ શંભુભક્તિપરો યદિ ॥
યદિ ક્ષેત્રરહસ્યજ્ઞઃ ક્ષેત્રસંન્યાસકૃદ્યદિ

તથા દૃષ્ટપ્રભાવશ્ચેત્તથા ચેજ્જ્ઞાનિનાં વરઃ ॥
પુરીં વારાણસીં શ્રેષ્ઠાં કથં કિલ શપિષ્યતિ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમેતત્ત્વયા પૃચ્છિ કથયામિ મુને શૃણુ ॥
તસ્ય વ્યાસસ્ય ચરિતં ભવિષ્યં ત્વયિ પૃચ્છતિ

યદારભ્ય મુનેસ્તસ્ય નંદી સ્તંભિતવાન્ભુજમ્ ॥
તદારભ્ય મહેશાનં સંસ્તૌતિ પરમાદૃતઃ

કાશ્યાં તીર્થાન્યનેકાનિ કાશ્યાં લિગાન્યનેકશઃ ॥
તથાપિ સેવ્યો વિશ્વેશઃ સ્નાતવ્યા મણિકર્ણિકા

લિંગેષ્વેકો હિ વિશ્વેશસ્તીર્થેષુ મણિકર્ણિકા ॥
ઇતિ સંવ્યાહરન્વ્યાસસ્તદ્દ્વયં બહુ મન્યતે

ત્યક્ત્વા સ બહુ વાગ્જાલં પ્રાતઃ સ્નાત્વા દિનેદિને ॥
નિર્વાણમંડપે વક્તિ મહિમાનં મહેશિતુઃ

શિષ્યાણાં પુરતો નિત્યં ક્ષેત્રસ્ય મહિમા મહાન્ ॥
વ્યાખ્યાયતે મુદા તેન વ્યાસેન પરમર્ષિણા

અત્ર યત્ક્રિયતે ક્ષેત્રે શુભં વાઽશુભમેવ વા ॥
સંવર્તેપિ ન તસ્યાંતસ્તસ્માચ્છ્રેયઃ સમાચરેત્

ક્ષેત્રસિદ્ધિં સમીહંતે યે ચાત્ર કૃતિનો જનાઃ ॥
યાવજ્જીવં ન તૈસ્ત્યાજ્યા સુધીભિર્મણિકર્ણિકા

ચક્રપુષ્કરિણી તીર્થે સ્નાતવ્યં પ્રતિવાસરમ્ ॥
પુષ્પૈઃ પત્રૈઃ ફલૈસ્તોયૈરર્ચ્યો વિશ્વેશ્વરઃ સદા

સ્વવર્ણાશ્રમધર્મશ્ચ ત્યક્તવ્યો ન મનાગપિ ॥
પ્રત્યહં ક્ષેત્રમહિમા શ્રોતવ્યઃ શ્રદ્ધયા સકૃત્

યથાશક્તિ ચ દેયાનિ દાનાન્યત્ર સુગુપ્તવત્ ॥
અન્નાન્યપિ ચ દેયાનિ વિઘ્નાન્પરિજિહીર્ષુણા

પરોપકરણં ચાત્ર કર્તવ્યં સુધિયા સદા ॥
પર્વસ્વપિ વિશેષેણ સ્નાનદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ

વિશેષપૂજા કર્તવ્યા સુમહોત્સવપૂર્વકમ ॥
કાર્યાસ્તથાધિકા યાત્રાઃ સમર્ચ્યાઃ ક્ષેત્રદેવતાઃ।

અત્ર મર્મ ન વક્તવ્યં સુધિયાં કસ્યચિત્ક્વચિત્ ॥
પરદાર પરદ્રવ્ય પરાપકરણં ત્યજેત્

પરાપવાદો નો વાચ્યઃ પરેર્ષ્યાં ન ચ કારયેત્ ॥
અસત્યં નૈવ વક્તવ્યં પ્રાણૈઃ કંઠગતૈરપિ

અત્રત્ય જંતુરક્ષાર્થમસત્યમપિ ભાષયેત્ ॥
યેનકેનપ્રકારેણ શુભેનાપ્યશુભેન વા

અત્રત્યઃ પ્રાણિમાત્રોપિ રક્ષણીયઃ પ્રયત્નતઃ ॥
એકસ્મિન્રક્ષિતે જંતાવત્ર કાશ્યાં પ્રયત્નતઃ ॥
ત્રૈલોક્યરક્ષણાત્પુણ્યં યત્સ્યાત્તત્સ્યાન્ન સંશયઃ

યે વસંતિ સદા કાશ્યાં ક્ષેત્રસંન્યાસકારિણઃ ॥
ત એવ રુદ્રા મંતવ્યા જીવન્મુક્તા ન સંશયઃ

તે પૂજ્યાસ્તે નમસ્કાર્યાસ્તે સંતોષ્યાઃ પ્રયત્નતઃ ॥
તેષુ વૈ પરિતુષ્ટેષુ તુષ્યેદ્વિશ્વેશ્વરઃ સ્વયમ્

કાશ્યાં વસંતિ યે મર્ત્યા દૂરસ્થૈરપિ સન્નરૈઃ ॥
યોગક્ષેમો વિધાતવ્યસ્તેષાં વિશ્વેશિતુર્મુદે

પ્રસરસ્ત્વિંદ્રિયાણાં ચ નિવાર્યોત્ર નિવાસિભિઃ ॥
મનસોપિ હિ ચાંચલ્યમિહ વાર્યં પ્રયત્નતઃ

મરણં નાભિકાંક્ષેદ્ધિ કાંક્ષ્યો મોક્ષોઽપિનો પુનઃ ॥
શરીરશોષણોપાયઃ કર્તવ્યઃ સુધિયા નહિ

શરીરસૌષ્ઠવં કાંક્ષ્યં વ્રતસ્નાનાદિસિદ્ધયે ॥
આયુર્બહ્વત્ર વૈ ચિંત્યં મહાફલસમૃદ્ધયે

આત્મરક્ષાત્ર કર્તવ્યા મહાશ્રેયોભિવૃદ્ધયે ॥
અત્રાત્મ ત્યજનોપાયં મનસાપિ ન ચિંતયેત્

એકસ્મિન્નપિ યચ્ચાહ્નિ કાશ્યાં શ્રેયોભિલભ્યતે ॥
ન તુ વર્ષશતેનાપિ તદન્યત્રાપ્યતે ક્વચિત્

અન્યત્ર યોગાભ્યસનાદ્યાવજ્જન્મ યદર્જ્યતે ॥
વારાણસ્યાં તદેકેન પ્રાણાયામેન લભ્યતે

સર્વતીર્થાવગાહાચ્ચ યાવજ્જન્મ યદર્જ્યતે ॥
તદાનંદવને પ્રાપ્યં મણિકર્ણ્યેકમજ્જનાત્ ॥

સર્વલિંગાર્ચનાત્પુણ્યં યાવજ્જન્મ યદર્જ્યતે ॥
સકૃદ્વિશ્વેશમભ્યર્ચ્ય શ્રદ્ધયા તદવાપ્યતે

યજ્જન્મનાં સહસ્રેણ નિર્મલં પુણ્યમર્જિતમ્ ॥
તત્પુણ્યપરિવર્તેન ભવેદ્વિશ્વેશદર્શનમ્ ॥ ૩। ॥
ગવાં કોટિ પ્રદાનેન સમ્યગ્દત્તેન યત્ફલમ ॥
તત્ફલં સમ્યગાપ્યેત વિશ્વેશ્વર વિલોકનાત્

યત્ષોડશમહાદાનૈઃ પુણ્યં પ્રોક્તં મહર્ષિભિઃ ॥
તત્પુણ્યં જાયતે પુંસાં વિશ્વેશે પુષ્પદાનતઃ

અશ્વમેધાદિભિર્યજ્ઞૈર્યત્ફલં પ્રાપ્યતેખિલૈઃ ॥
પંચામૃતાનાં સ્નપનાદ્વિશ્વેશે તદવાપ્યતે

વાજપેયસહસ્રેણ સમ્યગિષ્ટેન યત્ફલમ્ ॥
સકૃન્મહાર્હૈર્નૈવેદ્યૈર્વિશ્વેશે તચ્છતાધિકમ્

ધ્વજાતપત્રં ચમરં વિશ્વેશે યઃ સમર્પયેત્ ॥
એકચ્છત્રં સ વૈ રાજ્યં પ્રાપ્નુયાદ્વસુધાતલે

મહાપૂજોપકરણં યોર્પયેદ્વિશ્વભર્તરિ ॥
ન તં સંપત્તિસંભારા વિમુંચંતીહ કુત્રચિત્

સર્વર્તુકુસુમાઢ્યાં ચ યઃ કુર્યાત્પુષ્પવાટિકામ્ ॥
તદંગણે કલ્પવૃક્ષાશ્છાયાં કુર્વંતિ શીતલામ્

યઃ ક્ષીરસ્નપનાર્થં વૈ વિશ્વેશે ધેનુમર્પયેત્ ॥
ક્ષીરાર્ણવતટે તસ્ય નિવસેયુઃ પિતામહાઃ ॥

વિશ્વેશરાજસદને યઃ સુધાં ચિત્રમેવ વા ॥
કારયેત્તસ્ય ભવનં કૈલાસચિત્રિતં ભવેત્

બ્રાહ્મણાન્યતિનો વાપિ તથૈવ શિવયોગિનઃ ॥
ભોજયેદ્યોત્ર વૈ કાશ્યામેકૈક ગણના ક્રમાત્

કોટિભોજ્યફલં તસ્ય શ્રદ્ધયા નાત્ર સંશયઃ ॥
તપસ્ત્વત્ર પ્રકર્તવ્યં દાનમત્ર પ્રદાપયેત્

વિશ્વેશસ્તોષણીયોત્ર સ્નાનહોમજપાદિભિઃ ॥
અન્યત્ર કોટિજપ્યેન યત્ફલં પ્રાપ્યતે નરૈઃ ॥
અષ્ટોત્તરશતં જપ્ત્વા તદત્ર સમવાપ્યતે

કોટિહોમેન યત્પ્રોક્તં ફલમન્યત્ર સૂરિભિઃ ॥
અષ્ટોત્તરાહુતિશતાત્તદત્રાનંદકાનને

યો જપેદ્રુદ્રસૂક્તાનિ કાશ્યાં વિશ્વેશસન્નિધૌ ॥
પારાયણેન વેદાનાં સર્વેષાં ફલમાપ્યતે

તસ્ય પુણ્યં ન જાનામિ ચિંતિતે ચાક્ષરે પરે ॥
કાશ્યાં નિત્યં પ્રવસ્તવ્યં સેવ્યોત્તરવહા સદા

આપદ્યપિ હિ ઘોરાયાં કાશી ત્યાજ્યા ન કુત્રચિત્ ॥
યતઃ સર્વાપદાંહર્તા ત્રાતા વિશ્વપતિઃ પ્રભુઃ

અવંધ્યં દિવસં કુર્યાત્સ્નાનદાનજપાદિભિઃ ॥
યતઃ કાશ્યાં કૃતં કર્મ મહત્ત્વાય પ્રકલ્પતે

કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણાદીનિ કર્તવ્યાનિ પ્રયત્નતઃ ॥
તથેંદ્રિયવિકારાશ્ચ ન બાધંતેત્ર કર્હિચિત્

યદીંદ્રિયાણિ કુર્વંતિ વિક્રિયામિહ દેહિનામ્ ॥
તદાત્રવાસસં સિદ્ધિર્વિઘ્નેભ્યો નૈવ લભ્યતે

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
કૃચ્છ્ર ચાંદ્રાયણાદીનિ વ્યાસો વક્ષ્યતિ યાનિ વૈ॥
તેષાં સ્વરૂપમાખ્યાહિ સ્કંદેંદ્રિય વિશુદ્ધયે

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
કથયામિ મહાબુદ્ધે કૃચ્છ્રાદીનિ તવાગ્રતઃ ॥
યાનિ કૃત્વાત્ર મનુજો દેહશુદ્ધિં લભેત્પરામ્

એકભક્તેન નક્તેન તથૈવાયાચિતેન ચ ॥
ઉપવાસેન ચૈકેન પાદકૃચ્છ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

વટોદુંબરરાજીવ બિલ્વપત્રકુશોદકમ્ ॥
પ્રત્યેકં પ્રત્યહં પીતં પર્ણકૃચ્છ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

પિણ્યાકઘૃતતક્રાંબુ સક્તૂનાં પ્રતિવાસરમ્ ॥
એકૈકમુપવાસશ્ચ કૃચ્છ્રઃ સૌમ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ

હવિષા પ્રાતરશ્નીત હવિષા સાયમેવ ચ ॥
હવિષા યાચિતં ત્રીંસ્તુ સોપવાસસ્ત્રયહં વસેત્

એકૈકગ્રાસમશ્નીયાદહાનિ ત્રીણિ પૂર્વવત્ ॥
ત્ર્યહં ચોપવસેદંત્યમતિકૃચ્છ્રં ચરન્દ્વિજઃ

કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રં પયસા દિવસાનેકવિંશતિઃ ॥
દ્વાદશાહોપવાસેન પરાકઃ પરિકીર્તિતઃ

ત્ર્યહં પ્રાતસ્ત્રયહં સાયં ત્ર્યહમદ્યાદયાચિતમ્॥
ત્ર્યહં ચોપવસેદંત્યં પ્રાજાપત્યં ચરન્દ્વિજઃ

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિસર્પિઃ કુશોદકમ્॥
એકરાત્રોપવાસશ્ચ કૃચ્છ્રઃ સાંતપનઃ સ્મૃતઃ

પૃથક્સાંતપનદ્રવ્યૈઃ ષડહઃ સોપવાસકઃ ॥
સપ્તાહેન તુ કૃચ્છ્રોયં મહાસાંતપનઃ સ્મૃતઃ

તપ્તકૃચ્છ્રં ચરન્વિપ્રો જલક્ષીરઘૃતાનિલાન્ ॥
એતાંસ્ત્ર્યહં પિબેદુષ્ણાન્સકૃત્સ્નાયી સમાહિતઃ

ત્ર્યહમુષ્ણાઃ પિબેદાપસ્ત્ર્યહમુષ્ણં પયઃ પિબેત્ ॥
ત્ર્યહમુષ્ણઘૃતં પ્રાશ્ય વાયુભક્ષો દિનત્રયમ્

પલમેકં પયઃ પીત્વા સર્પિષશ્ચ પલદ્વયમ્ ॥
પલમેકં તુ તોયસ્ય તપ્તકૃચ્છ્ર ઉદાહૃતઃ

ગોમૂત્રેણ સમાયુક્તં યાવકં યઃ પ્રયોજયેત્ ॥
કૃચ્છ્રમેકાહ્ન્કિં પ્રોક્તં શરીરસ્ય વિશોધનમ્

હસ્તાવુત્તાનતઃ કૃત્વા દિવસં મારુતાશનઃ ॥
રાત્રૌ જલે સ્થિતો વ્યુષ્ટઃ પ્રાજાપત્યેન તત્સમમ્

એકૈકં હ્રાસયેદ્ગ્રાસં કૃષ્ણે શુક્લે ચ વર્ધયેત્॥
ઉપસ્પૃશં સ્ત્રિષવણમેતચ્ચાંદ્રાયણં સ્મૃતમ્

એકૈકં વર્ધયેદ્ગ્રાસં શુક્લે કૃષ્ણે ચ હ્રાસયેત્ ॥
ભુંજીત દર્શે નો કિંચિદેષ ચાંદ્રાયણો વિધિઃ

ચતુરઃ પ્રાતરશ્નીયાત્પિંડાન્વિપ્રઃ સમાહિતઃ ॥
ચતુરોસ્તમિતે સૂર્યે શિશુચાંદ્રાયણં સ્મૃતમ્

અષ્ટાવષ્ટૌ સમશ્નીયાત્પિંડાન્મધ્યંદિને સ્થિતે ॥
નિયતાત્મા હવિષ્યસ્ય યતિચાંદ્રાયણં સ્મૃતમ્

યથાકથંચિત્પિંડાનાં તિસ્રોશીતીઃ સમાહિતઃ ॥
માસેનાશ્નન્હવિષ્યસ્ય ચંદ્રસ્યૈતિ સલોકતામ્

અદ્ભિર્ગાત્રાણિ શુધ્યંતિ મનઃ સત્યેન શુદ્ધ્યતિ ॥
વિદ્યા તપોભ્યાં ભૂતાત્મા બુદ્ધિર્જ્ઞાનેન શુદ્ધ્યતિ

તચ્ચ જ્ઞાનં ભવેત્પુંસાં સમ્યક્કાશીનિષેવણાત્ ॥
કાશીનિષેવણેન સ્યાદ્વિશ્વેશકરુણોદયઃ॥

તતો મહોદયાવાપ્તિઃ કર્મનિર્મૂલનક્ષમા॥
અતઃ કાશ્યાં પ્રયત્નેન સ્નાન દાન તપો જપઃ

વ્રતં પુરાણશ્રવણં સ્મૃત્યુક્તાધ્વ નિષેવણમ્ ॥
પ્રતિક્ષણે પ્રતિદિનં વિશ્વેશ પદચિંતનમ્

લિંગાર્ચનં ત્રિકાલં ચ લિંગસ્યાપિ પ્રતિષ્ઠિતિઃ ॥
સાધુભિઃ સહ સંલાપો જલ્પઃ શિવશિવેતિ ચ

અતિથેશ્ચાપિ સત્કારો મૈત્રીતીર્થનિવાસિભિઃ ॥
આસ્તિક્યબુદ્ધિર્વિનયો માનામાન સમાનધીઃ

અકામિતા ત્વનૌદ્ધત્યમરાગિત્વમહિંસનમ્ ॥
અપ્રતિગ્રહવૃત્તિશ્ચ મતિશ્ચાનુગ્રહાત્મિકા

અદંભિતાત્વમાત્સર્યમપ્રાર્થિતધનાગમઃ ॥
અલોભિત્વમનાલસ્યમપારુષ્યમદીનતા

ઇત્યાદિ સત્પ્રવૃત્તિશ્ચ કર્તવ્યા ક્ષેત્રવાસિના ॥
પ્રત્યહં ચેતિ શિષ્યેભ્યઃ સધર્મમુપદેક્ષ્યતિ

નિત્યં ત્રિષવણસ્નાયી નિત્યં ભિક્ષાકૃતાશનઃ ॥
લિંગપૂજાર્ચકો નિત્યમિત્થં વ્યાસો વસેત્પુરા ॥

એકદા તસ્ય જિજ્ઞાસાં કર્તું દેવીં હરોવદત્ ॥
અદ્ય ભિક્ષાટનં પ્રાપ્તે વ્યાસે પરમધાર્મિકે

અપિ સર્વગતે ક્વાપિ ભિક્ષાં મા યચ્છ સુંદરિ ॥
તથેત્યુક્તા ભવાની સા ભવં ભવનિવારણમ્

નમસ્કૃત્ય પ્રતિગૃહં તસ્ય ભિક્ષાં ન્યષેધયત્ ॥
સ મુનિઃ સહિતઃ શિષ્યૈર્ભિક્ષામપ્રાપ્ય દૂનવત્

વેલાતિક્રમમાલોક્ય પુનર્બભ્રામ તાં પુરીમ્॥
ગૃહેગૃહે પરિપ્રાપ્તા ભિક્ષાન્યૈઃ સર્વભિક્ષુકૈઃ

તદહ્નિનાલભદ્ભિક્ષાં સશિષ્યઃ સ મુનિઃ ક્વચિત્ ॥
અથ સાયંતનં કર્મ કૃત્વા છાત્રૈઃ સમન્વિતઃ

ઉપોષણપરો ભૂત્વા તથૈવાસીદહર્નિશમ્॥
અથાન્યેદ્યુર્મુનિર્વ્યાસઃ કૃત્વા માધ્યાહ્નિકં વિધિમ્

યયૌ ભિક્ષાટનં કર્તું સશિષ્યઃ પરિતઃ પુરીમ્ ॥
સર્વત્ર સ પરિભ્રાંતઃ પ્રતિસૌધં મુહુર્મુહુઃ

ન ક્વાપિ લબ્ધવાન્ભિક્ષાં ભાગ્યહીનો ધનં યથા ॥
અથ ચિંતિતવાન્વ્યાસઃ પરિશ્રાંતઃ પરિભ્રમન્

કો હેતુર્યન્ન લભ્યેત ભિક્ષા યત્નેન રક્ષિતા ॥
અંતેવાસિન આહૂય વ્યાસઃ પપ્રચ્છ ચાખિલાન્

ભવદ્ભિરપિ નો ભિક્ષા પરિપ્રાપ્તેતિ ગમ્યતે ॥
કિમત્ર પુરિ સંવૃત્તં દ્વિત્રા યાત મમાજ્ઞયા

દ્વિતીયેહ્ન્યપિ યદ્ભિક્ષા ન લભ્યેતાતિયત્નતઃ ॥
અનિષ્ટં કિંચિદત્રાસીન્મહાગુરુનિપાતજમ્

અન્નક્ષયો વા સર્વસ્યાં નગર્યામભવત્ક્ષણાત્ ॥
રાજદંડોથ યુગપજ્જાતઃ સર્વપુરૌકસામ્

અથવા વારિતા ભિક્ષા કેનાપ્યસ્માસુ ચેર્ષ્યયા ॥
પુરૌકસોભવન્દુસ્થાસ્તૂપસર્ગેણ કેનચિત્

કિમેતદખિલમજ્ઞાત્વા સમાગચ્છત સત્વરમ્ ॥
દ્વિત્રાઃ પવિત્રચરણાત્પ્રાપ્યાનુજ્ઞાં ગુરોરથ ॥
સમાચખ્યુઃ સમાગમ્ય દૃષ્ટ્વર્દ્ધિ તત્પુરૌકસામ્

॥ શિષ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
શૃણ્વંત્વારાધ્યચરણા નોપસર્ગોત્ર કશ્ચન ॥
નાન્નક્ષયો વા સર્વસ્યાં નગર્યામિહ કુત્રચિત્ ॥

યત્ર વિશ્વેશ્વરઃ સાક્ષાદ્યત્રાઽમરધુની સ્વયમ્ ॥
ત્વાદૃશા યત્ર મુનયઃ ક્વ ભીસ્તત્રોપસર્ગજા

સમૃદ્ધિર્યા ગૃહસ્થાનામિહ વિશ્વેશિતુઃ પુરિ ॥
ન સર્દ્ધિરસ્તિ વૈકુંઠે સ્વલ્પાસ્તા અલકાદયઃ

રત્નાકરેષુ રત્નાનિ ન તાવંતિ મહામુને॥
યાવંતિ સંતિ વિશ્વેશનિર્માલ્યોપભુજાં ગૃહે

ગૃહેગૃહેત્ર ધાન્યાનાં રાશયો યાદૃશઃ પુનઃ ॥
ન તાદૃશઃ કલ્પવૃક્ષદત્તા ઐંદ્રે પુરે ક્વચિત્

યત્ર સાક્ષાદ્વિશાલાક્ષી સુવિસ્તારફલપ્રદા ॥
ન તત્ર પુરિ સર્વસ્યાં નરો વૈ નિર્ધનઃ ક્વચિત્

નિર્વાણલક્ષ્મ્યાઃ સદને ત્વસ્મિન્નાનંદકાનને ॥
મોક્ષોપિ યત્ર સુલભઃ કિમન્યત્તત્ર દુર્લભમ્

સીમંતિન્યઃ સ્ત્રિયઃ સર્વાઃ પતિવ્રતપરાયણાઃ ॥
સર્વા ભવાની રૂપિણ્યો વિશ્વેશાર્પિતસત્ક્રિયાઃ

યાવંતઃ પુરુષાઃ કાશ્યાં સર્વ એવ ગણાધિપાઃ ॥
સર્વ એવ કુમારા વૈ સર્વે તારકદૃષ્ટયઃ

ત્રિપુંડ્રાંકિતભાલા યે તે સર્વે ચંદ્રમૌલયઃ ॥
ઉપસર્ગસહસ્રૈશ્ચ પીડ્યમાના અપીહ યે

ન ત્યજંતિ સદા કાશીં સર્વજ્ઞા એવ તેખિલાઃ ॥
ગૃહેગૃહેપિ વટવો બ્રહ્મવાદવિવાદિનઃ

સ્વર્ધુની ધૂતકલુષાઃ સંતીહ ચતુરાનનાઃ ॥
નિર્વાણલક્ષ્મીપતયઃ ક્ષેત્રસંન્યાસકારિણઃ

સર્વ એવ હૃષીકેશાઃ સર્વે વૈ પુરુષોત્તમાઃ ॥
અચ્યુતા એવ વિજ્ઞેયા એતત્ક્ષેત્રપરિગ્રહાઃ

સ્ત્રિયો વા પુરુષા વાપિ સર્વ એવ ન સંશયઃ ॥
સર્વ એવ ત્રિનયનાઃ સર્વ એવ ચતુર્ભુજાઃ

શ્રીકંઠાઃ સર્વ એવાત્ર સર્વે મૃત્યુંજયા ધ્રુવમ્ ॥
મોક્ષશ્રી શ્રિતવર્ષ્માણસ્ત્વર્ધનારીશ્વરાયતઃ

ધર્મરાશિઃ પરશ્ચાત્ર મહાંતોઽત્રાર્થરાશયઃ ॥
સર્વે કામાઃ ફલંત્યત્ર કૈવલ્યં ચાત્ર નિર્મલમ્

ન ગર્ભવાસસંસર્ગઃ કાશીસંસ્થિતિકારિણામ્ ॥
ન કલિશ્ચાત્ર બાધેત કાલો નૈવ પ્રબાધતે

એનાંસિ નાત્ર બાધંતે વિશ્વેશશરણાર્થિનઃ ॥
યત્ર વિશ્વેશ્વરઃ સાક્ષાન્નાદબિંદુકલાત્મકઃ

ધ્વનિરૂપી હિ તત્રાસ્તિ પ્રણવો મંત્રવિગ્રહઃ ॥
અતો વિગ્રહવંતોત્ર સંતિ વેદા વિનિશ્ચિતમ્

સરસ્વતી સરિદ્રૂપા હ્યતઃ શાસ્ત્રનિકેતનમ્ ॥
આનંદકાનનં સર્વં ધર્મશાસ્ત્રકૃતાલયમ્

યાવંતો દિવિ વૈ દેવાસ્તાવંતોત્ર મૃષા ન હિ ॥
નીરાજયંતિ વિશ્વેશં રાત્રૌ રાત્રૌ સદાઽહયઃ ॥

સ્વફણામણિદીપૈશ્ચ પ્રાપ્ય કાશીં રસાતલાત્ ॥
સમુદ્રાઃ સર્વ એવાત્ર કામધેનુવ્રજાન્વિતાઃ

પંચપીયૂષધારાભિર્વિશ્વેશં સ્નપયંતિ હિ ॥
મંદારઃ પારિજાતશ્ચ સંતાનો હરિચંદનઃ

કલ્પદ્રુમશ્ચ પંચૈતે તરુભિઃ સહ સર્વદા

સર્વે સુરનિકાયાશ્ચ સર્વ એવ મહર્ષયઃ ॥
યોગિનઃ સર્વ એવાત્ર કાશીનાથમુપાસતે

વિદ્યાનાં સદનં કાશી કાશી લક્ષ્મ્યાઃ પરાલયઃ ॥
મુક્તિક્ષેત્રમિદં કાશી કાશી સર્વા ત્રયીમયી

ઇતિ શ્રુત્વા મુનિવરઃ પારાશર્યો મહાતપાઃ ॥
એવં બભાષે તાઞ્શિષ્યાન્પુનઃશ્લોકં પઠંત્વમુમ્

॥ શિષ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
વિદ્યાનાં ચાશ્રયઃ કાશી કાશી લક્ષ્મ્યાઃ પરાલયઃ ॥
મુક્તિક્ષેત્રમિદં કાશી કાશી સર્વા ત્રયીમયી

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
નિશમ્યેતિ તદા વ્યાસઃ ક્રોધાંધીકૃતલોચનઃ ॥
ક્ષુત્કૃશાનુજ્વલન્મૂર્તિઃ કાશીં શપ્સ્યતિ કુંભજ ॥

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
મા ભૂત્ત્રૈપૂરુષીવિદ્યા મા ભૂત્ત્રૈપૂરુષં ધનમ્ ॥
મા ભૂત્ત્રૈપૃરુષી મુક્તિઃ કાશીં વ્યાસઃ શપન્નિતિ

ગર્વઃ પરોત્ર વિદ્યાનાં ધનગર્વોત્ર વૈ મહાન્ ॥
મુક્તિગર્વેણ નો ભિક્ષાં પ્રયચ્છંત્યત્ર વાસિનઃ

ઇતિ કૃત્વા મતિં વ્યાસઃ કાશ્યાં શાપમદાત્તદા ॥
દત્ત્વાપિ શાપં સ મુનિર્ભિક્ષિતું ક્રોધવાન્યયૌ॥

પ્રતિગેહં ત્વરાયુક્તઃ પ્રવિશન્વ્યોમદત્તદૃક્ ॥
બભ્રામ નગરીં સર્વાં ક્વાપિ ભૈક્ષં ન લબ્ધવાન્

અંશુમાલિનમાવીક્ષ્ય મનાગ્લોહિતમંડલમ્ ॥
ભિક્ષાપાત્રં પરિક્ષિપ્ય નિર્યયાવાશ્રમં પ્રતિ

અથ ગચ્છન્મહાદેવ્યા ગૃહદ્વારિ નિષણ્ણયા ॥
પ્રાકૃતસ્ત્રીસ્વરૂપિણ્યા ભિક્ષાયૈ પ્રાર્થિતોતિથિઃ

॥ ગૃહિણ્યુવાચ ॥ ॥
ભગવન્ભિક્ષુકાસ્તાવદદ્ય દૃષ્ટા ન કુત્રચિત્ ॥
અસત્કૃત્યાતિથિં નાથો ન મે ભોક્ષ્યતિ કર્હિચિત્

વૈશ્વદેવાદિકં કર્મ કૃત્વા ગૃહપતિર્મમ ॥
પ્રતીક્ષેતાતિથિપથં તસ્માત્ત્વમતિથિર્ભવ

વિનાતિથિ ગૃહસ્થોયસ્ત્વન્નમેકો નિષેવતે ॥
નિષેવતેઽઘં સ પરં સહિતઃ સ્વપિતામહૈઃ

તસ્માત્ત્વરિતમાયાહિ કુરુ મે પત્યુરીહિતમ્ ॥
ગાર્હસ્થ્યં સફલં કર્તુમિચ્છતોઽતિથિપૂજનાત્

ઇતિ શ્રુત્વા ગતામર્ષો વ્યાસસ્તામાહ વિસ્મિતઃ ॥
॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ભદ્રે કા ત્વં કુતઃ પ્રાપ્તા પૂર્વં દૃષ્ટા ન કુત્રચિત્

મન્યે ધર્મમયી મૂર્તિઃ કાપિ ત્વં શુચિમાનસા ॥
ત્વદ્દર્શનાત્પરાં પ્રીતિં સંપ્રાપ્તાનીંદ્રિયાણિ મે

ત્વં સુધૈવ ભવેઃ પ્રાયઃ સર્વાવયવસુંદરિ ॥
મંદરાઘાતસંત્રાસાત્યક્તક્ષીરાર્ણવસ્થિતિઃ

કલાસુધાકરસ્યાથ કુહૂ રાહુભયાર્દિતા ॥
સીમંતિની સ્વરૂપેણ તિષ્ઠેઃ કાશ્યામનિર્ભયા

અથવા કમલાસિ ત્વં વિહાય કમલાલયમ્ ॥
નિશિ સંકોચિનં કાશ્યાં વિકાશિન્યાં વસેઃ સદા

કિંવા નુ કરુણામૂર્તિરિહ કાશિનિવાસિનામ્ ॥
સર્વદુઃખૌઘહરિણી પરાનંદપ્રદાયિની

વારાણસ્યાઃ કિમથવાઽધિષ્ઠાત્રી દેવતા ત્વમુ॥
કિં વા નિર્વાણલક્ષ્મીસ્ત્વં યા કાશ્યાં પરિગીયતે

શ્વપાકં યાયજૂકં વા પ્રાંતેઽલંકુર્વતી સમમ્॥
મદ્ભાગ્યં વા પરિણતમેતદ્યોષિત્સ્વરૂપતઃ

અથવા સા ભવેન્નૂનં યા ક્ષેત્રે પરિગીયતે ॥
ભક્તપોતપ્રદા ભક્ત્યા ભવાની ભવનાશિની

સર્વથૈવ ન નારી ત્વં નાસુરી નૈવ કિન્નરી॥
વિદ્યાધરા ન નો નાગી નો ગંધર્વી ન યક્ષિણી

ત્વમિષ્ટદેવતૈવાસિ કાચિન્મે મોહહારિણી ॥
કેયં ચિંતાથવામેત્ર કાચિત્ત્વં ભવ સુંદરિ

પરવાનસ્મ્યહં જાતસ્તવદર્શનતોઽધુના ॥
અવશ્યમેવકર્તાસ્મિ તવાદેશ્યં તદાદિશ

એકં તપોવ્યયં હિત્વા કારયિષ્યસિ યત્પુનઃ ॥
તદેવાહં કરિષ્યામિ વિધેયઃ શુભલોચને

ન વચસ્ત્વાદૃશીનાંહિ મહત્ત્વં હાપયેત્સતામ્ ॥
પરં ત્વં કાસિ સુભગે સત્યં બ્રૂહિ મમાગ્રતઃ

અથવા તવ દેહેસ્મિન્ક્વા સત્યં નિર્મલેક્ષણે ॥
ઇતિ પૃષ્ટાહ મુનિના સા વિશ્વાયુર્ઘટોદ્ભવ

અત્રત્યસ્યૈવ હિ મુને ગૃહિણી ગૃહમેધિનઃ ॥
નિત્યં વીક્ષે ચરંતં ત્વાં ભિક્ષાં શિષ્યગણૈર્વૃતમ્

ત્વમેવ માં નો જાનીષે જાને ત્વામહમેવ હિ ॥
તપસ્વિન્કિં બહૂક્તેન યાવન્નાસ્તં વ્રજેદ્રવિઃ

પ્રાણનાથસ્ય મે તાવદાતિથ્યં સફલીકુરુ ॥
તચ્છુત્વા સ મુનિઃ પ્રાહ વિનયાનતકંધરઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
અસ્તિ મે નિયમઃ કશ્ચિત્સ સિદ્ધિં ચેદ્વ્રજેચ્છુભે ॥
એકભિક્ષાં તદાહં તુ કરિષ્યે નાન્યથા પુનઃ

તપસ્વ્યુદીરિતં શ્રુત્વા સા પ્રોવાચ વચસ્તતઃ ॥
અવિશંક વદ મુને કસ્તેસ્તિ નિયમઃ સુધીઃ

મમ ભર્તુઃ પ્રસાદેન કિંચિન્ન્યૂનં યતોઽત્ર ન ॥
ઇતિ શ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટાત્મા સ તામાહ તપોધનઃ

અયુતં મમ શિષ્યા યે તૈઃ સપક્તિમહં વૃણે ॥
અસ્તં યાવન્ન યાત્યર્કસ્તાવદ્ભોક્ષ્યેન્યથા નહિ

નિશમ્યેતિ પ્રહૃષ્ટાસ્યા સા પ્રોવાચ મુનિંતતઃ ॥
કિં વિલંબેન તદ્યાહિ સર્વાઞ્શિષ્યાન્સમાહ્વય ॥ ૫૭. ॥
પુનઃ પ્રાહ સ તાં સાધ્વિ ત્વેતાવત્સિદ્ધિરસ્તિ તે ॥
યેન તૃપ્તિં ગમિષ્યંતિ મચ્છિષ્યાઃ સર્વ એવ તે

સ્મિત્વાથ સાબ્રવીત્તં તુ મુને ભર્તુરનુગ્રહાત્ ॥
સિદ્ધમેવ સદૈવાસ્તે સર્વં તાવન્મમાલયે ॥

યાવતાર્થિજનસ્તૃપ્તિમેતિ સર્વોપિ સર્વશઃ ॥
વયં ન તાદૃઙ્મહિલા ભર્તૃસંદેહકારિકાઃ

આયાતોર્થી યદા ગેહે સિદ્ધં કાર્યં તદૈવ હિ ॥
પરિપૂર્ણા દિશઃ સર્વાઃ પરિપૂર્ણામનોરથાઃ

પરિપૂર્ણગૃહં સર્વં પત્યુઃપાદ પ્રસાદતઃ ॥
યાહિ તૂર્ણં સમાયાહિ યાવદન્નાર્થિભિઃ સહ

પતિર્મે બહુકાલીનઃ કાલં ન સહતે ચિરમ્ ॥
પ્રિયાતિથિઃ પ્રિયતમસ્તદાતિથ્યસમૃદ્ધયે

આશુ ગત્વા સમાગચ્છ યાવન્નાસ્તમિતો રવિઃ ॥
ઇતિ પ્રહૃષ્ટસ્ત્વરિતઃ શિષ્યાનાહૂય સર્વતઃ ॥

આગત્યતાં પુનઃ પ્રાહ દૃષ્ટ્વા તન્માર્ગલોચનામ્ ॥
માતઃ સર્વે સમાયાતાસ્ત્વરિતં દેહિ ભોજનમ્

અસ્તાચલં હિ સમયા સમિયાદેષ ભાસ્કરઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા મંદિરસ્યાંતર્વિવિશુસ્તે તપોધનાઃ

તન્મંડપમણિજ્યોતિસ્તત્યાહિતદિનશ્રિયઃ ॥
યાવદ્ગચ્છતિતત્સૌધમધ્યમાશુ તપસ્વિનઃ

પાદૌપ્રક્ષાલ્ય તાવત્તે કૈશ્ચિત્કૈશ્ચિત્સમર્ચ્ય ચ ॥
કતિચિત્પરિવિષ્ટાન્ના ભોક્તુમેવોપવેશિતાઃ

તદ્દિવ્યપાકસંભારાન્દૃષ્ટવા તદ્દૃષ્ટયઃ ક્ષણાત્ ॥
પરાતૃપ્તિમુપાગચ્છન્ઘ્રાણન્યામોદરાજિભિઃ

અતિતૃપ્તિં સમાપન્નાસ્તે તદન્નનિષેવણાત્ ॥
આચાંતાશ્ચંદનૈઃ સ્રગ્ભિરંબરૈઃ પરિભૂષિતાઃ

અથ સાંધ્યં વિધિં કૃત્વા પ્રોપવિશ્ય તદગ્રતઃ ॥
અભિનંદ્ય મહાશીર્ભિર્યાવદ્ગંતું પ્રચક્રમુઃ

તાવદ્વૃદ્ધગૃહસ્થેન ગૃહિણી સા કટાક્ષિતા ॥
પપ્રચ્છ તીર્થે વસતાં કો ધર્મો મુખ્ય એવ હિ

તથા તદનુસારેણ તીર્થે વર્તામહે વયમ્ ॥
સર્વધર્મવિદાં શ્રેષ્ઠઃ શ્રુત્વા તદ્ગૃહિણી વચઃ

તદાદરસુધાક્લિન્ન મહાન્નસ્વાદતર્પિતઃ ॥
પ્રત્યુવાચ મુનિર્વ્યાસઃ સ્મિત્વા તાં સર્વવિત્તમામ્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
સ્વચ્છાંતઃકરણેમાતર્મહામિષ્ટાન્નમાનદે ॥
સ એષ ધર્મો નાન્યોસ્તિ યત્ત્વયા પરિચર્યતે

ત્વમેવ ધર્મં જાનાસિ પતિશુશ્રૂષણે રતા ॥
યદિ પૃચ્છસિ માં સત્યં તદા કિંચન વચ્મિ તે

વક્તવ્યમેવ પૃષ્ટેન મનાગપિ વિજાનતા ॥
સ એવ ધર્મઃ સુભગે નાન્યો ધર્મોસ્તિ કશ્ચન

યેનૈષ તોષમાયાતિ તવ ભર્તા ચિરંતનઃ ॥
॥ ગૃહિણ્યુવાચ ॥ ॥
અયં ધર્મો ભવેન્નૂનં ક્રિયતે ચ સ્વશક્તિતઃ

સાધારણાનિ ધર્માણિ સંપૃચ્છે તાનિ મે વદ ॥
॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
અનુદ્વેગકરં વાક્યં પરોત્કર્ષસહિષ્ણુતા

વિચાર્ય કારિતા નિત્યં સ્વધિષ્ણ્યોદય ચિંતનમ્ ॥
ગૃહસ્થ ઉવાચ ॥ ॥
એષુ ધર્મેષુ ભો વિદ્વંસ્ત્વયિ કોસ્તીહ તદ્વદ

તતઃ સ્થગિતવદ્વ્યાસસ્તસ્થૌ કિંચિન્ન ચોક્તવાન્ ॥
તતઃ પુનર્ગૃહસ્થેન સ હિ પ્રોક્તસ્તપોધનઃ

યદ્યેત એવ વૈ ધર્માસ્ત્વયા યે પ્રતિપાદિતાઃ ॥
તદ્દાંતતા તવૈવૈક્ષિ દાનં શાપસ્ય ચોત્તમમ્

ત્વય્યેવ હિ દયા સમ્યગ્ધૈર્યં ત્વય્યેવ ચોત્તમમ્ ॥
ત્વયિ સંભાવનાસ્ત્યેવ કામક્રોધવિનિગ્રહે

ત્વમેવ સમ્યગ્જાનીષે વક્તું ચોદ્વેગવર્જિતમ્ ॥
ત્વય્યેવ સમ્યગ્દૃશ્યેત પરોત્કર્ષ સહિષ્ણુતા

વિચાર્ય કારિતાયાશ્ચ ત્વમેવ નિલયોમહાન્ ॥
સ્વસ્યધિષ્ણ્યસ્ય ચ ભવાંશ્ચિંતયેદુદયં ધ્રુવમ્

મમૈકં બ્રૂહિ ભો વિદ્વઞ્છાપં દદ્યાચ્ચ યઃ ક્રુધા ॥
અલભન્સ્વાર્થસંસિદ્ધિમભાગ્યાત્તસ્ય કસ્ય સઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
યઃ સ્વાર્થસિદ્ધિમલભન્નભાગ્યાચ્છપતિ ક્રુધા ॥
સ શાપઃ પ્રત્યુત ભવેચ્છપ્તુરેવાવિવેકિનઃ

॥ ગૃહસ્થ ઉવાચ ॥ ॥
ભવતા ભ્રમતા વિપ્ર નાપ્તાભિક્ષા યદાપ્યહો ॥
તદાપરાદ્ધં કિમિહ વરાકૈઃ ક્ષેત્રવાસિભિઃ

તપસ્વિઞ્શૃણુ મે વાક્યં રાજધાન્યાં મમેહ યઃ ॥
ઋદ્ધિં દ્રષ્ટું ન શક્નોતિ પરિશપ્તઃ સ એવ હિ

અદ્ય પ્રભૃતિ ન ક્ષેત્રે મદીયે શાપવર્જિતે ॥
આવસ ક્રોધન મુને ન વાસે યોગ્યતાત્ર તે ॥

ઇદાનીમેવ નિર્ગચ્છ બહિઃ ક્ષેત્રાદિતો ભવ ॥
ત્વદ્વિધાનાં ન યોગ્યં મે ક્ષેત્રં મોક્ષૈકસાધનમ્

અત્રાલ્પમપિ યદ્દૌષ્ટ્યં કૃતં મત્ક્ષેત્રવાસિનામ્ ॥
તદ્દૌષ્ટ્યસ્ય પરીપાકો રુદ્રપૈશાચ્યમેવ હિ

તચ્છ્રુત્વા વેપમાનઃ સ પરિશુષ્કૌષ્ઠતાલુકઃ ॥
જગામ શરણં ગૌરીં લુઠંસ્તચ્ચરણાગ્રતઃ

ઉવાચ ચ વચો માતસ્ત્રાહિ ત્રાહિ ભૃશં રુદન્ ॥
અનાથસ્ત્વત્સનાથોહં બાલિશસ્તવ બાલકઃ

શરણાગતં ચ સંત્રાહિ રક્ષ માં શરણાગતમ્ ॥
બહૂનામાગસાં ગેહમસ્માકં દુષ્ટમાનસમ્

શંભુશાપોઽન્યથાકર્તું ભવત્યાપિ ન શક્યતે ॥
અહં ચ શરણાયાતસ્તદેકં ક્રિયતાં શિવે

પ્રત્યષ્ટમિ સદા ક્ષેત્રે પ્રતિભૂતં ચ પાર્વતિ ॥
દિશ પ્રવેશનાદેશં નેશસ્ત્વદ્વાક્યલંઘકઃ

ઇત્યુક્તા તેન મુનિના ભવાની કરુણાજનિઃ ॥
મુખં મહેશિતુર્વીક્ષ્ય તથેત્યાહ તદાજ્ઞયા

અથાંતર્હિતવંતૌ તૌ શિવૌ ક્ષેત્રશિવંકરૌ ॥
વ્યાસોપિ નિર્યયૌ ક્ષેત્રાત્સ્વાપરાધવશં વદન્

અહોરાત્રં સ પશ્યન્વૈ ક્ષેત્રં દૃષ્ટેરદૂરગમ્ ॥
પ્રાપ્યાષ્ટમીં ચ ભૂતાં ચ મધ્યે ક્ષેત્રં સદા વિશેત્

લોલાર્કાદગ્નિદિગ્ભાગે સ્વર્ધુનીં પૂર્વરોધસિ ॥
સ્થિતો હ્યદ્યાપિ પશ્યેત્સ કાશીપ્રાસાદરાજિકામ્

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્થં કુંભજ સ વ્યાસઃ ક્ષેત્રે શાપં પ્રદાસ્યતિ ॥
ક્ષેત્રશાપપ્રદાનાચ્ચ બહિર્યાસ્યતિ તત્ક્ષણાત્ ॥

અતએવાવિમુક્તસ્ય ક્ષેત્રસ્ય શુભશંસિનઃ ॥
ભવિષ્યતિ શુભં નિત્યમન્યથા ત્વન્યથૈવ હિ

શ્રુત્વાધ્યાયમિમં પુણ્યં વ્યાસશાપ વિમોક્ષણમ્ ॥
મહાદુર્ગોપસર્ગેભ્યો ભયં તસ્ય ન કુત્રચિત્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધે વ્યાસશાપવિમોક્ષણં નામ ષણ્ણવતિતમોઽધ્યાયઃ