Skanda Purana · Chapter 4.89

// skaṃda uvāca //
punaḥ sa nārado'gastya devyāḥ prāksamupāgataḥ //
tadvṛttāṃtamaśeṣaṃ ca harāyāvedituṃ yayau

dṛṣṭvā sa nāradaḥ śaṃbhuṃ naṃdinā saha saṃkathām //
kāṃcittarjanivinyāsa pūrvaṃ kurvaṃtamānamat

upāviśacca śailādi visṛṣṭāsanamuttamam //
vailakṣyaṃ nāṭayankiṃcitkṣaṇaṃ joṣaṃ samāsthitaḥ

ākāreṇaiva sarvajñastadvṛttāṃtaṃ viveda ha//
avādīcca muniṃ śaṃbhuḥ kuto maunāvalaṃbanam

śarāriṇāṃ sthitiriyamutpattipralayātmikā //
divyānyapi śarīrāṇi kālādyāṃtyevameva hi

dṛśyaṃ vinaśvaraṃ sarvaṃ viśeṣādyadanīśvaram //
tato'tra citraṃ kiṃ brahmankaṃkālaḥ kālayenna vai

abhāvino hi bhāvasya bhāvaḥ kvāpi na saṃbhavet //
bhāvinopi hi nābhāvastato muhyaṃti no budhāḥ

śaṃbhūdīritamākarṇya sa itthaṃ munipuṃgavaḥ //
proktavānsatyamevaitadyaddevena prabhāṣitam

avaśyameva yadbhāvyaṃ tadbhūtaṃ nātra saṃśayaḥ //
paraṃ māṃ bādhatetyaṃtaṃ ciṃtaikā cittamāthinī

nāpacīyeta te kiṃcinnopacīyeta tattvataḥ //
avyayatvācca pūrṇatvāddhānivṛddhī kṛtastvayi

aho varākaḥ saṃsāraḥ kva bhaviṣyatyanīśvaraḥ //
ārabhyādyadinaṃ na tvāmarcayiṣyaṃti kepi yat

yataḥ prajāpatirdakṣo na tvāmāhūtavānkratau //
tenādyarīḍhi taṃ dṛṣṭvā devarṣimanujā api

tava rīḍhāṃ kariṣyaṃti kimaiśvaryeṇa rīḍhinām //
prāptāvaheḍanā loke jitakālabhayā api //
athaiśvaryeṇa saṃpannāḥ pratiṣṭhābhājanaṃ kimu

mahīyasāyuṣā teṣāṃ vasubhirbhūribhiśca kim //
ye'bhimānadhanāneha labdharīḍhāḥ padepade

acetanāśca sāvajñā jīvaṃtopi na kīrtaye //
abhimānadhanā dhanyā varaṃ yoṣitsusāsatī

yā tvadviniṃdāśravaṇāttṛṇīcakre svajīvitam//
ityākarṇya mahākālaḥ samyagjñātvā satīvyayam

satyaṃ mune satī devī tṛṇīcakre svajīvitam //
joṣaṃ sthite munau tatra tanmahākālasādhvasāt

rudraścātīvarudrobhūdbahukopāgnidīpitaḥ //
tatastatkopajādvahnirāvirāsīnmahādyutiḥ

pratyakṣaḥ pratimākāraḥ kālamṛtyuprakaṃpanaḥ //
uvāca ca praṇamyeśaṃ bhuśuṃḍīṃ mahatīṃ dadhat

ājñāṃ dehi pitaḥ kiṃ te karavai dāsyamuttamam//
brahmāṃḍamekakavalaṃ karavāṇi tvadājñayā

pibāmi cārṇavānsaptāpyekena culukena vai //
rasātalaṃ vā pātālaṃ pātālaṃ vā rasātalam

tvadājñayā nayāmīśa vinimayya svahelayā //
salokapālamiṃdraṃ vā dhṛtvā keśairihānaye

api vaikuṃṭhanāthaścettatsāhāyyaṃ kariṣyati //
tadā taṃ kuṃṭhitāstraṃ ca kariṣyāmi tvadājñayā

danujā ditijāḥ ke vai varā kāraṇadurbalāḥ //
teṣu cotkaṭatāṃ kopi dhatte taṃ praṇihanmyaham

kālaṃ badhnāmi vā saṃkhye mṛtyorvā mṛtyumarthaye //
sthāvareṣu careṣvatra mayi kuddhe raṇāṃgaṇe

tvadbalena maheśāna na kopi sthairyameṣyati //
mamapādatalāghātādetadvai kṣoṇimaṃḍalam

kadalīdalavadvātādvepate sarasātalam //
cūrṇīkaromi dordaṃḍaghātāccaitānkulācalān

kiṃ bahūktena dehyājñāṃ mamāsādhyaṃ na kiṃcana //
tvatpādabalamāsādya kṛtaṃ viddhyadyaciṃtitam

iti pratijñāṃ tasyeśaḥ śrutvā kṛtamamanyata //
kṛtakṛtyamivātyaṃtaṃ taṃ mudā pratyuvāca ca

mahāvīrosi re bhadra mama sarvagaṇeṣviha //
vīrabhadrākhyayā tvaṃ hi prathitiṃ paramāṃ vraja

kuru me satvaraṃ kāryaṃ dakṣayajñaṃ kṣayaṃ naya //
ye tvāṃ tatrāvamanyaṃte tatsāhāyyavidhāyinaḥ

te tvayāpyavamaṃtavyā vraja putra śubhodaya //
ityājñāṃ mūrdhni cādhāya sa tataḥ pārameśvarīm

haraṃ pradakṣiṇīkṛtya jagmivānatiraṃhasā //
tatastadanugāñśaṃbhuḥ svaniḥśvāsasamudgatān

śatakoṭimitānugrāngaṇānannyānavāsṛjat //
te gaṇā vīrabhadraṃ taṃ yāṃtaṃ kecitpurogatāḥ

kecittadanugā jātāḥ kecittatpārśvagā yayuḥ//
aṃbaraṃ taiḥ samākrāṃtaṃ tejovījita bhāskaraiḥ

śṛṃgāgrāṇi girīṇāṃ ca kaiścidutpāṭitāni vai //
ācūḍamūlāḥ kaiścicca vidhatā vai śiloccayāḥ

utpāṭya mahato vṛkṣānkecitprāptā makhāṃgaṇam //
kaiścidutpāṭitā yūpāḥ kecitkuṃḍānyapūpuran

maṃḍapaṃ dhvaṃsayāmāsuḥ kecitkrodhoddhurāgaṇāḥ //
acīkhananvai vedīśca kecidvai śūlapāṇayaḥ //
abhakṣayanhavīṃṣyanye pṛṣadājyaṃ papuḥ pare

dadhvaṃsurannarāśīṃśca kecitparvatasannibhān //
kecidvai pāyasāhārāḥ kecidvai kṣīrapāyinaḥ //

kecitpakvānnapuṣṭāṃgā yajñapātrāṇyacūrṇayan //
amoṭayansrucādaṃḍānkeciddordaṃḍaśālinaḥ // 4.2.89.४०
vyabhajañchakaṭānkecitpaśūnkecidajīgilan //
agniṃ nirvāpayāmāsuḥ kecidatyagnitejasaḥ

svayaṃ paridadhuścānye dukūlāni mudā yutāḥ //
jagṛhuḥ kecana purā ratnānāṃ parvataṃ kṛtam

ekena ca bhago devaḥ paśyaṃścakre vilocanaḥ //
pūṣṇo daṃtāvalīmanyaḥ pātayāmāsa kopitaḥ

yajñaḥ palāyito dṛṣṭaḥ kenacinmṛgarūpadhṛk //
śirovirahitaścakre tena cakreṇa dūrataḥ

ekaḥ sarasvatīṃ yāṃtīṃ dṛṣṭvā nirnāsikāṃ vyadhāt //
aditeroṣṭhapuṭakau chinnāvanyena kopinā

aryamṇo bāhuyugalaṃ tathotpāṭitavānparaḥ//
agnerutpāṭayāmāsa kaścijjihvāṃ prasahya ca

ciccheda vāyorvṛṣaṇaṃ pārṣadonyaḥ pratāpavān //
pāśayitvā yamaṃ kaścitko dharma iti pṛṣṭavān

yatra dharme maheśo na prathamaṃ paripūjyate //
nairṛtaṃ saṃgṛhītvānyaḥ keśeṣvātolyacāsakṛt

anīśvaraṃ havirbhuktaṃ tvayetyā tāḍayatpadā //
kuberamaparo dhṛtvā pādayoradhunodbalāt

vāmayāmāsa bahuśo bhakṣitā hyadhvarāhutīḥ //
ekādaśā'pi ye rudrā lokapālaikapaṃktayaḥ

rudrākhyā dhāraṇavaśātpramathaiste'vahelitāḥ //
varuṇodaramāpīḍya pramathonyo balenahi

bahirudgirayāmāsa yaddattaṃ ceśavarjjitam //
māyūrīṃ tanumāsādya sahasrākṣo mahāmatiḥ

uḍḍīya girimāśrityacchannaḥ kautukamaikṣata //
brāhmaṇānpramathā natvā yātayāteticābruvan

pramathāḥ kālayāmāsuranyānapi ca yācakān //
itthaṃ pramathite yāge pramathaiḥ prathamāgataiḥ //
vīrabhadraḥ svataḥ prāptaḥ pramathānīkinī vṛtaḥ

yajñavāṭaṃ śmaśānābhaṃ dṛṣṭvā taiḥ pramathaiḥ purā //
atiśocyāṃ daśāṃ nītaṃ vīrabhadrastato jagau //

gaṇāḥ paśyata durvṛttaiḥ prārabdhānāṃ ca karmaṇām //
anīśvarairavastheyaṃ kuto dveṣo maheśvare

ye dviṣaṃti mahādevaṃ sarvakarmaikasākṣiṇam //
dharmakārye pravṛttāstu te prāpsyaṃtīdṛśaṃ daśām

kva sa dakṣo durācāraḥ kva ca yajñabhujaḥ surāḥ //
dhṛtvā sarvānānayata yāta drutataraṃ gaṇāḥ

ityājñā vīrabhadrasya prāpya te pramathā drutam//
yāvadyāṃtyagratastāvadṛṣṭaḥ kuddho gadādharaḥ

tena te pramathāḥ sarve mahābalaparākramāḥ //
śuṣkaparṇatṛṇāvasthāṃ prāpitā vātyayeva hi

atha naṣṭeṣu sarveṣu pramatheṣu harerbhayāt //
cukopa vīrabhadraḥ sa pralayānalasaṃnibhaḥ

dadarśa śārṅgiṇaṃ cāgre svagaṇaiśca pariṣṭutam //
caturbhujairasaṃkhyātairjitadaityamahābalaiḥ

cakribhirgadibhirjuṣṭaṃ khaḍgibhiścāpi śārṅgibhiḥ //
vīrabhadrastataḥ prāha dṛṣṭvā taṃ daityasūdanam

tvaṃ tu yajñapumānatra mahāyajñapravartakaḥ //
rakṣitā nijavīryeṇa dakṣasya tryakṣavairiṇaḥ

kiṃ vā dakṣaṃ samānīya dehi yudhyasva vā mayā //
na dāsyasi ca ceddakṣaṃ tatastaṃ rakṣa yatnataḥ

prāyaśaḥ śaṃbhubhakteṣu yatastvaṃ procyase'graṇīḥ //
ekone'bjasahasreprāgdadau netrāṃbujaṃ bhavān

tuṣṭena śaṃbhunā dattaṃ tubhyaṃ cakraṃ sudarśanam //
yatsāhāyyamavāpyājau tvaṃ jayerdanujādhipān

ityākarṇya vacastasya vīrabhadrasya corjitam//
jijñāsustadbalaṃ viṣṇurvīrabhadramuvāca ha

tvaṃ śaṃbhoḥ suta deśīyo gaṇānāṃ pravarosyaho //
rājādeśamanuprāpya tatopyatibalo mahān

yosi sosyahamapyatra dakṣarakṣaṇadakṣadhīḥ //
paśyāmi tava sāmarthyaṃ kathaṃ dakṣaṃ hariṣyasi

ityukto vīrabhadraḥ sa tena vai śārṅgadhanvanā //
pramathāndṛṣṭibhaṃgyaiva prerayāmāsa saṃgare

atha taiḥ pramathairviṣṇoranugā gaditā raṇe //
ādadānāstṛṇaṃ vaktre ṇāpitāḥ pāśavīṃ daśām

tatastārkṣyarathaḥ kruddhastvekaikaṃ raṇamūrdhani //
sahasreṇasahasreṇa bāṇānāṃ hṛdyatāḍayat

te bhinnavakṣasaḥ sarve gaṇā rudhiravarṣiṇaḥ //
vāsaṃtīṃ kaiṃśukīṃ śobhāṃ pariprāpūraṇājire

kṣaraṃta iva mātaṃgāḥ sravaṃta iva parvatāḥ //
madena dhāturāgeṇa miśraiḥ śuśubhire gaṇāḥ

tataḥ prahasya gaṇapo'bravīdvai kuṃṭhanāyakam //
he śārṅgadhanvañjāne tvāṃ tvaṃ raṇāṃgaṇa paṃḍitaḥ

paraṃ yudhyasi daityeṃdrairdānaveṃdrairna pārṣadaiḥ //
ityuktā vīrabhadreṇa bhuśuṃḍīkalitākare

gadinā'tha gadā tūrṇaṃ daityeṃdragirireṇukṛt //
tataḥ prahatavānvīro bhuśuṃḍyā taṃ gadādharam

tadaṃgasaṃgamāsādya vidadre śatadhā tayā //
kaumodakī prahāreṇa vīrabhadraṃ pratāpinam

jaghāna vāsudevopi tarasā'jñātavedanam //
tataḥ khaṭvāṃgamādāya gadāhastaṃ gadādharam

ātāḍya savyadordaṃḍe gadāṃ bhūmāvapātayat //
kupitoyaṃ madhudveṣī cakreṇātāḍayacca tam

sa ca cakraṃ samāgacchaddṛṣṭvā sasmāra śaṃkaram //
śaṃkarasmaraṇāccakraṃ manāgvakratvamāpya ca //
kaṃṭhamāsādyavīrasya samyagjātaṃ sudarśanam

tena cakreṇa śuśubhe nitarāṃ sa gaṇeśvaraḥ //
vīralakṣmyāvṛta iva samare vijayasrajā

tataḥ sudarśanaṃ dṛṣṭvā tatkaṃṭhābharaṇaṃ hariḥ //
manāksa cakitaṃ smitvā tato jagrāha naṃdakam

sanaṃdakaṃ karaṃ tasya prodyataṃ madhuvidviṣaḥ //
paśyatāṃ divisiddhānāṃ staṃbhayāmāsa huṃkṛtā

abhyadhāvacca vegena gṛhītvā śūlamujjvalam //
yāvajjighāṃsati hariṃ tāvadākāśavācayā

vārito gaṇarājaḥ sa mā kārṣīḥ sāhasaṃ tviti //
tatastamapahāyāśu vīrabhadro gaṇottamaḥ

prāpya dakṣaṃ vinadyoccairdhiktvāmīśvaraniṃdakam //
yasyedṛgasti saṃpattiryatradevāḥ sahāyinaḥ //
sa kathaṃ seśvaraṃ karma na kuryāddakṣatāṃdadhat

yenāsyena pavitreṇa bhavatā niṃditaḥ śivaḥ //
cūrṇayāmi tadāsyaṃ te capeṭābhiḥ samaṃtataḥ

ityuktvā tasya dakṣasya harapāruṣyabhāṣiṇaḥ //
ciccheda vadanaṃ vīraścapeṭaśataghātanaiḥ //

tatastvaditimukhyānāṃ militānāṃ mahotsave //
troṭayāmāsa karṇādīnyaṃgapratyaṃgakāni ca

veṇīdaṃḍāśca kāsāṃcittenacchinnā mahāruṣā //
kāsāṃcicca karāśchinnā kāsāṃcitkartitāstanāḥ

nāsāpuṭāṃstathānyāsāṃ pāṭayāmāsa pārṣadaḥ //
ciccheda cāṃgulīścāpi tathānyāsāṃ śivapriyaḥ//

ye ye niniṃdurdeveśaṃ ye ye ca śuśruvustadā //
teṣāṃ jihvāśrutīḥ kopādacchinaccākaroddvidhā

kecidullaṃbitā yūpe pāśayitvā dṛḍhaṃ gale //
adhomukhāyai deveśaṃ vihāyāttaṃ mahāhaviḥ

dvijarājaśca dharmaśca bhṛgumārīcimukhyakāḥ //
atyaṃtamapamānasya bhājanaṃ tena kāritāḥ

ete jāmātarastasya yato dakṣasya durdhiyaḥ //
hitvā maheśvaramamūnsopaśyadadhikāñśivāt

tāni kuṃḍāni te yūpāste staṃbhāḥ sa ca maṃḍapaḥ //
tāvedyastāni pātrāṇi tāni havyānyanekadhā

te ca vai yajñasaṃbhārāste te yajñapravartakāḥ //
te rakṣapālāstemaṃtrā vineśurhelayā'khilāḥ

stokenaiva hi kālena yathardhiḥ paravaṃcanāt //
arjitā naśyati kṣipraṃ dakṣasaṃpadgatā'śivā

nīte mahākratau tena sagaṇenedṛśīṃ daśām //
vidhirvidhi vilopācca haraṃ vijñāpya cānayat

tatra yatra makhaḥ sobhūdīdṛkṣaḥ śivavarjitaḥ //
āyātetha mahādeve vīrabhadrotilajjitaḥ

natvā na kiṃcidavadaddevaḥ sarvamavaitsvayam //
prasādya devadeveśaṃ surajyeṣṭho'bravītpunaḥ

aparādhyapyayaṃ dakṣaḥ saṃprasādyaḥ kṛṣānidhe //
yathāpūrvaṃ punaramūnsarvānkāraya śaṃkara

yathāvidhiḥ pravarteta vaidikaḥ punareva hi //
tathājñā dīyatāṃ śaṃbho karmasiddhyati seśvaram

anīśvarāsu sarvāsu kriyāsu parameśvara //
evameva bhavatyeva vighrajātāḥ sahasraśaḥ

vicārato varākoyama dakṣo bhaktatarastava //
kurvanyo'nīśvarama karma paradṛṣṭāṃtatāṃ gataḥ

anyopi yo maheśānaṃ hitvā karma kariṣyati //
tasya tatkarmasaṃsiddhirdakṣasyeva bhaviṣyati

ato na kaścitkiṃcicca kvacitkarma vinā śivam //
vidhāsyati niśamyāsya dakṣatyedṛkṣa ceṣṭitam

vidhīritamiti śrutvā smitvā devo maheśvaraḥ //
vīramājñāpayāmāsa yathāpūrvaṃ prakalpaya

vīrabhadropi tatsarvaṃ śarvājñāṃ pratipadya ca //
vinā dakṣasya vadanaṃ yathāpūrvamakalpapayat

īśvaraṃ ye viniṃdaṃti te mūkāḥ paśavo dhruvam //
tato meṣamukhaṃ dakṣaṃ vīrabhadro gaṇo vyadhāt

devo brahmāṇamāpṛcchaya dharmādgārhasthyataścyutaḥ //
sapāpaṃ dohimaprasthaṃ jagāma tapase tataḥ

anāśramavatā puṃsā yataḥ kālo manāgapi //
mudhā kalayitavyo na tasmācchreyaḥ sadā śrama

ataḥ sa sarvaṃ tapasāṃ phaladātā maheśvaraḥ //
tapaścacāra sagaṇo brahmā dakṣaṃ tvaśikṣayat

haraniṃdā samudbhūta pāpapaṃkaṃ sudustyajam //
yadi kṣālayituṃ kāṃkṣā tadā vārāṇasīṃ vraja

prāpya vārāṇasīṃ puṇyāṃ mahāpāpaughahāriṇīm //
kuru liṃgapratiṣṭhāṃ tvaṃ tena śaṃbhuḥ sa tuṣyati

tuṣṭe maheśvare tuṣṭaṃ jagadetaccarācaram //
nānyatra pāpaṃ te gaṃtṛ vinā vārāṇasīṃ purīm

brahmahatyādi pāpānāṃ prāyaścittaṃ manīṣibhiḥ //
proktaṃ na haraniṃdāyāstatra kāśyeva kevalama /१९//
kāśyāṃ liṃgapratiṣṭhāyaiḥ kṛtā'tra sukṛtātmabhiḥ //
sarve dharmāḥ kṛtāstaistu ta eva puruṣārthinaḥ

ityākarṇya vidhervākyaṃ dakṣaḥ prāpyātha satvaram //
avimuktaṃ mahākṣetraṃ tatāpa paramaṃ tapaḥ

saṃsthāpya liṃgaṃ vidhivalliṃgārādhanatatparaḥ //
na vetti liṃgādaparaṃ sa kiṃcijjagatītale

divāniśaṃ maheśānaṃ pariṣṭauti samarcati //
namati dhyāyatīkṣeta dakṣo dakṣaprajāpatiḥ

ekacittasya dakṣasya dhyāyato liṃgamaiśvaram //
samāḥ sahasramagamanmitaṃ dvādaśasaṃkhyayā /

/
menāṃ yāvatsatī prāpya himācalapativratām //
umārūpāti tapasā patiṃ prāpa pinākinam

tāvatsa dakṣastapasi niścalo liṃgamārcayat //
tataḥ kāśīṃ samāsādya saha bhartrā girīṃdrajā

dṛṣṭvā taṃ niścalahṛdaṃ śivaliṃgārcane ratam //
haraṃ vyajijñapaddevī kṣīṇoyaṃ tapasā vibho

prasādaya kṛpāsiṃdho varaṇainaṃ prajāpatim //
ityukto'parṇayā śaṃbhuḥ prāha taṃ dakṣamīśitā // २. //
varaṃ brūhi mahābhāga dāsyāmi manasepsitam //
itīśoditamākarṇya praṇamya bahuśo haram

stutvā nānāvidhaiḥ stotraiḥ prasannaṃ vīkṣya śaṃkaram //
provāca devadeveśaṃ yadi deyo varo mama

tattvadīya padadvaṃdve nirdvaṃdvā bhaktirastu me //
idaṃ ca te mahāliṃgaṃ yanmayā'tra pratiṣṭhitam //
asmim̐lliṃge tvayā nātha sthātavyaṃ sarvadaiva hi

/
mayāparāddhaṃ yaddeva tatkṣaṃtavyaṃ kṛpānidhe //
eta eva varāḥ saṃtu krimanyairuttamairvaraiḥ

iti śrutvā mahādevaḥ prasannotitarāṃ bhavaḥ //
provāca ca yaduktaṃ te tattathāstu na cānyathā

anyacca te varaṃ dadyāṃ tacchṛṇuṣva prajāpate //
yattvayā sthāpitaṃ liṃgametaddakṣeśvarābhidham

asya saṃsevanātpuṃsāmaparādhasahasrakam//
kṣamiṣyehaṃ na saṃdehastasmātpūjyamidaṃ janaiḥ

tvaṃ tu liṃgārcanādasmātsarvamānyo bhaviṣyasi //
parārdhadvitayaprāṃte tato mokṣamavāpsyasi

ityuktvā devadeveśastasmim̐lliṃge layaṃ yayau //
dakṣopi gatavāngehaṃ pariprāptamanorathaḥ

// skaṃda uvāca // //
ityagastya samākhyāto dakṣeśvarasamudbhavaḥ //
yaṃ śrutvā mucyate jaṃturaparādha śatairapi /

śrutvākhyānamidaṃ puṇyaṃ dakṣeśvarasamudbhavam //
naro na lipyate pāpairaparādhālayopi hi

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe dakṣeśvaraprādurbhāvonāma navāśītitamo'dhyāyaḥ