Skanda Purana · Chapter 4.87

// agastya uvāca // //
sarvajñasūno ṣaḍvaktra sarvārthakuśala prabho //
prādurbhāvaṃ niśamyaiṣāṃ liṃgānāṃ muktidāyinām

nitarāṃ paritṛptosmi sudhāṃ pītveva nirjaraḥ //
oṃkārapramukhairliṃgairidamānaṃdakānanam

ānaṃdamevajanayedapi pāpajuṣāmiha //
parānaṃdamahaṃ prāptaḥ śrutvaitalliṃgakīrtanam

jīvanmuktaivāsaṃ hi kṣetratattvaśruteraham //
skaṃdadakṣeśvarādīni liṃgānīha caturdaśa //
yānyuktāni samācakṣva tatprabhāvamaśeṣataḥ

yo dakṣo garhayāmāsa madhye devasabhaṃ vibhum //
sa kathaṃ liṃgamīśasya pratyasthāpayadadbhutam

iti śrutvā śikhirathaḥ kuṃbhayonerudīritam //
sūta saṃkathayāmāsa dakṣeśvara samudbhavam

// skaṃda uvāca //
ākarṇaya mune vacmi kathāṃ kalmaṣahāriṇīm //
puraścaraṇakāmosau dakṣaḥ kāśīṃ samāyayau

chāgavaktro virūpāsyo dadhīci paridhikkṛtaḥ //
prāyaścittavidhānārthaṃ sūpadiṣṭaḥ svayaṃbhuvā

ekadā devadevasya sevārthaṃ śaśimaulinaḥ //
kailāsamagamadviṣṇuḥ padmayonipuraskṛtaḥ

iṃdrādayo lokapālā viśvedevā marudgaṇāḥ //
ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā vidyādharoragāḥ

ṛṣayo'psarasoyakṣā gaṃdharvāḥ siddhacāraṇāḥ //
tairnato devadeveśaḥ parihṛṣṭatanūruhaiḥ

stutaśca nānā stutibhiḥ śaṃbhunāpi kṛtādarāḥ //
viviśuścāsanaśreṇyāṃ tanmukhāsaktadṛṣṭayaḥ

atha teṣūpaviṣṭeṣu śaṃbhunā viṣṭaraśravāḥ //
kṛtahastaparisparśamānaḥ pṛṣṭo mahādaram

śrīvatsalāṃchana hare daityavaṃśadavānala //
kaccitpālayituṃ śaktistrilokīmastyakuṃṭhitā

ditijāndanujānduṣṭānkaccicchāsi raṇāṃgaṇe //
api kuddhānmahīdevānmāmiva pratimanyase

bādhayā rahitā gāvaḥ kaccitsaṃti mahītale //
striyaḥ saṃti hi suśrīkāḥ pativrataparāyaṇāḥ

vidhiyajñāḥ pravartaṃte pṛthivyāṃ bahudakṣiṇāḥ //
nirābādhaṃ tapaḥ kaccidasti śaśvattapasvinām

niṣpratyūhaṃ paṭhaṃtyeva sāṃgānvedāndvijottamāḥ //
mahīpālāḥ prajāḥ kaccitpāṃti tvamivakeśava

sveṣu sveṣu ca dharmeṣu kaccidvarṇāśramāstathā //
niṣṭhāvaṃto hi tiṣṭhaṃti prahṛṣṭeṃdriyamānasāḥ

dhūrjaṭiḥ paripṛchyeti hṛṣṭaṃ vaikuṃṭhanāyakam/
brahmāṇaṃ cāpi papraccha brāhmaṃ tejaḥ samedhate

satyamaskhalitaṃ kaccidasti trailokyamaṃḍape //
tīrthāvarodho na kvāpi kenacitkriyate vidhe

iṃdrādayaḥ surāḥ kaccitsveṣu sveṣu pureṣvaho //
rājyaṃ praśāsati svasthāḥ kṛṣṇadordaṃḍapālitāḥ

pratyekaṃ paripṛcchayeśaḥ sarvānitthaṃ kṛtādarān //
pṛṣṭvā gamanakāryaṃ ca teṣāṃ kṛtvā manorathān

visasarjātha tānsarvāndevaḥ saudhaṃ samāviśat //
gateṣvatha ca deveṣu svasva dhiṣṇyeṣu hṛṣṭavat

madhye mārgaṃ sa ciṃtobhūddakṣaḥ satyāḥ pitā tadā //
anyadevasamānaṃ sa mānaṃ prāpa na cādhikam

atīva kṣubdhacittobhūnmaṃdarāghātato'bdhivat //
uvāca ca manasyetanmahākrodharayāṃdhadṛk

atīvagarvito jātaḥ satī me prāpya kanyakām //
kasyacinnāpyasau prāyo na kosyāpi kvacitpunaḥ

kiṃ vaṃśyastveṣa kiṃ gotraḥ kiṃ deśīyaḥ kimātmakaḥ //
kiṃ vṛttiḥ kiṃ samācāro vipā(ṣā?)dī vṛṣavāhanaḥ

na prāyaśastapasvyeṣa kva tapaḥ kvāstradhāraṇam //
na gṛhastheṣu gaṇyosau śmaśānanilayo yataḥ

asau na brahmacārī syātkṛtapāṇigraha sthitiḥ//
vānaprasthyaṃ kutaścāsminnaiśvaryamadamohite

na brāhmaṇobhavatyeṣa yato vedo na vettyamum //
śastrāstradhāraṇātprāyaḥ kṣatriyaḥ syānna sopyayam

kṣatātsaṃtrāṇanātkṣatraṃ tatkvāsminpralayapriye //
vaiśyopi na bhavedeṣa sadā nirdhanaceṣṭanaḥ

śūdropi na bhavetprāyo nāgayajñopavītavān //
evaṃ varṇāśramātītaḥ kosau samyaṅnakīrtyate

sarvaḥ prakṛtyā jñāyeta sthāṇuḥ prakṛtivarjitaḥ //
prāyaśaḥ puruṣonāsāvardhanārīvapuryataḥ

yoṣāpi na bhavedeṣa yatosau śmaśrulānanaḥ //
napuṃsakopi na bhavelliṃgamasyayatorcyate

bālopi na bhavatyeṣa yato'yaṃ bahuvārṣikaḥ//
anādivṛddho lokeṣu gīyate cogra eṣa yat

ato yuvatvaṃ saṃbhāvyaṃ nātra nūnaṃ ciraṃtane //
vṛddho'pi na bhavatyeṣa jarāmaraṇavarjitaḥ

brahmādīnsaṃharetprāṃte tathāpi ca na pātakī //
puṇyaleśopi nāstyasminbrahmamaulicchidikrudhā

asthinepathyavati ca kva śucitvaṃ vivāsasi //
kiṃ bahūktena no kiṃcijjñāyate'sya viceṣṭitam

aho dhārṣṭyaṃ mahaddṛṣṭaṃ jaṭilasyādya cādbhutam //
yadāsanānnotthitosau dṛṣṭvā māṃ śvaśuraṃ gurum

evaṃbhūtā bhavaṃtyeva mātāpitṛvivarjitāḥ //
nirguṇā akulīnāśca karmabhraṣṭā niraṃkuśāḥ

svacchaṃdacāriṇo'nāthāḥ sarvatra svābhimāninaḥ //
akiṃcanā apiprāyastathāpīśvaramāninaḥ

jāmātṝṇāṃ svabhāvoyaṃ prāyaśo garvabhājanam //
kiṃcidaiśvayarmāsādya bhavatyeva na saṃśayaḥ

dvijarājaḥ sa garviṣṭho rohiṇīpremanirbharaḥ //
kṛttikādiṣu cāsnehī mayā śaptaḥ kṣayīkṛtaḥ

asyāhaṃ garvasarvasvaṃ hariṣyāmyeva śūlinaḥ //
yathāvamānitaścāhamanenāsya gṛhaṃ gataḥ

tathāsyāhaṃ kariṣyāmi mānahāniṃ ca sarvataḥ //
saṃpradhāryeti bahuśaḥ sa tu dakṣaḥ prajāpatiḥ

prāpya svabhavanaṃ devānājuhāva savāsavān //
ahaṃ yiyakṣuryūyaṃ me yajñasāhāyyakāriṇaḥ

bhavaṃtu yajñasaṃbhārānānayaṃtu tvarānvitāḥ //
śvetadvīpamatho gatvā cakre cakriṇamacyutam

mahākratūpadraṣṭāraṃ yajñapūruṣameva ca //
tasyartvijobhavansarva ṛṣayo brahmavādinaḥ

prāvartata tatastasya dakṣasya ca mahādhvaraḥ //
dṛṣṭvā devanikāyāṃśca tasmindakṣa mahādhvare

anīśvarāṃstato vedhā vyājaṃ kṛtvā gṛhaṃ yayau //
dadhīciratha saṃvīkṣya sarvāṃstrailokyavāsinaḥ

dakṣayajñe samāyātānsatīśvaravivarjitān //
prāptasaṃmānasaṃbhārānvāsolaṃkṛtipūrvakam

dakṣasya hi śubhodarkamicchanprovāca ceti vai // //
dadhīciruvāca //
dakṣaprajāpate dakṣa sākṣāddhātṛsvarūpadhṛk

na cāsti tava sāmarthyaṃ kvāpi kasyāpi niścitam //
yādṛśaḥ kratusaṃbhārastava ceha samīkṣyate

na tādṛṅnedasi prāyaḥ kvāpi jñāto mahāmate //
kratustu naiva kartavyo nāsti kratusamo ripuḥ

kartavyaścettadākāryaḥ syāccetsaṃpatti rīdṛśī //
sākṣādagniḥ svayaṃ kuṃḍe sākṣādiṃdrādidevatāḥ

sākṣācca sarve maṃtrā vai sākṣādyajñapumānasau //
ācāryapadavīmeṣa devācāryaḥ svayaṃ caret //
sākṣādbrahmā svayaṃ caiṣa bhṛgurvai karmakāṃḍavit

ayaṃ pūṣā bhagastveṣa iyaṃ devī sarasvatī //
ete ca sarvadikpālā yajñarakṣākṛtaḥ svayam

tvaṃ ca dīkṣāṃ śubhāṃ prāpto devyā ca śatarūpayā //
jāmātā tveṣa te dharmaḥ patnībhirdaśabhiḥ saha

svayameva hi kurvīta dharmakāryaṃ prayatnataḥ //
oṣadhīnāmayaṃ nāthastava jāmātṛṣūttamaḥ

saptaviṃśatibhiḥ sārdhaṃ patnībhistava kāryakṛt //
oṣadhīḥ pūrayetsarvā dvijarājo mahāsudhīḥ

dīkṣito rājasūyasya dattatrailokyadakṣiṇaḥ //
mārīcaḥ kaśyapaścāsau prajāpatiṣu sattamaḥ //
trayodaśamitābhiśca bhāryābhistava kāryakṛt

haviḥ kāmadughā sūte kalpavṛkṣaḥ samitkuśān //
dārupātrāṇi sarvāṇi śakaṭaṃ maṃḍapādikam

viśvakarmāpyalaṃkārānkurutebhyāgatartvijām //
vasūni cā'pi vāsāṃsi vasavoṣṭau dadatyapi

svayaṃlakṣmīralaṃkuryādyāvai cātra suvāsinīḥ

sarve sukhāya me dakṣa vīkṣamāṇasya sarvataḥ //
ekaṃ duḥkhākarotyeva yattvaṃ vismṛtavānasi

jīvahīno yathā deho bhūṣitopi na śobhate //
tatheśvaraṃ vinā yajñaḥ śmaśānamiva lakṣyate

itthaṃ dadhīcivacanaṃ śrutvā dakṣaḥ prajāpatiḥ //
bhṛśaṃ jajvāla kopena haviṣā kṛṣṇavartmavat

pūrvastutyāti saṃhṛṣṭo dṛṣṭo yosau dadhīcinā //
sa eva cāpi kopāgnimudvamanvīkṣito mukhāt

pratyuvācātha taṃ vipraṃ vepamānāṃgayaṣṭikaḥ //
dakṣaḥ prajāpatī roṣājjighāṃsuriva taṃ dvijam

// dakṣa uvāca // //
brāhmaṇosi dadhīce tvaṃ kiṃ karomi tavātra vai //
dīkṣāmahamaho prāptaḥ kartuṃ nāyāti kiṃcana

bhavānkena samāhūto yadatrāgānmahājaḍaḥ //
āgatopi hi kena tvaṃ pṛṣṭa itthaṃ prabravīṣi yat

sarvamaṃgalamāṃgalyo yatra śrīmānayaṃ hariḥ //
svayaṃ vai yajñapuruṣaḥ sa makhaḥ kiṃ śmaśānavat

yatra vajradharaḥ śakraḥ śatayajñaikadīkṣitaḥ //
trayastriṃśatikoṭīnāmamarāṇāṃ patiḥ svayam

taṃ tvaṃcopamimīṣemuṃ śmaśānena mahāmakham //
dharmarāṭca svayaṃ yatra dharmādharmaikakovidaḥ

śrīdosti yatra śrīdātā sākṣādyatrāśuśukṣaṇiḥ //
taṃ yajñamupamāsi tvamamaṃgalabhuvātayā

devācāryaḥ svayaṃ yatra kratorācāryatāgataḥ //
abhimānavaśāttaṃ tvamākhyāsi pitṛkānanam

yatrārtvijyaṃ bhajaṃte'mī vasiṣṭhapramukharṣayaḥ //
tamadhvaraṃ samācakṣe maṃgaletarabhūmivat

niśamyeti muniḥ prāha dadhīcirjñānināṃ varaḥ //
sarvamaṃgalamāṃgalyo bhavedyajñapumānhariḥ

tathāpi śāṃbhavī śaktirvede viṣṇuḥ prapaṭhyate //
vāmāṃgaṃ sraṣṭurādyasya haristaditaradvidhiḥ

dīkṣito yośvamedhānāṃ śatasya kuliśāyudhaḥ //
durvāsasā kṣaṇenāpi nīto niḥśrīkatāṃ hi saḥ

punarārādhya bhūteśaṃ prāpaikāmamarāvatīm //
yastvayā dharmarājotra kathitaḥ kraturakṣakaḥ

balaṃ tasyākhilairjñātaṃ śvetaṃ pāśayataḥ purā //
dhanadastryaṃbakasakhastaccakṣuścāśuśukṣaṇiḥ

pārṣṇigrāhyabhavadrudro devācāryasya vai tadā //
yadā tārāmadhārṣītsa dvijarājo'tisuṃdarīm

taṃ vidaṃti vasiṣṭhādyāstavārtvijyaṃ bhajaṃti ye //
eko rudro na dvitīyaḥ saṃvidānā apīti hi

prāvartaṃtarṣayonyepi gauravāttava te kratau //
yadi me brāhmaṇasyaikaṃ śṛṇoṣi vacanaṃ hitam

tadā kratuphalādhīśaṃ viśveśaṃ tvaṃ samāhvaya //
vinā tena kraturasau kṛtopyakṛta eva hi

sati tasmnimahādeve viśvakarmaikasākṣiṇi //
tavāpi caiṣā sarveṣāṃ phaliṣyaṃti manorathāḥ

yathā jaḍāni bījāni na phalaṃti svayaṃ tathā //
jaḍāni sarvakarmāṇi na phalaṃtīśvaraṃ vinā

arthahīnā yathā vāṇī dharmahīnā yathā tanuḥ //
patihīnā yathā nārī śivahīnā tathā kriyā //

gaṃgāhīnā yathā deśāḥ putrahīnā yathā gṛhāḥ //
dānahīnā yathā saṃpacchivahīnā tathā kriyā

maṃtrihīnaṃ yathā rājyaṃ śrutihīnā yathā dvijāḥ //
yoṣā hīnaṃ yathā saukhyaṃ śivahīnā tathā kriyā

darbhahīnā yathā saṃdhyā tilahīnaṃ ca tarpaṇam //
havirhīno yathā homaḥ śivahīnā tathā kriyā

itthaṃ dadhīcinākhyātaṃ jagrāha vacanaṃ na tat //
dakṣo dakṣopi tatraiva śaṃbhormāyā vimohitaḥ

provāca ca bhṛśaṃ kruddhaḥ kā ciṃtā tava me kratoḥ //
kratumukhyāni sarvāṇi yāni karmāṇi sarvataḥ

tāni siddhyaṃti niyataṃ yathārthakaraṇādiha //
ayathārthavidhānena siddhyetkarmāpi neśituḥ

svakarmasiddhaye cātha sarva eva hi ceśvaraḥ //
īśvaraḥ karmaṇāṃ sākṣī yattvayāpīti bhāṣitam

tattathāstu paraṃ sākṣī nārthaṃ dadyācca kutracit

jaḍāni sarvakarmāṇi na phalaṃtīśvaraṃ vinā //
yaduktaṃ bhavatā tatrāpyaho dṛṣṭāṃtayāmyaham

jaḍānyapi ca bījāni kālaṃ saṃprāpyavātmanaḥ //
aṃkūrayaṃti kālācca puṣpyaṃti ca phalaṃti ca

vināpīśaṃ tathā karma svayaṃ kālātphalatyaho //
kimīśvareṇa tenātra mahāmaṃgalamūrtinā

// dadhīciruvāca // //
yathārthakaraṇātsiddhamapi kāryaṃ kadācana //
īśvaraprātikūlyācca siddhamevāśu naśyati

īśvarecchā balātkarma kṛtamapyavidhānataḥ //
saṃsiddhyettadadhīnāśca kathaṃ sarva iheśvarāḥ

sāmānyasākṣivanneśaḥ sarveṣāṃ sarvakarmaṇām //
sākṣībhavedasaṃdigdhaḥ phalasya pratibhūrapi

bhūjalādisvarūpeṇa bījamāviśyasarvakṛt //
svayaṃ kālasvarūpeṇa vidadhyādaṃkurodayam

yattvayoktaṃ vināpīśaṃ kāle karmaphaletsvayam //
sa eva kālo bhagavānsarvakartā maheśitā

anyacca bhavatā proktaṃ tadekaṃ tathyameva tat //
kimīśvareṇa tenātra mahāmaṃgalamūrtinā

ye mahāṃto bhavaṃtyeva ye ca maṃgalamūrtayaḥ //
īśvarākhyā ca yeṣvasti kiṃ tairatra tavāṃtike

uttarāduttaraṃ ceti pratyuttarayati dvije //
dadhīcau cukrudhe'tyaṃtaṃ dakṣogarvātisuśriyā

ādideśa samīpasthānālokya paritastviti //
brāhmaṇāpasadaṃ cāmuṃ paridūrayatāśu vai

amuṣmādadhvaraśreṣṭhādavariṣṭhamanogatam //
itthaṃ dadhīcirākarṇya provāca prahasanniva

kiṃ māṃ dūrayase mūḍha dūrībhūto bhavānapi //
sarvebhyo maṃgalebhyaśca sarvairebhiḥ samaṃ dhruvam

akāṃḍe krodhajo daṃḍastava mūrdhni patiṣyati //
maheśitustrijagatī pariśāstuḥ prajāpate

ityuktvā nirjagāmāśu yajñavāṭāttato dvijaḥ //
tasminniryāti niryāto durvāsāścyavano bhavān

uttaṃka upamanyuśca ṛcīkoddālakāvapi //
māṃḍavyo vāmadevaśca gālavo gargagautamau

śivatattvavidonyepi dakṣayajñādviniryayuḥ //
gate dadhīcau sānaṃdaṃ prāvartata mahāmakhaḥ

ye sthitā brāhmaṇāstatra tebhyo dviguṇa dakṣiṇām //
prādātprajāpatirdakṣastvanyebhyopyadhikaṃ vasu //

sarve jāmātarastena toṣitā bhūriśodhanaiḥ //
kanyāścālaṃkṛtāḥ sarvā mahāvibhavavistaraiḥ

ṛṣipatnyopi bahuśo devapatnyopyanekaśaḥ //
tathā purāṃganāḥ sarvāstena mānabhuvaḥ kṛtāḥ

brahmaghoṣeṇa tāreṇa vyomaśabdaguṇaṃ sphuṭam //
kāritaṃ tena dakṣeṇa viprāṇāṃ hṛṣṭacetasām

agnirmaṃdāgnirabhavattasmiñjuhvati dīkṣite //
haviḥ parimalenaiva paritṛptā digaṃganāḥ

svāhākārairvaṣaṭkāraiḥ surā jātāḥ picaṃḍilāḥ //
racitā girayastena sadannānāṃ padepade

ghṛtakulyāḥ kṛtāstena madhukulyāḥ sahasraśaḥ //
mahāsarāṃsi payasāṃ drapsasyāpi mahāhradāḥ

rāśayaśca dukūlānāṃ ratnānāṃ śikharāṇi ca //
yajñavāṭasya vasudhā svarṇarūpyamayīkṛtā

na labhyaṃte kratau tasya mārgitā api mārgaṇāḥ //
hṛṣṭāḥ puṣṭāḥ samabhavannapi tatparicārakāḥ

dhvanirmaṃgalagītānāṃ vyānaśe gaganāṃgaṇam //
jahṛṣe cāpsarovṛṃdairgaṃdharvairmumudetarām

vidyādharairnanaṃde ca vasudhā vavṛdhe bhṛśam //
mahāvibhavasaṃbhāre tasmindākṣe mahākratau //
itthaṃ pravṛtte'tha muniḥ kailāsaṃ nārado yayau

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe dakṣayajñaprādurbhāvonāma saptāśītitamo'dhyāyaḥ