Skanda Purana · Chapter 4.86

// pārvatyuvāca // //
viśvakarmeśvaraṃ liṃgaṃ yatkāśyāṃ prathitaṃ param //
tasya liṃgasya kathaya devadeva samudbhavam

// devadeva uvāca // //
śṛṇu devi pravakṣyāmi kathāṃ pātakanāśinīm //
viśvakarmeśa liṃgasya prādurbhāvaṃ manoharam

viśvakarmābhavatpūrvaṃ brahmaṇastvaparā tanuḥ //
tvaṣṭuḥ prajāpateḥ putro nipuṇaḥ sarvakarmasu

kṛtopanayanaḥ sotha bālo gurukule vasan //
cakāra guruśuśrūṣāṃ bhikṣānnakṛtabhojanaḥ

ekadā tadguruḥ prāha prāvṛṭkāle samāgate //
kurūṭajaṃ madarthaṃ tvaṃ yathā prāvṛṇna bādhate

yatkadācinna bhajyeta na purātanatāṃ vrajet//
gurupatnyātvabhihito re tvāṣṭra kuru kaṃcukam

mamāṃgayogyaṃ no gāḍhaṃ na ślathaṃ ca prayatnataḥ //
vinaiva vāsasā cāru vālkalaṃ ca sadojjvalam

guruputreṇa cājñapto mamārthaṃ pāduke kuru //
yadārūḍhasya me pādau na paṃkaḥ saṃspṛśetkvacit

carmādibaṃdhanirmukte dhāvato me sukhaprade //
yābhyāṃ ca saṃcare vāri sthala bhūmāviva drutam//

gurukanyāpi taṃ prāha tvāṣṭra me śravaṇocite //
bhūṣaṇe svena hastena kuru kāṃcananirmite

kumārī krīḍanīyāni kautukāni ca dehi me //
daṃtidaṃtamayānyeva svahastaracitāni ca

gṛhopakaraṇaṃ dravyaṃ musalolūkhalādikam //
tathā ghaṭaya medhāvinyathā truṭyati na kvacit

akṣālitānyapi yathā nityaṃ pīṭhāni sattama //
ujjvalāni bhavaṃtyeva sthālikāśca tathā kuru

sūpakarmaṇyapi ca māṃ praśādhi tvaṣṭranaṃdana //
yathāṃgulyo na dahyaṃte pākaḥ syācca yathā śubhaḥ //

ekastaṃbhamayaṃ gehamekadāruvinirmitam //
tathā kuru varaṃ tvāṣṭra yatrecchā tatra dhāraye

ye sahādhyāyinopyasya vayojyeṣṭhāśca tepi hi //
sarvesarve samīhaṃte karma tatkṛtameva hi

tatheti sa pratijñāya sarveṣāṃ puratodrije //
madhye vanaṃ prāviśacca mahāciṃtābhayārditaḥ

kiṃcitkartuṃ na jānāti pratijñātaṃ ca tena vai//
sarveṣāṃ purataḥ sarvaṃ kariṣyāmīti niścitam

kiṃ karomi kva gacchāmi ko me sāhāyyamarpayet //
buddherapi vanasthasya śaraṇaṃ kaṃ vrajāmi ca

aṃgīkṛtya gurorvākyaṃ gurupatnyā guroḥ śiśoḥ //
yo na niṣpādayenmūḍhaḥ sa bhavennirayī naraḥ

guruśuśrūṣaṇaṃ dharma eko hi brahmacāriṇām //
aniṣpādya tu tadvākyaṃ kathaṃ me niṣkṛtirbhavet

gurūṇāṃ vākyakaraṇātsarva eva manorathāḥ //
siddhyaṃtītarathā naiva tasmātkāryaṃ hi tadvacaḥ

kathaṃ tadvacasaḥ siddhiṃ prāpsyāmyatra vane sthitaḥ //
kaśca metra sahāyī syāddhiṣaṇādurbalasya vai

āstāṃ gurukathā dūraṃ yo'nyasyāpi laghorapi //
omityuktvā na kurute kāryaṃ sotha vrajatyadhaḥ

kathametāni karmāṇi kariṣye'jño'sahāyavān //
aṃgīkṛtāni tadbhītyā namaste bhavitavyate

yāvaditthaṃ ciṃtayati sa tvāṣṭro vanamadhyagaḥ //
tāvattadeva saṃprāptastenaiko'darśi tāpasaḥ

atha natvā sa taṃ prāha vane dṛṣṭaṃ tapasvinam //
ko bhavānmānasaṃ me yo nitarāṃ sukhayatyaho

tvaddarśanena me gātraṃ ciṃtāsaṃtāpatāpitam //
himānī gāhaneneva śītalaṃ bhavati kṣaṇam

kiṃ tvaṃ me prāktanaṃ karma prāptaṃ tāpasarūpadhṛk //
athavā karuṇāvārdhirāvirbhūtaḥ śivo bhavān

yosi sosi namastubhyamupadeśena yuṃkṣva mām //
gurūktaṃ gurupatnyuktaṃ gurvapatyoktameva ca

kathaṃ kartumahaṃ śaktaḥ karma tatra diśādbhutam //
kuru me buddhisāhāyyaṃ nirjane baṃdhutāṃ gataḥ //

ityuktastena sa vane tāpaso brahmacāriṇā //
kāruṇyapūrṇahṛdayo yathoktamupadiṣṭavān

ya āptatvena saṃpṛṣṭo durbuddhiṃ saṃprayacchati //
sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvadābhūtasaṃplavam

tāpasa uvāca // //
brahmacāriñśṛṇu brūyāṃ kimadbhutataraṃ tvidam//
viśveśānugrahādbrahmāpyabhavatsṛṣṭikovidaḥ

yadi tvaṃ tvāṣṭra sarvajñaṃ kāśyāmārādhayiṣyasi //
tataste viśvakarmeti nāma satyaṃ bhaviṣyati

viśveśānugrahātkāśyāmabhilāṣā na durlabhāḥ //
sulabho durlabho vai yadyatra mokṣastanutyajām

sṛṣṭeḥkaraṇa sāmarthyaṃ sṛṣṭirakṣāpravīṇatā //
vidhinā viṣṇunā prāpi viśveśānugrahātparāt

yāhi vaiśveśvaraṃ sadma padmayā samadhiṣṭhitam //
nirvāṇasaṃjñayā bālā yadīccheḥ svānmanorathān

sa hi sarvapradaḥ śaṃbhuryācitaścopamanyunā //
payomātraṃ dadau tasmai sarvaṃ kṣīrābdhimeva ca

ānaṃdakānane śaṃbhoḥ kiṃ kiṃ kena na labhyate //
yatra vāsakṛtāṃ puṃsāṃ dharmarāśiḥ padepade

svardhunī sparśamātreṇa mahāpātakasaṃtatiḥ //
yatra saṃkṣayati kṣipraṃ tāṃ kāśīṃ ko na saṃśrayet

na tādṛgdharmasaṃbhāro labhyate kratukoṭibhiḥ //
yādṛgvārāṇasī vīthī saṃcāreṇa padepade

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yadyatrāsti manorathaḥ //
tadā vārāṇasīṃ yāhi yāhi trailokyapāvanīm

sarvakāmaphalaprāptistadaiva syāddhruvaṃ nṛṇām //
yadaiva sarvadaḥ sarvaḥ kāśyāṃ viśveśvaraḥ śritaḥ

sa tāpasoktamākarṇya tvāṣṭra itthaṃ suhṛṣṭavān //
kāśīsaṃprātyupāyaṃ ca tameva samapṛcchata

// tvāṣṭra uvāca // //
tadānaṃdavanaṃ śaṃbhoḥ kvāsti tāpasasattama //
yatra no durlabhaṃ kiṃcitsādhakānāṃ trayīsthitam

svarge vā martyaloke vā balisadmani vā mune //
kva tadānaṃdagahanaṃ yatrānaṃdapayobdhijā

yatra viśveśvaro devo viśveṣāṃ karṇadhārakaḥ //
vyācaṣṭe tārakaṃ jñānaṃ yena tanmayatāṃ yayuḥ

sulabhā yatra niyatamānaṃdavanacāriṇaḥ //
api naiḥśreyasī lakṣmīḥ kimanyelpa manorathāḥ

kastāṃ māṃ prāpayecchaṃbhoḥ kathaṃ yāmi tathā vada //
sa tapasvīti tadvākyamākarṇya śraddhayānvitam

prāhāgaccha nayāmi tvāṃ yiyāsurahamapyaho//
durlabhaṃ prāpya mānuṣyaṃ yadi kāśī na sevitā

punaḥkva nṛtvaṃ śreyobhūḥ kva kāśīkarmabaṃdhahṛt //
vṛthāgate hi mānuṣye kāśīprāptivivarjanāt

āyuṣyaṃ ca bhaviṣyaṃ ca sarvameva vṛthāgatam//
atohaṃ saphalīkartuṃ mānuṣyaṃ cāticaṃcalam

yāsyāmi kāśīmāyāhi māyāṃ hitvā tvamapyaho //
iti tena saha tvāṣṭro muninātikṛpālunā

purīṃ vaiśveśvarīṃ prāpto manaḥsvāsthyamavāpa ca //
tataḥ prāpayya tāṃ kāśīṃ tāpasaḥ kvāpyatarkitam

jagāma kuṃbhasaṃbhūta sa tvāṣṭropītyamanyata //
avaśyaṃ sa hi viśveśaḥ sarveṣāṃ ciṃtitapradaḥ

satpathasthiravṛtīnāṃ dūrasthopi samīpagaḥ //
yasminprasannadṛktryakṣastaṃ daviṣṭhamapi dhruvam

/
sunediṣṭhaṃ karotyeva svayaṃvartmopadeśayan //
kvāhaṃ tatra vane bālaściṃtākulitamānasaḥ //
kva tāpasaḥ sa yo māṃ vai sūdiśyeha cānayat

kheloyamasya tryakṣasya yasya bhaktasya kutracit //
na durlabhataraṃ kiṃcidaho kvāhaṃ kva kāśikā

nārādhito mayā śaṃbhuḥ prāktane janmani kvacit //
śarīritvānumānena jñātametadasaṃśayam

asmiñjanmani bālatvānna caivārādhitaḥ sphuṭam //
pratyakṣameva me vaitatkutonugrahadhīrmayi

ājñātaṃ gurubhaktirme hetuḥ śaṃbhuprasādane //
yayehānugṛhītosmi viśveśena kṛpālunā

athavā kāraṇāpekṣastryakṣastvitaradevavat //
raṃkamapyanugṛhṇāti kevalaṃ kāraṇaṃ kṛpā

yadi no mayyanukrośaḥ kathaṃ tāpasasaṃgatiḥ //
tadrūpeṇa svayaṃ śaṃbhurānināyeha māṃ dhruvam

na dānāni na vai yajñā na tapāṃsi vratāni ca ///
śaṃbhoḥ prasādahetūni kāraṇaṃ tatkṛpaiva hi //

dayāmapi tadā kuryādasau viśveśvaraḥ parām //
yadāśrutyuktamadhvānaṃ sadbhiḥ kṣuṇṇaṃ na saṃtyajet

anukrośaṃ samarthyeti sa tvāṣṭraḥ rśābhavaṃ śuciḥ//
saṃsthāpya liṃgamīśasyārādhayatsvasthamānasaḥ

ānīya puṣpasaṃbhāramārtavaṃ kānanādbahu //
snātvābhyarcayatīśānaṃ kaṃdamūlaphalāśanaḥ

itthaṃ tvaṣṭṛtanūjasya liṃgārādhanacetasaḥ //
trihāyanātprasannobhūttasyeśaḥ karuṇānidhiḥ

tasmādeva hi liṃgācca prādurbhūya bhavo'bravīt //
varaṃ varaya re tvāṣṭra dṛḍhabhaktyānayā tava //

prasannosmi bhṛśaṃ bāla gurvarthakṛtacetasaḥ //
guruṇā gurupatnyā ca gurvapatyadvayena ca

yathārthitaṃ tathā kartuṃ te sāmarthyaṃ bhaviṣyati

anyānvarāṃśca te dadyāṃ tvāṣṭra tuṣṭastvadarcayā //
tāñśṛṇuṣva mahābhāga liṃgasyāsyādbhutaśriyaḥ

tvaṃ suvarṇādidhātūnāṃ dārūṇāṃ dṛṣadāmapi //
maṇīnāmapiratnānāṃ puṣpāṇāmapi vāsasām

karpūrādisugaṃdhīnāṃ dravyāṇāmapyapāmapi //
kaṃdamūlaphalānāṃ ca dravyāṇāmapi ca tvacām//

sarveṣāṃ vastujātānāṃ kartuṃ karma pravetsyasi //
yasya yasya ruciryatra sadma devālayādiṣu

tasya tasyeha tuṣṭyai tvaṃ tathā kartuṃ pravetsyasi //
sarvanepathyaracanāḥ sarvāḥ sūpasya saṃskṛtīḥ

sarvāṇi śilpakāryāṇi tauryatrikamathāpi ca //
sarvaṃ jñāsyasi kartuṃ tvaṃ dvitīya iva padmabhūḥ

nānāvidhāni yaṃtrāṇi nānāyudhavidhānakam //
jalāśayānāṃ racanāḥ sudurgaracanāstathā

tādṛkkartuṃ purā vetsi yādṛṅnānyo'dhiyāsyati //
kalājātaṃ hi sarvaṃ tvamavayāsyasi me varāt

sarveṃdrajālikī vidyā tvadadhīnā bhaviṣyati //
sarvakarmasu kauśalyaṃ sarvabuddhivariṣṭhatām

sarveṣāṃ ca manovṛttiṃ tvaṃ jñāsyasi varānmama //
kiṃ bahūktena yatsvarge yatpātāle yadatra ca

atilokottaraṃ karma tatsarvaṃ vetsyasi svayam

viśveṣāṃ viśvakarmāṇi viśveṣu bhuvaneṣu ca //
yato jñāsyasi tannāma viśvakarmeti te'nagha

aparaḥ ko varo deyastava taṃ prārthayāśvaho //
tavādeyaṃ na me kiṃcilliṃgārcanaratasya hi

anyatrāpi hi yo liṃgaṃ samarcayati sanmatiḥ //
tasyāpi vāṃchitaṃ deyaṃ kiṃpunaryovikāśikam

yena kāśyāṃ samabhyarci yena kāśyāṃ pratiṣṭhitam //
yena kāśyāṃ stutaṃ liṃgaṃ sa me rūpāya darpaṇaḥ

tattvaṃ svacchosi mukuro mama netratrayasya hi //
kāśyāṃ liṃgārcanāttvāṣṭra varaṃ varaya suvrata

kāśyāṃ yo rājadhānyāṃ me hitvā māmanyamarcayet //
sa varākolpadhīrmuṣṭo'lpatuṣṭirmuktivarjitaḥ

tadānaṃdavanehyatra samarcyohaṃ mumukṣubhiḥ //
druhiṇopeṃdracaṃdreṃdrairihānyo na samarcyate

yathānaṃdavanaṃ prāpya tvaṃ māmarcitavānasi //
tathānye puṇyakarmāṇo māmabhyarcyaiva māmitāḥ

anugrāhyo'si nitarāṃ tato varaya durlabham //
śrāṇitaṃ tadavaihi tvaṃ vada mā cirayasva bhoḥ

// viśvakarmovāca // //
idaṃ yatsthāpitaṃ liṃgaṃ mayājñenāpi śaṃkara //
talliṃgamanyepyārādhya saṃtu samṛddhibhājanam

anyacca nātha prārthyosi tacca viśrāṇayiṣyasi //
mayā vinirmāpayitā svaṃ prāsādaṃ kadā bhavān

devadeva uvāca // //
evamastu yaduktaṃ te tava liṃgasamarcakāḥ //
samṛddhibhājanaṃ vai syuḥ syuśca nirvāṇadīkṣitāḥ

yadā ca rājā bhavitā divodāso vidhervarāt//
tadā me vacanāttāta prāsādaṃ me vidhāsyati

navīkṛtya punaḥ kāśī nirviṣṭā tena bhūbhujā //
gaṇeśamāyayā rājyātparinirviṇṇacetasā

viṣṇoḥ sadupadeśācca māmeva śaraṇaṃ gataḥ //
nirvāṇalakṣmīḥ prāpteha hitvā rājyaśriyaṃ calām

viśvakarmanvraja guroḥ śāsanāya yatasva ca //
gurubhaktikṛto yasmānmadbhaktā nātra saṃśayaḥ

ye guruṃ cāvamanyaṃte tevamānyā mayāpyaho //
tasmādgurūpadiṣṭaṃ hi kuru śiṣyasamīhitam

tata āgatya me pārśvaṃ yāvannirvāṇameṣyasi //
tāvatsthāsyasi śuddhātmā devānāṃ hitamācaran

tavātra liṃge satataṃ sthāsyāmyahamabhīṣṭadaḥ //
asya liṃgasya bhaktānāṃ nirvāṇaśrīradūrataḥ

aṃgāreśādudīcyāṃ ye tvalliṃgasyasamarcakāḥ //
teṣāṃ manorathāvāptirbhaviṣyati padepade

ityuktvāṃtardadhe devastvāṣṭropi gurumāptavān //
guroḥ samīhitaṃ bhūri vidhāya sa gṛhānyayau

gṛhepi mātāpitarau saṃtoṣya nijakarmaṇā //
taduktājñāṃ samādhāya punaḥ kāśīṃ samāyayau

svaliṃgārādhanāsakto nādyāpi tvaṣṭṛnaṃdanaḥ //
kāśīṃ tyajati medhāvī sarvadeva priyaṃ caran

// īśvara uvāca // //
pṛṣṭāni yāni rligāni tvayā devi girīṃdraje //
kāśī muktau samarthāni tānyuktāni mayā tava

liṃgamoṃkārasaṃjñaṃ ca tathā devaṃ triviṣṭapam //
mahādevaḥ kṛttivāsā ratneśaścaṃdrasaṃjñakaḥ

kedāraścāpi dharmeśastathā vīreśvarābhidhaḥ //
kāmeśaviśvakarmeśau maṇikarṇīśvarastathā

mamārcyamavimuktākhyaṃ tato devi mamā khyakam //
viśvanātheti viśvasminprathitaṃ viśvasaukhyadam

avimuktaṃ samāsādya yena viśveśvarorcitaḥ //
na tasyāsti punarjanma kalpakoṭiśateṣvapi

aṣṭau māsānvihāraḥ syādyatīnāṃ saṃyatātmanām //
ekatra caturomāsānabdaṃ nāvāsa iṣyate

avimukte praviṣṭānāṃ vihāro naiva yujyate //
mokṣopyasaṃśayaścātra tasmāttyājyā na kāśikā

ānaṃdakānanaṃ hitvā nānyadgacchettapovanam //
tapoyogaśca mokṣaśca yatotraiva madāśrayāt

kṛpayā sarvajaṃtūnāṃ kṣetrametanmayā kṛtam //
avaśyameva siddhyaṃti kṣetresminsiddhikāṃkṣiṇaḥ

atītaṃ vartamānaṃ ca jānato'jñānataḥ kṛtam //
yadenastallayaṃ yāyādānaṃdavanavīkṣaṇāt

atyugraiśca tapobhiryanmahādānairmahāvrataiḥ //
niyamaiśca yamaiḥ samyaktvayogena mahāmakhaiḥ

vedāṃtaśāstrābhyasanaiḥ sarvopaniṣadāśrayāt //
ebhirvai yadavāpyeta tatkāśyāṃ helayāpyate

karmasūtreṇa baddhā vai bhrāmyaṃte tāvadeva hi //
yāvadvaiśveśvare dhāmni mama naiva tanutyajaḥ

kāśyāṃ svalīlayā devi tiryagyonijuṣāmapi//
dadāmi cāṃte tatsthānaṃ yatra yāṃti na yājñikāḥ

bhūtagrāmo'khilopyatra muktikṣetre kṛtālayaḥ //
kālena nidhanaṃ yāto yātyeva paramāṃ gatim

viṣayāsaktacittopi tyaktadharmaratistvapi //
kālenojjhitadeho'tra na saṃsāraṃ punarviśet

prayāge yatphalaṃ devi māghe copanimajjanāt //
tatphalaṃ koṭiguṇitaṃ vārāṇasyāṃ kṣaṇekṣaṇe

asya kṣetrasya mahimā kopi vācāmagocaraḥ //
uddeśamātramākhyāyi mayā te prītikāmyayā

caturdaśānāṃ liṃgānāṃ śrutvākhyānāni sattamaḥ //
caturdaśa sulokeṣu pūjāṃ prāpsyatyanuttamām

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe viśvakarmeśa prādurbhāvo nāma ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ