Skanda Purana · Chapter 4.84

// skaṃda uvāca //
ākarṇaya kṣoṇisura yathā sthāṇuracīkarat //
gaṃgāvaraṇayoḥ puṇyātsaṃbhedāttīrthabhūmikām

saṃgame tatra niṣṇātaḥ saṃgameśaṃ samarcya ca //
naro na jātu jananī garbhasaṃgamavāpnuyāt

tatra pādodakaṃ tīrthaṃ yatra devena śārṅgiṇā //
ādau pādau kṣalitau tu maṃdarāccāgatena yat

vipṇupādodake tīrthe vārikāryaṃ karoti yaḥ //
vyatīpātena niyataṃ bhūyaḥ sāṃsārikī gatiḥ

kṛtapādodaka snānaḥ kṛtakeśavapūjanaḥ //
vītasaṃsāravasatiḥ kāśyāmāsīnnarottamaḥ

kāśyāṃ sā bhūmiruddiṣṭā śvetadvīpa iti dvijaiḥ //
tatra puṇyārjanaṃ kṛtvā śvetadvīpādhipo bhavet

tataḥ pādodakāttīrthāttīrthaṃ kṣīrābdhisaṃjñakam //
tatrārjita mahāpuṇyo vasetkṣīrābdhirodhasi

kṣīrodāddakṣiṇebhāge tīrthaṃ śaṃkhākhyanuttamam //
tatra snāto bhavennūnaṃ nāśaṃkhādinidheḥ patiḥ

arvākca śaṃkhatīrthādvai cakratīrthamanuttamam //
saṃsāracakre na patettattīrthajalamajjanāt

gadātīrthaṃ tadagre tu saṃsāragadanāśanam //
tatra śrāddhādikaraṇātpaśyeddevaṃ gadādharam

padmākṛtpadmatīrthaṃ ca tadagre pitṛtṛptikṛt //
tatra snānādikaraṇātprāpnuyādaghasaṃkṣayam

tatastīrthaṃ mahālakṣmyā mahāpuṇyaphalapradam //
tatrābhyarcya mahālakṣmīṃ nirvāṇakamalāṃ labhet

tato gārutmataṃ tīrthaṃ saṃsāragaranāśanam //
kṛtodakakriyastatra vaikuṃṭhe vasatiṃ labhet

tato nāradatīrthaṃ ca brahmavidyaikakāraṇam //
tatra snānena muktaḥ syāddṛṣṭvā nāradakeśavam

prahlādatīrthaṃ tadyāmye mahābhaktiphalapradam //
tatra vai snānamātreṇa viṣṇoḥ priyataro bhavet

aṃbarīṣaṃ tatastīrthaṃ mahāpātakanāśanam //
tatra vai śubhakarmāṇo janā no garbhabhājanam //

ādityakeśavaṃ nāma tadagre tīrthamuttamam //
kṛtābhiṣekastatrāpi labhetsvargābhiṣecanam

dattātreyasya tatrāsti tīrthaṃ trailokyapāvanam //
yogasiddhiṃ labhe tatra snānamātreṇa bhāvataḥ

tadagre bhārgavaṃ tīrthaṃ mahājñānasamarpakam //
tatra snānavidhānena bhavedbhārgava lokabhāk

tato vāmanatīrthaṃ ca viṣṇusānnidhyahetukam //
tatra śrāddhavidhānena mucyate pitṛjādṛṇāt

naranārāyaṇākhyaṃ hi tatastīrthaṃ śubhapradam //
tattīrthamajjanātpuṃsāṃ garbhavāsaḥ sudurlabhaḥ

yajñavārāhatīrthaṃ ca tato dakṣiṇataḥ śubham //
yatra snātasya vai puṃsāṃ rājasūyaphalaṃ dhruvam

vidāranārasiṃhākhyaṃ tīrthaṃ tatrāsti pāvanam //
yatraikasnānato naśyedagha janmaśatārjitam

gopīgoviṃdatīrthaṃ ca tato vaiṣṇavalokadam //
yasminsnāto naro vidvānna viṃdyādgarbhavedanam

lakṣmīnṛsiṃhatīrthaṃ ca gopīgoviṃda dakṣiṇe //
nirvāṇalakṣmyā yatratyo vriyate tu narottamaḥ

taddakṣiṇāyāṃ kāṣṭhāyāṃ śeṣatīrthamanuttamam//
mahāpāpaugha śeṣopi na tiṣṭhedyannimajjanāt //

śaṃkhamādhavatīrthaṃ ca tadyāmyāṃ diśi cottamam //
tattīrthasevanānnṛṇāṃ kutaḥ pāpabhayaṃ mahat

tatopi pāvanataraṃ tīrthaṃ tatkṣaṇasiddhidam //
nīlagrīvākhyamatulaṃ tatsnāyī sarvadā śuciḥ

tatroddālakatīrthaṃ ca sarvāghaugha vināśanam //
dadāti mahatīmṛddhiṃ snānamātreṇa tannṛṇām

tataḥ sāṃkhyākhya tīrthaṃ ca sāṃkhyeśvara samīpataḥ //
tattīrthasevanātpuṃsāṃ sāṃkhyayogaḥ prasīdati

svarlokādyatra saṃlīnaḥ svayaṃ deva umāpatiḥ //
ataḥ svarlīnatīrthaṃ ca svarlīneśvara sannidhau

tatra snānena dānena śraddhayā dvijabhojanaiḥ //
japahomārcanaiḥ puṃsāmakṣayaṃ sarvameva hi

mahiṣāsuratīrthaṃ ca tatsamīpeti pāvanam //
yatra taptvā sa daityeṃdro vijigye sakalānsurān

tattīrthasevakodyāpi nāribhiḥ paribhūyate //
na pātakairmahadbhiśca prārthitaṃ ca phalaṃ labhet

bāṇatīrthaṃ ca tasyārāttatsahasrabhujapradam //
tatra snāto naro bhaktiṃ prāpnuyācchāṃbhavīṃ sthirām

gopratāreśvaraṃ nāma tadagre tīrthamuttamam //
aputropi taredyatra snāto vaitaraṇīṃ sukham

tīrthaṃ hiraṇyagarbhākhyaṃ tadyāmye sarvapāpahṛt//
tatra snāto hiraṇyena mucyate na kadācana

tataḥ praṇavatīrthaṃ ca sarvatīrthottamottamam //
jīvanmukto bhavettatra snānamātreṇa mānavaḥ

tataḥ piśaṃgilā tīrthaṃ darśanādapi pāpahṛt //
mune mamādhiṣṭhānaṃ vai tadagaste'ti siddhidam

snātvā piśaṃgilā tīrthe dattvā dānaṃ ca kiṃcana //
kiṃ śocati kṛtātpāpādanyatrāpi mṛto yadi

yo vai piśaṃgilā tīrthe snātvā māmarcayiṣyati //
bhaviṣyati sa me mittraṃ mitratejaḥ samaprabham

tatastraiviṣṭapīdṛṣṭi nirmalīkṛta puṣkalam//
tīrthaṃ pilipilākhyaṃ vai manomalavināśanam

//
tatra śrāddhādikaraṇāddīnānātha pratarpaṇāt //
mahatīṃ śriyamāpnoti mānavotīva niścalām

tato nāgeśvaraṃ tīrthaṃ mahāghapariśodhanam //
tattīrthamajjanādeva bhavetsarvāghasaṃkṣayaḥ

taddakṣiṇe mahāpuṇyaṃ karṇādityākhyamuttamam //
tīrthaṃ yatrāpluto martyo bhāskarīṃ śriyamāvahet

tato bhairavatīrthaṃ ca mahāghaughakṣayapradam //
caturarthodayakaraṃ sarvavighnanivāraṇam

bhaumāṣṭamyāṃ tatra naraḥ snātvā saṃtarpayetpitṝn //
dṛṣṭvā ca bhairavaṃ kālaṃ kaliṃ kālaṃ ca saṃjayet

tīrthaṃ kharvanṛsiṃhākhyaṃ tīrthādbharavataḥ puraḥ //
tatra snātasya vai puṃsaḥ kutoghajanitaṃ bhayam

mṛkaṃḍasya munestīrthaṃ tadyāmyāmatinirmalama //
tatra snānena martyānāṃ nāpāyamaraṇaṃ kvacit

tataḥ paṃcanadākhyaṃ vai sarvatīrthaniṣevitam //
tīrthaṃ yatra naraḥ snātvā na saṃsārī punarbhavet

brahmāṃḍodaravartīni yāni tīrthāni sarvataḥ //
ūrje yatra samāyāṃti svāghaugha parinuttaye

sarvadā yatra sarvāṇi daśamyādidinatrayam //
tiṣṭhaṃti tīrthavaryāṇi nijanairmalyahetave //

bhūriśaḥ sarvatīrthāni madhya kāśi padepade //
paraṃ pāṃcanadaḥ kaiścinmahimānāpi kutracit

apyekaṃ kārtikasyāhastatra vai saphalīkṛtam //
japahomārcanādānaiḥ kṛtakṛtyāsta eva hi

sarvāṇyapi ca tīrthāni yugapattulitānyapi //
nādhijanmuḥ paṃcanadyāḥ kalāyā api tulyatām

snātvā pāṃcanade tīrthe dṛṣṭvā vai biṃdumādhavam //
na jātu jāyate dhīmāñjananī jaṭharājire

tato jñānahadaṃ tīrthaṃ jaḍānāmapi jāḍyahṛt //
tatra snāto naro jātu jñānabhraṃśaṃ na cāpnuyāt

tatra jñānahrade snātvā dṛṣṭvā jñāneśvaraṃ naraḥ //
jñānaṃ tadadhigacchedvai yena no bādhyate punaḥ

tatosti maṃgalaṃ tīrthaṃ sarvāmaṃgalanāśanam //
tatrāvagāhanaṃ kṛtvā bhavenmaṃgalabhājanam

amaṃgalāni naśyeyurbhaveyurmaṃgalāni ca //
snāturvai maṃgale tīrthe namaskartuśca maṃgalam //

mayūkhamālinastīrthaṃ tadagre malanāśanam //
tatrāpluto gabhastīśaṃ vilokya vimalo bhavet

makhatīrthaṃ tu tatraiva makhaiśvara samīpataḥ //
makhajaṃ puṇyamāpnoti tatra snāto narottamaḥ

tatpārśve biṃdutīrthaṃ ca paramajñānakāraṇam //
tatra śrāddhādikaṃ kṛtvā labhetsukṛtamuttamam

pippalādasya ca munestīrthaṃ tadyāmyadiksthitam //
snātvā śanerdine tatra dṛṣṭvāvai pippaleśvaram

pippalaṃ tatra sevitvā aśvattha iti maṃtrataḥ //
śanipīḍāṃ na labhate duḥsvapnaṃ cāpi nāśayet

tatastāmravarāhākhyaṃ tīrthaṃ caivātipāvanam //
yatra snānena dānena na majjedaghasāgare

tadagre kālagaṃgā ca kalikalmaṣanāśinī //
tasyāṃ snātvā naro dhīmāṃstatkṣaṇānniragho bhavet

iṃdradyumnaṃ mahātīrthamiṃdradyumneśvarāgrataḥ //
toyakṛtyaṃ tatra kṛtvā lokamaiṃdramavāpnuyāta

tatastu rāmatīrthaṃ ca vīrarāmeśvarāgrataḥ//
tattīrthasnānamātreṇa vaiṣṇavaṃ lokamāpnuyāt

tata aikṣvākavaṃ tīrthaṃ sarvāghaughavināśanam //
tatra snānena pūtātmā jāyate manujottamaḥ

maruttatīrthaṃ tatprāṃte marutteśvarasannidho //
tatra snātvā tamarcyeśaṃ mahadaiśvaryamāpnuyāt

maitrāvaruṇatīrthaṃ ca tataḥ pātakanāśanam //
tatra piṃḍapradānena pitṝṇāṃ bhavati priyaḥ

tatognitīrthavimalamagnīśa purato mahat //
agnilokamavāpnoti tattīrthaparimajjanāt

aṃgāratīrthaṃ tatraiva aṃgāreśvarasannidhau //
tatrāṃgāra caturthyāṃ nu snātvā niṣpāpatāmiyāt

tato vai kalitīrthaṃ ca kalaśeśvarasannidhau //
snātvā talliṃgamabhyarcya kalikālānna bibhyati

caṃdratīrthaṃ ca tatraiva caṃdreśvarasamīpataḥ //
tatra snātvārcya caṃdreśaṃ caṃdralokamavāpnuyāt

tadagre vīratīrthaṃ ca vīreśvara samīpataḥ //
yaduktaṃ prāktavapurastīrthānāmuttamaṃ param

vighneśatīrthaṃ ca tataḥ sarvavighnavighātakṛt //
jātucittatra saṃsnāto na vighnairabhibhūyate

hariścaṃdrasya rājarṣastatastīrthamanuttamam //
yatra snāto naro jātu na satyāccayavate kacit

hariścaṃdrasya tīrthe tu yacchreyaḥ samupārjitam //
tadakṣayaphalaṃ vīra iha loke paratra ca

tataḥ parvatatīrthaṃ ca parvateśa samīpataḥ //
sarvaparvaphalaṃ tasya snātvā parvaṇyaparvaṇi

kaṃbalāśvataraṃ tīrthaṃ tatra sarvaviṣāpaham //
tatra snāto bhavenmartyo gītavidyāviśāradaḥ

tataḥ sārasvataṃ tīrthaṃ sarvavidyopapādakam //
tiṣṭheyuḥ pitarastatra saha devarṣimānavaiḥ

umātīrthaṃ tu tatraiva sarvaśaktisamanvitam //
aumeyalokaprāptyai syātsnānamātreṇa niścitam

tatastrilokī vikhyātaṃ trilokyuddharaṇakṣamam //
tīrthaṃ śreṣṭhataraṃ vīra yadākhyā maṇikarṇikā

cakrapuṣkariṇītīrthaṃ tadādau viṣṇunā kṛtam //
tadākhyā karṇanādeva sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate

svargaukasastrisaṃdhyaṃ vai japaṃti maṇikarṇikām //
yannāmagrahaṇaṃ puṃsāṃ śreyasaṃ paramāya hi

yaiḥ śrutā yaiḥ smṛtā vīra yairdṛṣṭā maṇikarṇikā //
ta eva kṛtino loke kṛtakṛtyāsta eva hi

triloke ye japaṃtīha mānavā maṇikarṇikām //
japāmi tānahaṃ vīra trikālaṃ puṇyakarmaṇaḥ

iṣṭaṃ tena mahāyajñaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ //
paṃcākṣarī mahāvidyā yenoktā maṇikarṇikā

mahādānāni dattāni tena vai puṇyakarmaṇā //
yenāhamarcito vīra saṃprāpya maṇikarṇikām

maṇikarṇyaṃbubhiryena tarpitāḥ prapitāmahāḥ //
tena śrāddhāni dattāni gayāyāṃ madhupāyasaiḥ

maṇikarṇījalaṃ yena saṃpītaṃ śuddhabuddhinā //
kiṃ tasya somapānaistaiḥ punarāvṛttilakṣaṇaiḥ

te snātāḥ sarvatīrtheṣu mahāparvasubhūriśaḥ //
tathā ca sarvāvabhṛthairyaiḥ snātā maṇikarṇikā //

taiḥ surāḥ pūjitāḥ sarve brahmaviṣṇumukhā makhaiḥ //
yaiḥ svarṇakusumairatnairarcitā maṇikarṇikā

ahaṃ tenomayā sārdhaṃ dīkṣāṃ saṃprāpya śāṃbhavīm //
arcitaḥ pratyahaṃ yena pūjitā ṇikarṇikā

tapāṃsi tena taptāni śīrṇaparṇādinā ciram //
sevitā śraddhayā yena śrīmatī maṇikarṇikā

dattvā dānāni bhūrīṇi makhāniṣṭvā tu bhūriśaḥ //
ciraṃ taptvāpyaraṇyeṣu svargaiśvaryānmahīṃ punaḥ

vipuletra mahīpṛṣṭhe paṃcakrośyāṃ manoharā //
saṃśritā maṇikarṇīyaiste yātāścānivartakāḥ

dānānāṃ ca vratānāṃ ca kratūnāṃ tapasāmapi //
idameva phalaṃ manye yadāpyā maṇikarṇikā

mokṣalakṣmīriyaṃ sākṣācchrīmatī maṇikarṇikā //
prāyosyā mahimānaṃ vai navedmyahamapi sphuṭam

avācyāṃ maṇikarṇyāśca tīrthaṃ pāśupataṃ param //
tīrthaṃ tu rudravāsākhyaṃ viśvatīrthamataḥ param

muktitīrthaṃ tato ramyamavimuktamathottamam //
tīrthaṃ ca tārakaṃ skāṃdaṃ ḍhuṃḍhestīrthaṃ tatopi ca

bhavāneyamathaiśānaṃ jñānatīrthamathottamam //
naṃditīrthaṃ viṣṇutīrthaṃ tīrthaṃ paitāmahaṃ tataḥ

nābhitīrthamidaṃ caiva brahmanālamataḥ param //
tato bhāgīrathaṃ tīrthaṃ yattavāgre purākathi

tīrthātyuttaravāhinyāṃ svardhunyāṃ kāśisannidhau //
saṃtyanekāni puṇyāni mayoktānyalpaśaḥ punaḥ

tatrāpi nitarāṃ śreṣṭhā paṃcatīrthī(?) nṛpāṃgaja //
yasyāṃ stātvā naro bhūyo garbhavāsaṃ na saṃsmaret

prathamaṃ cāsisaṃbhedaṃ tīrthānāṃ pravaraṃ param//
tato daśāśvamedhākhyaṃ sarvatīrthaniṣevitam

tataḥ pādodakaṃ tīrthamādikeśavasannidhau //
tataḥ paṃcanadaṃ puṇyaṃ snānamātrādaghaughahṛt

eteṣāmapi tīrthānāṃ caturṇāmapi sattama //
paṃcamaṃ maṇikarṇyākhyaṃ manāveyavaśuddhidam

ahaṃ snāmyatra satatamumayā saha parvasu //
brahmaṇā viṣṇunā sārdhaṃ saheṃdrādisurarṣibhiḥ

ataevātra gīyeta gātheyaṃ śrutisaṃmatā//
nāgalokakṛtāvāsaiḥ svargaukobhiśca saṃtatam

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ satyapūrvamidaṃ vacaḥ //
maṇikarṇī samaṃ tīrthaṃ nāsti brahmāṃḍagolake

paṃcatīrthyāṃ naraḥ snātvā na dehaṃ pāṃcabhautikam //
gṛhṇāti jātucitkāśyāṃ paṃcāsyovātha jāyate

iti dattvā varāndevo vīrasyāṃtardadhe haraḥ //
sa ca vīropi vīreśaṃ prārcya prāptaḥ samīhitam

// skaṃda uvāca// //
tīrthādhyāyamimaṃ puṇyamagaste yo niśāmayet //
tasyāghasaṃkṣayaṃ yāyādapi janmaśatārjitam

iti vīreśvarākhyānaṃ tīrthākhyānaprasaṃgataḥ //
kathitaṃ te purāgaste kāmeśaṃ kathayāmyataḥ

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe vīreśvarākhyānaṃ nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ