સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.84

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥
આકર્ણય ક્ષોણિસુર યથા સ્થાણુરચીકરત્ ॥
ગંગાવરણયોઃ પુણ્યાત્સંભેદાત્તીર્થભૂમિકામ્

સંગમે તત્ર નિષ્ણાતઃ સંગમેશં સમર્ચ્ય ચ ॥
નરો ન જાતુ જનની ગર્ભસંગમવાપ્નુયાત્

તત્ર પાદોદકં તીર્થં યત્ર દેવેન શાર્ઙ્ગિણા ॥
આદૌ પાદૌ ક્ષલિતૌ તુ મંદરાચ્ચાગતેન યત્

વિપ્ણુપાદોદકે તીર્થે વારિકાર્યં કરોતિ યઃ ॥
વ્યતીપાતેન નિયતં ભૂયઃ સાંસારિકી ગતિઃ

કૃતપાદોદક સ્નાનઃ કૃતકેશવપૂજનઃ ॥
વીતસંસારવસતિઃ કાશ્યામાસીન્નરોત્તમઃ

કાશ્યાં સા ભૂમિરુદ્દિષ્ટા શ્વેતદ્વીપ ઇતિ દ્વિજૈઃ ॥
તત્ર પુણ્યાર્જનં કૃત્વા શ્વેતદ્વીપાધિપો ભવેત્

તતઃ પાદોદકાત્તીર્થાત્તીર્થં ક્ષીરાબ્ધિસંજ્ઞકમ્ ॥
તત્રાર્જિત મહાપુણ્યો વસેત્ક્ષીરાબ્ધિરોધસિ

ક્ષીરોદાદ્દક્ષિણેભાગે તીર્થં શંખાખ્યનુત્તમમ્ ॥
તત્ર સ્નાતો ભવેન્નૂનં નાશંખાદિનિધેઃ પતિઃ

અર્વાક્ચ શંખતીર્થાદ્વૈ ચક્રતીર્થમનુત્તમમ્ ॥
સંસારચક્રે ન પતેત્તત્તીર્થજલમજ્જનાત્

ગદાતીર્થં તદગ્રે તુ સંસારગદનાશનમ્ ॥
તત્ર શ્રાદ્ધાદિકરણાત્પશ્યેદ્દેવં ગદાધરમ્

પદ્માકૃત્પદ્મતીર્થં ચ તદગ્રે પિતૃતૃપ્તિકૃત્ ॥
તત્ર સ્નાનાદિકરણાત્પ્રાપ્નુયાદઘસંક્ષયમ્

તતસ્તીર્થં મહાલક્ષ્મ્યા મહાપુણ્યફલપ્રદમ્ ॥
તત્રાભ્યર્ચ્ય મહાલક્ષ્મીં નિર્વાણકમલાં લભેત્

તતો ગારુત્મતં તીર્થં સંસારગરનાશનમ્ ॥
કૃતોદકક્રિયસ્તત્ર વૈકુંઠે વસતિં લભેત્

તતો નારદતીર્થં ચ બ્રહ્મવિદ્યૈકકારણમ્ ॥
તત્ર સ્નાનેન મુક્તઃ સ્યાદ્દૃષ્ટ્વા નારદકેશવમ્

પ્રહ્લાદતીર્થં તદ્યામ્યે મહાભક્તિફલપ્રદમ્ ॥
તત્ર વૈ સ્નાનમાત્રેણ વિષ્ણોઃ પ્રિયતરો ભવેત્

અંબરીષં તતસ્તીર્થં મહાપાતકનાશનમ્ ॥
તત્ર વૈ શુભકર્માણો જના નો ગર્ભભાજનમ્ ॥

આદિત્યકેશવં નામ તદગ્રે તીર્થમુત્તમમ્ ॥
કૃતાભિષેકસ્તત્રાપિ લભેત્સ્વર્ગાભિષેચનમ્

દત્તાત્રેયસ્ય તત્રાસ્તિ તીર્થં ત્રૈલોક્યપાવનમ્ ॥
યોગસિદ્ધિં લભે તત્ર સ્નાનમાત્રેણ ભાવતઃ

તદગ્રે ભાર્ગવં તીર્થં મહાજ્ઞાનસમર્પકમ્ ॥
તત્ર સ્નાનવિધાનેન ભવેદ્ભાર્ગવ લોકભાક્

તતો વામનતીર્થં ચ વિષ્ણુસાન્નિધ્યહેતુકમ્ ॥
તત્ર શ્રાદ્ધવિધાનેન મુચ્યતે પિતૃજાદૃણાત્

નરનારાયણાખ્યં હિ તતસ્તીર્થં શુભપ્રદમ્ ॥
તત્તીર્થમજ્જનાત્પુંસાં ગર્ભવાસઃ સુદુર્લભઃ

યજ્ઞવારાહતીર્થં ચ તતો દક્ષિણતઃ શુભમ્ ॥
યત્ર સ્નાતસ્ય વૈ પુંસાં રાજસૂયફલં ધ્રુવમ્

વિદારનારસિંહાખ્યં તીર્થં તત્રાસ્તિ પાવનમ્ ॥
યત્રૈકસ્નાનતો નશ્યેદઘ જન્મશતાર્જિતમ્

ગોપીગોવિંદતીર્થં ચ તતો વૈષ્ણવલોકદમ્ ॥
યસ્મિન્સ્નાતો નરો વિદ્વાન્ન વિંદ્યાદ્ગર્ભવેદનમ્

લક્ષ્મીનૃસિંહતીર્થં ચ ગોપીગોવિંદ દક્ષિણે ॥
નિર્વાણલક્ષ્મ્યા યત્રત્યો વ્રિયતે તુ નરોત્તમઃ

તદ્દક્ષિણાયાં કાષ્ઠાયાં શેષતીર્થમનુત્તમમ્॥
મહાપાપૌઘ શેષોપિ ન તિષ્ઠેદ્યન્નિમજ્જનાત્ ॥

શંખમાધવતીર્થં ચ તદ્યામ્યાં દિશિ ચોત્તમમ્ ॥
તત્તીર્થસેવનાન્નૃણાં કુતઃ પાપભયં મહત્

તતોપિ પાવનતરં તીર્થં તત્ક્ષણસિદ્ધિદમ્ ॥
નીલગ્રીવાખ્યમતુલં તત્સ્નાયી સર્વદા શુચિઃ

તત્રોદ્દાલકતીર્થં ચ સર્વાઘૌઘ વિનાશનમ્ ॥
દદાતિ મહતીમૃદ્ધિં સ્નાનમાત્રેણ તન્નૃણામ્

તતઃ સાંખ્યાખ્ય તીર્થં ચ સાંખ્યેશ્વર સમીપતઃ ॥
તત્તીર્થસેવનાત્પુંસાં સાંખ્યયોગઃ પ્રસીદતિ

સ્વર્લોકાદ્યત્ર સંલીનઃ સ્વયં દેવ ઉમાપતિઃ ॥
અતઃ સ્વર્લીનતીર્થં ચ સ્વર્લીનેશ્વર સન્નિધૌ

તત્ર સ્નાનેન દાનેન શ્રદ્ધયા દ્વિજભોજનૈઃ ॥
જપહોમાર્ચનૈઃ પુંસામક્ષયં સર્વમેવ હિ

મહિષાસુરતીર્થં ચ તત્સમીપેતિ પાવનમ્ ॥
યત્ર તપ્ત્વા સ દૈત્યેંદ્રો વિજિગ્યે સકલાન્સુરાન્

તત્તીર્થસેવકોદ્યાપિ નારિભિઃ પરિભૂયતે ॥
ન પાતકૈર્મહદ્ભિશ્ચ પ્રાર્થિતં ચ ફલં લભેત્

બાણતીર્થં ચ તસ્યારાત્તત્સહસ્રભુજપ્રદમ્ ॥
તત્ર સ્નાતો નરો ભક્તિં પ્રાપ્નુયાચ્છાંભવીં સ્થિરામ્

ગોપ્રતારેશ્વરં નામ તદગ્રે તીર્થમુત્તમમ્ ॥
અપુત્રોપિ તરેદ્યત્ર સ્નાતો વૈતરણીં સુખમ્

તીર્થં હિરણ્યગર્ભાખ્યં તદ્યામ્યે સર્વપાપહૃત્॥
તત્ર સ્નાતો હિરણ્યેન મુચ્યતે ન કદાચન

તતઃ પ્રણવતીર્થં ચ સર્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્ ॥
જીવન્મુક્તો ભવેત્તત્ર સ્નાનમાત્રેણ માનવઃ

તતઃ પિશંગિલા તીર્થં દર્શનાદપિ પાપહૃત્ ॥
મુને મમાધિષ્ઠાનં વૈ તદગસ્તેઽતિ સિદ્ધિદમ્

સ્નાત્વા પિશંગિલા તીર્થે દત્ત્વા દાનં ચ કિંચન ॥
કિં શોચતિ કૃતાત્પાપાદન્યત્રાપિ મૃતો યદિ

યો વૈ પિશંગિલા તીર્થે સ્નાત્વા મામર્ચયિષ્યતિ ॥
ભવિષ્યતિ સ મે મિત્ત્રં મિત્રતેજઃ સમપ્રભમ્

તતસ્ત્રૈવિષ્ટપીદૃષ્ટિ નિર્મલીકૃત પુષ્કલમ્॥
તીર્થં પિલિપિલાખ્યં વૈ મનોમલવિનાશનમ્

॥
તત્ર શ્રાદ્ધાદિકરણાદ્દીનાનાથ પ્રતર્પણાત્ ॥
મહતીં શ્રિયમાપ્નોતિ માનવોતીવ નિશ્ચલામ્

તતો નાગેશ્વરં તીર્થં મહાઘપરિશોધનમ્ ॥
તત્તીર્થમજ્જનાદેવ ભવેત્સર્વાઘસંક્ષયઃ

તદ્દક્ષિણે મહાપુણ્યં કર્ણાદિત્યાખ્યમુત્તમમ્ ॥
તીર્થં યત્રાપ્લુતો મર્ત્યો ભાસ્કરીં શ્રિયમાવહેત્

તતો ભૈરવતીર્થં ચ મહાઘૌઘક્ષયપ્રદમ્ ॥
ચતુરર્થોદયકરં સર્વવિઘ્નનિવારણમ્

ભૌમાષ્ટમ્યાં તત્ર નરઃ સ્નાત્વા સંતર્પયેત્પિતૄન્ ॥
દૃષ્ટ્વા ચ ભૈરવં કાલં કલિં કાલં ચ સંજયેત્

તીર્થં ખર્વનૃસિંહાખ્યં તીર્થાદ્ભરવતઃ પુરઃ ॥
તત્ર સ્નાતસ્ય વૈ પુંસઃ કુતોઘજનિતં ભયમ્

મૃકંડસ્ય મુનેસ્તીર્થં તદ્યામ્યામતિનિર્મલમ ॥
તત્ર સ્નાનેન મર્ત્યાનાં નાપાયમરણં ક્વચિત્

તતઃ પંચનદાખ્યં વૈ સર્વતીર્થનિષેવિતમ્ ॥
તીર્થં યત્ર નરઃ સ્નાત્વા ન સંસારી પુનર્ભવેત્

બ્રહ્માંડોદરવર્તીનિ યાનિ તીર્થાનિ સર્વતઃ ॥
ઊર્જે યત્ર સમાયાંતિ સ્વાઘૌઘ પરિનુત્તયે

સર્વદા યત્ર સર્વાણિ દશમ્યાદિદિનત્રયમ્ ॥
તિષ્ઠંતિ તીર્થવર્યાણિ નિજનૈર્મલ્યહેતવે ॥

ભૂરિશઃ સર્વતીર્થાનિ મધ્ય કાશિ પદેપદે ॥
પરં પાંચનદઃ કૈશ્ચિન્મહિમાનાપિ કુત્રચિત્

અપ્યેકં કાર્તિકસ્યાહસ્તત્ર વૈ સફલીકૃતમ્ ॥
જપહોમાર્ચનાદાનૈઃ કૃતકૃત્યાસ્ત એવ હિ

સર્વાણ્યપિ ચ તીર્થાનિ યુગપત્તુલિતાન્યપિ ॥
નાધિજન્મુઃ પંચનદ્યાઃ કલાયા અપિ તુલ્યતામ્

સ્નાત્વા પાંચનદે તીર્થે દૃષ્ટ્વા વૈ બિંદુમાધવમ્ ॥
ન જાતુ જાયતે ધીમાઞ્જનની જઠરાજિરે

તતો જ્ઞાનહદં તીર્થં જડાનામપિ જાડ્યહૃત્ ॥
તત્ર સ્નાતો નરો જાતુ જ્ઞાનભ્રંશં ન ચાપ્નુયાત્

તત્ર જ્ઞાનહ્રદે સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા જ્ઞાનેશ્વરં નરઃ ॥
જ્ઞાનં તદધિગચ્છેદ્વૈ યેન નો બાધ્યતે પુનઃ

તતોસ્તિ મંગલં તીર્થં સર્વામંગલનાશનમ્ ॥
તત્રાવગાહનં કૃત્વા ભવેન્મંગલભાજનમ્

અમંગલાનિ નશ્યેયુર્ભવેયુર્મંગલાનિ ચ ॥
સ્નાતુર્વૈ મંગલે તીર્થે નમસ્કર્તુશ્ચ મંગલમ્ ॥

મયૂખમાલિનસ્તીર્થં તદગ્રે મલનાશનમ્ ॥
તત્રાપ્લુતો ગભસ્તીશં વિલોક્ય વિમલો ભવેત્

મખતીર્થં તુ તત્રૈવ મખૈશ્વર સમીપતઃ ॥
મખજં પુણ્યમાપ્નોતિ તત્ર સ્નાતો નરોત્તમઃ

તત્પાર્શ્વે બિંદુતીર્થં ચ પરમજ્ઞાનકારણમ્ ॥
તત્ર શ્રાદ્ધાદિકં કૃત્વા લભેત્સુકૃતમુત્તમમ્

પિપ્પલાદસ્ય ચ મુનેસ્તીર્થં તદ્યામ્યદિક્સ્થિતમ્ ॥
સ્નાત્વા શનેર્દિને તત્ર દૃષ્ટ્વાવૈ પિપ્પલેશ્વરમ્

પિપ્પલં તત્ર સેવિત્વા અશ્વત્થ ઇતિ મંત્રતઃ ॥
શનિપીડાં ન લભતે દુઃસ્વપ્નં ચાપિ નાશયેત્

તતસ્તામ્રવરાહાખ્યં તીર્થં ચૈવાતિપાવનમ્ ॥
યત્ર સ્નાનેન દાનેન ન મજ્જેદઘસાગરે

તદગ્રે કાલગંગા ચ કલિકલ્મષનાશિની ॥
તસ્યાં સ્નાત્વા નરો ધીમાંસ્તત્ક્ષણાન્નિરઘો ભવેત્

ઇંદ્રદ્યુમ્નં મહાતીર્થમિંદ્રદ્યુમ્નેશ્વરાગ્રતઃ ॥
તોયકૃત્યં તત્ર કૃત્વા લોકમૈંદ્રમવાપ્નુયાત

તતસ્તુ રામતીર્થં ચ વીરરામેશ્વરાગ્રતઃ॥
તત્તીર્થસ્નાનમાત્રેણ વૈષ્ણવં લોકમાપ્નુયાત્

તત ઐક્ષ્વાકવં તીર્થં સર્વાઘૌઘવિનાશનમ્ ॥
તત્ર સ્નાનેન પૂતાત્મા જાયતે મનુજોત્તમઃ

મરુત્તતીર્થં તત્પ્રાંતે મરુત્તેશ્વરસન્નિધો ॥
તત્ર સ્નાત્વા તમર્ચ્યેશં મહદૈશ્વર્યમાપ્નુયાત્

મૈત્રાવરુણતીર્થં ચ તતઃ પાતકનાશનમ્ ॥
તત્ર પિંડપ્રદાનેન પિતૄણાં ભવતિ પ્રિયઃ

તતોગ્નિતીર્થવિમલમગ્નીશ પુરતો મહત્ ॥
અગ્નિલોકમવાપ્નોતિ તત્તીર્થપરિમજ્જનાત્

અંગારતીર્થં તત્રૈવ અંગારેશ્વરસન્નિધૌ ॥
તત્રાંગાર ચતુર્થ્યાં નુ સ્નાત્વા નિષ્પાપતામિયાત્

તતો વૈ કલિતીર્થં ચ કલશેશ્વરસન્નિધૌ ॥
સ્નાત્વા તલ્લિંગમભ્યર્ચ્ય કલિકાલાન્ન બિભ્યતિ

ચંદ્રતીર્થં ચ તત્રૈવ ચંદ્રેશ્વરસમીપતઃ ॥
તત્ર સ્નાત્વાર્ચ્ય ચંદ્રેશં ચંદ્રલોકમવાપ્નુયાત્

તદગ્રે વીરતીર્થં ચ વીરેશ્વર સમીપતઃ ॥
યદુક્તં પ્રાક્તવપુરસ્તીર્થાનામુત્તમં પરમ્

વિઘ્નેશતીર્થં ચ તતઃ સર્વવિઘ્નવિઘાતકૃત્ ॥
જાતુચિત્તત્ર સંસ્નાતો ન વિઘ્નૈરભિભૂયતે

હરિશ્ચંદ્રસ્ય રાજર્ષસ્તતસ્તીર્થમનુત્તમમ્ ॥
યત્ર સ્નાતો નરો જાતુ ન સત્યાચ્ચયવતે કચિત્

હરિશ્ચંદ્રસ્ય તીર્થે તુ યચ્છ્રેયઃ સમુપાર્જિતમ્ ॥
તદક્ષયફલં વીર ઇહ લોકે પરત્ર ચ

તતઃ પર્વતતીર્થં ચ પર્વતેશ સમીપતઃ ॥
સર્વપર્વફલં તસ્ય સ્નાત્વા પર્વણ્યપર્વણિ

કંબલાશ્વતરં તીર્થં તત્ર સર્વવિષાપહમ્ ॥
તત્ર સ્નાતો ભવેન્મર્ત્યો ગીતવિદ્યાવિશારદઃ

તતઃ સારસ્વતં તીર્થં સર્વવિદ્યોપપાદકમ્ ॥
તિષ્ઠેયુઃ પિતરસ્તત્ર સહ દેવર્ષિમાનવૈઃ

ઉમાતીર્થં તુ તત્રૈવ સર્વશક્તિસમન્વિતમ્ ॥
ઔમેયલોકપ્રાપ્ત્યૈ સ્યાત્સ્નાનમાત્રેણ નિશ્ચિતમ્

તતસ્ત્રિલોકી વિખ્યાતં ત્રિલોક્યુદ્ધરણક્ષમમ્ ॥
તીર્થં શ્રેષ્ઠતરં વીર યદાખ્યા મણિકર્ણિકા

ચક્રપુષ્કરિણીતીર્થં તદાદૌ વિષ્ણુના કૃતમ્ ॥
તદાખ્યા કર્ણનાદેવ સર્વૈઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

સ્વર્ગૌકસસ્ત્રિસંધ્યં વૈ જપંતિ મણિકર્ણિકામ્ ॥
યન્નામગ્રહણં પુંસાં શ્રેયસં પરમાય હિ

યૈઃ શ્રુતા યૈઃ સ્મૃતા વીર યૈર્દૃષ્ટા મણિકર્ણિકા ॥
ત એવ કૃતિનો લોકે કૃતકૃત્યાસ્ત એવ હિ

ત્રિલોકે યે જપંતીહ માનવા મણિકર્ણિકામ્ ॥
જપામિ તાનહં વીર ત્રિકાલં પુણ્યકર્મણઃ

ઇષ્ટં તેન મહાયજ્ઞૈઃ સહસ્રશતદક્ષિણૈઃ ॥
પંચાક્ષરી મહાવિદ્યા યેનોક્તા મણિકર્ણિકા

મહાદાનાનિ દત્તાનિ તેન વૈ પુણ્યકર્મણા ॥
યેનાહમર્ચિતો વીર સંપ્રાપ્ય મણિકર્ણિકામ્

મણિકર્ણ્યંબુભિર્યેન તર્પિતાઃ પ્રપિતામહાઃ ॥
તેન શ્રાદ્ધાનિ દત્તાનિ ગયાયાં મધુપાયસૈઃ

મણિકર્ણીજલં યેન સંપીતં શુદ્ધબુદ્ધિના ॥
કિં તસ્ય સોમપાનૈસ્તૈઃ પુનરાવૃત્તિલક્ષણૈઃ

તે સ્નાતાઃ સર્વતીર્થેષુ મહાપર્વસુભૂરિશઃ ॥
તથા ચ સર્વાવભૃથૈર્યૈઃ સ્નાતા મણિકર્ણિકા ॥

તૈઃ સુરાઃ પૂજિતાઃ સર્વે બ્રહ્મવિષ્ણુમુખા મખૈઃ ॥
યૈઃ સ્વર્ણકુસુમૈરત્નૈરર્ચિતા મણિકર્ણિકા

અહં તેનોમયા સાર્ધં દીક્ષાં સંપ્રાપ્ય શાંભવીમ્ ॥
અર્ચિતઃ પ્રત્યહં યેન પૂજિતા ણિકર્ણિકા

તપાંસિ તેન તપ્તાનિ શીર્ણપર્ણાદિના ચિરમ્ ॥
સેવિતા શ્રદ્ધયા યેન શ્રીમતી મણિકર્ણિકા

દત્ત્વા દાનાનિ ભૂરીણિ મખાનિષ્ટ્વા તુ ભૂરિશઃ ॥
ચિરં તપ્ત્વાપ્યરણ્યેષુ સ્વર્ગૈશ્વર્યાન્મહીં પુનઃ

વિપુલેત્ર મહીપૃષ્ઠે પંચક્રોશ્યાં મનોહરા ॥
સંશ્રિતા મણિકર્ણીયૈસ્તે યાતાશ્ચાનિવર્તકાઃ

દાનાનાં ચ વ્રતાનાં ચ ક્રતૂનાં તપસામપિ ॥
ઇદમેવ ફલં મન્યે યદાપ્યા મણિકર્ણિકા

મોક્ષલક્ષ્મીરિયં સાક્ષાચ્છ્રીમતી મણિકર્ણિકા ॥
પ્રાયોસ્યા મહિમાનં વૈ નવેદ્મ્યહમપિ સ્ફુટમ્

અવાચ્યાં મણિકર્ણ્યાશ્ચ તીર્થં પાશુપતં પરમ્ ॥
તીર્થં તુ રુદ્રવાસાખ્યં વિશ્વતીર્થમતઃ પરમ્

મુક્તિતીર્થં તતો રમ્યમવિમુક્તમથોત્તમમ્ ॥
તીર્થં ચ તારકં સ્કાંદં ઢુંઢેસ્તીર્થં તતોપિ ચ

ભવાનેયમથૈશાનં જ્ઞાનતીર્થમથોત્તમમ્ ॥
નંદિતીર્થં વિષ્ણુતીર્થં તીર્થં પૈતામહં તતઃ

નાભિતીર્થમિદં ચૈવ બ્રહ્મનાલમતઃ પરમ્ ॥
તતો ભાગીરથં તીર્થં યત્તવાગ્રે પુરાકથિ

તીર્થાત્યુત્તરવાહિન્યાં સ્વર્ધુન્યાં કાશિસન્નિધૌ ॥
સંત્યનેકાનિ પુણ્યાનિ મયોક્તાન્યલ્પશઃ પુનઃ

તત્રાપિ નિતરાં શ્રેષ્ઠા પંચતીર્થી(?) નૃપાંગજ ॥
યસ્યાં સ્તાત્વા નરો ભૂયો ગર્ભવાસં ન સંસ્મરેત્

પ્રથમં ચાસિસંભેદં તીર્થાનાં પ્રવરં પરમ્॥
તતો દશાશ્વમેધાખ્યં સર્વતીર્થનિષેવિતમ્

તતઃ પાદોદકં તીર્થમાદિકેશવસન્નિધૌ ॥
તતઃ પંચનદં પુણ્યં સ્નાનમાત્રાદઘૌઘહૃત્

એતેષામપિ તીર્થાનાં ચતુર્ણામપિ સત્તમ ॥
પંચમં મણિકર્ણ્યાખ્યં મનાવેયવશુદ્ધિદમ્

અહં સ્નામ્યત્ર સતતમુમયા સહ પર્વસુ ॥
બ્રહ્મણા વિષ્ણુના સાર્ધં સહેંદ્રાદિસુરર્ષિભિઃ

અતએવાત્ર ગીયેત ગાથેયં શ્રુતિસંમતા॥
નાગલોકકૃતાવાસૈઃ સ્વર્ગૌકોભિશ્ચ સંતતમ્

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં સત્યપૂર્વમિદં વચઃ ॥
મણિકર્ણી સમં તીર્થં નાસ્તિ બ્રહ્માંડગોલકે

પંચતીર્થ્યાં નરઃ સ્નાત્વા ન દેહં પાંચભૌતિકમ્ ॥
ગૃહ્ણાતિ જાતુચિત્કાશ્યાં પંચાસ્યોવાથ જાયતે

ઇતિ દત્ત્વા વરાન્દેવો વીરસ્યાંતર્દધે હરઃ ॥
સ ચ વીરોપિ વીરેશં પ્રાર્ચ્ય પ્રાપ્તઃ સમીહિતમ્

॥ સ્કંદ ઉવાચ॥ ॥
તીર્થાધ્યાયમિમં પુણ્યમગસ્તે યો નિશામયેત્ ॥
તસ્યાઘસંક્ષયં યાયાદપિ જન્મશતાર્જિતમ્

ઇતિ વીરેશ્વરાખ્યાનં તીર્થાખ્યાનપ્રસંગતઃ ॥
કથિતં તે પુરાગસ્તે કામેશં કથયામ્યતઃ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધે વીરેશ્વરાખ્યાનં નામ ચતુરશીતિતમોઽધ્યાયઃ