Skanda Purana · Chapter 4.6

pārāśarya uvāca //
śṛṇu sūta mahābhāga kathāṃ śrutisahodarām //
yāṃ vai hṛdi nidhāyeha puruṣaḥ puruṣārthabhāk

tataḥ śrīdarśa nānaṃda sudhādhārādhunīṃ muniḥ //
avagāhya sapatnīkaḥ parāṃ mudamavāpa saḥ

vahnikuṃḍasamudbhūta sūtanirmalamānasa //
śṛṇuṣvaikaṃ purā vidbhirbhāṣitaṃ yatsubhā ṣitam

paropakaraṇaṃ yeṣāṃ jāgarti hṛdaye satām//
naśyaṃti vipadasteṣāṃ saṃpadaḥ syuḥ padepade

tīrthasnānairna sā śuddhirbahudānairna tatphalam //
tapobhirugraistannāpyamupakṛtyāya dāpyate

paropakṛtyā yo dharmo dharmo dānādisaṃbhavaḥ //
ekatra tulitau dhātrā tatra pūrvo bhavadguruḥ

parinirmathya vāgjālaṃ nirṇītamidameva hi //
nopakārātparo dharmo nāpakārādavaṃ param

upakarturagastyasya jātametannidarśanam //
kva tādṛkkāśijaṃ duḥkhaṃ kva tādṛkśrīmukhekṣaṇam

karikarṇāgracapalaṃ jīvitaṃ vividhaṃ vasu //
tasmātparopakaraṇaṃ kāryamekaṃ vipaścitā

yallakṣmīnāmamātrāptyā naro no māti kutracit //
sākṣātsamīkṣyatāṃ lakṣmīṃ kṛtakṛtyo bhavanmuniḥ

gacchanyadṛcchayāsotha dūrācchrīśailamaikṣata //
yatra sākṣānnivasati devaḥ śrītripurāṃtakaḥ

uvāca vacanaṃ patnīṃ tadā prītamanā muniḥ/ //
ihasthitaiva paśya tvaṃ kāṃte kāṃtataraṃ param

śrīśaila śikharaṃ śrīmadidaṃtadyadvilokanāt //
punarbhavo manuṣyāṇāṃ bhavetra nabhavetkvacit

giri ścaturaśītyāyaṃ yojanānāṃ hi vismṛtaḥ //
sarvaliṃgamayo yasmādataḥ kuryātpradakṣiṇam

// lopāmudrovāca // //
kiṃcidvijñaptumicchāmi yadyājñā svāmino bhavet //
brūte hi yā'nujñātā patyā sā patitā bhavet

agastya uvāca // //
kiṃ vaktukāmā devi tvaṃ brūhi tattvamaśaṃkitā//
na tvādṛśīnāṃ vākyaṃ hi patyuḥ khedāya jāyate

tataḥ papraccha sā devī praṇamya munimānatā //
sarveṣāṃ ca hitārthāya svasaṃdehāpanuttaye

lopāmudrovāca //
śrīśailaśikharaṃ dṛṣṭvā punarjanma na vidyate //
idameva hi satyaṃ cetkimarthaṃ kāśiriṣyate

agastiruvāca // //
ākarṇaya varārohe satyaṃ pṛṣṭaṃ tvayāmale //
nirṇītamasakṛccaitanmunibhistattvaciṃtakaiḥ

muktisthānānyanekāni kṛtastatrāpinirṇayaḥ //
tāni te kathayāmyatra dattacittā bhava kṣaṇam

prathamaṃ tīrtharājaṃ tu prayāgākhyaṃ suviśrutam //
kāmikaṃ sarvatīrthānāṃ dharmakāmārthamokṣadam

naimiṣaṃ ca kurukṣetraṃ gaṃgādvāramavaṃtikā //
ayodhyā mathurā caiva dvārakāpyamarāvatī

sarasvatī siṃdhusaṃgo gaṃgāsāgarasaṃgamaḥ //
kāṃtī ca tryaṃbakaṃ cāpi saptagodāvarītaṭam

kālaṃjaraṃ prabhāsaśca tathā bada rikāśramaḥ //
mahālayastathoṃkārakṣetraṃ vai pauruṣottamam

gokarṇo bhṛgukacchaśca bhṛgutuṃgaśca puṣkaram //
śrīparvatādi tīrthāni dhārātīrthaṃ tathaiva ca

mānasānyapi tīrthāni satyādīni ca vai priye //
etāni muktidānyeva nātra kāryā vicāraṇā

gayā tīrthaṃ ca yatproktaṃ pitṝṇāṃ hi muktidam //
pitāmahānāmṛṇato muktāstattanayā api

sadharmiṇyuvāca // //
mānasānyapi tīrthāni yānyuktāni mahāmate //
kāni kāni ca tānīha hyetadākhyātumarhasi

// agastya uvāca // //
śṛṇu tīrthāni gadato mānasāni mamānaghe //
yeṣu samyaṅnaraḥ snātvā prayāti paramāṃ gatim

satyaṃ tīrthaṃ kṣamā tīrthaṃ tīrthamindriyanigrahaḥ //
sarvabhūtadayātīrthaṃ tīrthamārjavameva ca

dānaṃ tīrthaṃ damastīrthaṃ saṃtoṣastīrthamucyate //
brahmacaryaṃ paraṃ tīrthaṃ tīrthaṃ ca priyavāditā

jñānaṃ tīrthaṃ dhṛtistīrthaṃ tapastīrthamudāhṛtam //
tīrthānāmapi tattīrthaṃ viśuddhirmanasaḥ parā

na jalāplutadehasya snānamityabhidhīyate //
sa snāto yo damasnātaḥ śuciḥ śuddhamanomalaḥ

yo lubdhaḥ piśunaḥ krūro dāṃbhiko viṣayātmakaḥ//
sarvatīrtheṣvapi snātaḥ pāpo malina eva saḥ

na śarīra mala tyāgānnaro bhavati nirmalaḥ //
mānase tu male tyakte bhavatyaṃtaḥ sunirmalaḥ

jāyaṃte ca mriyaṃte ca jaleṣveva jalaukasaḥ //
na ca gacchaṃti te svargamaviśuddhamanomalāḥ

viṣayeṣvati saṃrāgo mānaso mala ucyate //
teṣveva hi virāgo sya nairmalyaṃ samudāhṛtam

cittamaṃtargataṃ duṣṭaṃ tīrthasnānānna śuddhyati //
śataśotha jalairdhautaṃ surābhāṃḍamivāśuci

dānamijyātapaḥśaucaṃ tīrthasevā śrutaṃ tathā //
sarvāṇyetānyatīrthāni yadi bhāvo na nirmalaḥ

nigṛhīteṃdriyagrāmo yatraiva ca vasennaraḥ //
tatra tasya kurukṣetraṃ naimiṣaṃ puṣkarāṇi ca

jñānapūte jñānajale rāgadveṣamalāpahe //
yaḥ snāti mānase tīrthe sa yāti paramāṃ gatim

etatte kathitaṃ devi mānasaṃ tīrthalakṣaṇam //
bhaumānāmapi tīrthānāṃ puṇyatve kāraṇaṃ śṛṇu

yathā śarīrasyoddeśāḥ kecinmedhyatamāḥ smṛtāḥ //
tathā pṛthivyāmuddeśāḥ kecitpuṇyatamāḥ smṛtāḥ

prabhāvādadbhutādbhūmeḥ salilasya ca tejasaḥ //
parigrahānmunīnāṃ ca tīrthānāṃ puṇyatā smṛtā

tasmādbhaumeṣu tīrtheṣu mānaseṣu ca nityaśaḥ //
ubhayeṣvapi yaḥ snāti sa yāti paramāṃ gatima

anupoṣya trirātrāṇi tīrthānyanabhigamya ca//
adattvā kāṃcanaṃ gāśca daridro nāma jāyate

agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ//
na tatphalamavāpnoti tīrthabhigamanena yat

yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam //
vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute

pratigrahādupāvṛttaḥ saṃtuṣṭo yenakenacit //
ahaṃkāra vimuktaśca sa tīrthaphalamaśnute

adaṃbhako nirāraṃbho laghvāhāro jiteṃdriyaḥ //
vimuktasarvasaṃgairyaḥ sa tīrthaphalamaśnute

akopano'malamatiḥ satyavādī dṛḍhavrataḥ//
ātmopamaśca bhūteṣu satīrthaphalamaśnute//
tīrthānyanusarandhīraḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ//
kṛtapāpo viśuddhyeta kiṃ punaḥ śuddhakarmakṛt

tiryagyoni na vai gacchetkudeśe naiva jāyate //
na duḥkhī syātsvargabhākca mokṣopāyaṃ ca viṃdati

aśraddadhānaḥ pāpātmā nāstiko'cchinnasaṃśayaḥ//
hetuniṣṭhaśca paṃcaite na tīrthaphalabhāginaḥ

tīrthāni ca yathoktena vidhinā saṃcaraṃti ye//
sarvadvaṃdvasahā dhīrāste narāḥ svargabhāginaḥ

tīrthayātrāṃ cikīrṣuḥ prāgvidhāyopoṣaṇaṃ gṛhe //
gaṇeśaṃ ca pitṝnviprānsādhūñchaktyā prapūjya ca

kṛtapāraṇako hṛṣṭo gacchenniyamadhṛkpunaḥ//
āgatyābhyarcya pitṝnyathoktaphalabhāgbhavet

na parīkṣyo dvijastīrtheṣvannārthī bhojya eva ca//
saktubhiḥ piṃḍadānaṃ ca caruṇā pāyasena ca

kartavyamṛṣibhirdṛṣṭaṃ piṇyākena guḍena ca//
śrāddhaṃ tatra prakartavyamarghyāvāhanavarjitam

akālepyathavā kāle tīrthe śrāddhaṃ ca tarpaṇam//
avilaṃbena kartavyaṃ naiva vighnaṃ samācaret

tīrthaṃ prāpya prasaṃgena snānaṃ tīrthe samācaret//
snānajaṃ phalamāpnoti tīrthayātrāśritaṃ sa ca

nṛṇāṃ pāpakṛtāṃ tīrthe pāpasya śamanaṃ bhavet//
yathoktaṃ phaladaṃ tīrthaṃ bhavecchraddhātmanāṃ nṛṇām

ṣoḍaśāṃśaṃ sa labhate yaḥ parāthaṃ ca gacchati//
ardhaṃ tīrthaphalaṃ tasya yaḥ prasaṃgena gacchati

kuśa pratikṛtiṃ kṛtvā tīrthavāriṇi majjayet/
majjayecca yamuddiśya soṣṭamāṃśaṃ labheta vai

tīrthopavāsaḥ kartavyaḥ śiraso muṃḍanaṃ tathā/
śirogatāni pāpāni yāṃti muṃḍanato yataḥ

yadahni tīrthaprāptiḥ syāttatohnaḥ pūrvavāsare//
upavāsastu kartavyaḥ prāptāhni śrāddhado bhavet

tīrthaprasaṃgāttīrthāṃgamapyuktaṃ tvatpuromayā//
svargasādhanamevaitanmokṣopāyaśca vai bhavet

kāśīkāṃtī ca māyākhyā tvayodhyādvāravatyapi//
mathurāvaṃtikā caitāḥ sapta puryotra mokṣadāḥ

śrīśailo mokṣadaḥ sarvaḥ kedāropi tato'dhikaḥ//
śrīśailāccāpi kedārātprayāgaṃ mokṣadaṃ param

prayāgādapi tīrthāgryādavimuktaṃ viśiṣyate//
yathāvimukte nirvāṇaṃ na tathākvāpyasaṃśayam

anyāni muktikṣetrāṇi kāśīprāptikarāṇi ca//
kāśīṃ dhyāyamimaṃ śrutvā naro niyatamānasaḥ//
śrāvayitvā dvijāṃścāpi śraddhābhaktisamanvitān

kṣatriyāndharmaniratānvaiśyānsanmārgavartinaḥ//
śūdrāndvijeṣu bhaktāṃśca niṣpāpo jāyate dvijaḥ

iti śrīskāndemahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṇḍe tīrthādhyāyonāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ