Skanda Purana · Chapter 4.67

// agastya uvāca // //
ratneśvarasamutpatiṃ kathayasva ṣaḍānana //
ratnabhūtaṃ mahāliṃgaṃ yatkāśyāṃ parivarṇyate

kosya liṃgasya mahimā kenaitacca pratiṣṭhitam //
etaṃ vistarato brūhi gaurīhṛdayanaṃdana

// skaṃda uvāca //
ratneśvarasya māhātmyaṃ kathayiṣyāmi te mune//
yathā ca ratnaliṃgasya prādurbhāvo'bhavadbhuvi

śrutaṃ nāmāpi liṃgasya yasya janmatrayārjitam//
vṛjinaṃ nāśayettasya prādurbhāvaṃ bruve mune

śailarājena ratnāni yāni puṃjīkṛtānyaho//
uttare kālarājasya tāni tasya girervṛṣāt

sarvaratnamayaṃ liṃgaṃ jātaṃ tatsukṛtātmanaḥ //
śakracāpasamacchāyaṃ sarvaratnadyutiprabham

talliṃgadarśanādeva jñānaratnamavāpyate //
śaileśvaraṃ samālokya śivau tatra samāgatau

yatra ratnamayaṃ liṃgamāvirbhūtaṃ svayaṃ mune //
tasya sphuratprabhājālaistatamaṃbaramaṃḍalam

tatra dṛṣṭvā śubhaṃ liṃgaṃ sarvaratnasamudbhavam //
bhavānyadṛṣṭapūrvā hi paripapraccha śaṃkaram

devadeva jagannātha sarvabhaktābhayaprada //
kutastyametalliṃgaṃ dvisaptapātālamūlavat

jvālājaṭilitākāśaṃ prabhābhāsita diṅmukham //
kimākhyaṃ kiṃ svarūpaṃ ca kiṃ prabhāvaṃ bhavāṃtaka

yasya saṃvīkṣaṇādeva manometīva hṛṣṭavat //
ihaiva ramate nātha kathayaitatprasādataḥ

// devadeva uvāca // //
śṛṇvaparṇe samākhyāmi yattvayā pṛcchi pārvati //
svarūpametalliṃgasya sarvatejonidheḥ param

tava pitrā himavatā girirājena bhāmini //
tvāmuddiśya mahāratnasaṃbhārotrāpyanāyi hi

atra tāni ca ratnāni rāśīkṛtya himādriṇā //
sukṛtopārjitānyeva yayau svasadanaṃ punaḥ

tavārthaṃ vāmamārthaṃ vā śraddhayā yatsamarpyate //
kāśyāṃ tasya parīpāko bhavedīdṛgvidho'naghe

liṃgaṃ ratneśvarākhyaṃ vai matsvarūpaṃ hi kevalam //
asya prabhāvo hi mahānvārāṇasyāmume dhruvam

sarveṣāmiha liṃgānāṃ ratnabhūtamidaṃ param //
ato ratneśvaraṃ nāma paraṃ nirvāṇaratnadam

anenaiva suvarṇena pitrā rāśīkṛtena ca //
prāsādamasya liṃgasya vidhāpaya maheśvari

liṃgaprāsādakaraṇātkhaṃḍasphuṭita saṃskṛteḥ //
liṃgasthāpanajaṃ puṇyaṃ helayaiveha labhyate

tatheti bhagavatyoktvā gaṇāḥ prāsādanirmitau //
somanaṃdi prabhṛtayo 'saṃkhyā vyāpāritā mune

gaṇaiśca kāṃcanamayo nānākautukacitritaḥ //
nirmame yāmamātreṇa prāsādo meruśṛṃgavat

devī pradṛṣṭavadanā dṛṣṭvā prāsādanirmitim //
gaṇebhyo vyataradbhūri samānaṃ pāritoṣikam

punaśca devī papraccha praṇipātapuraḥsaram //
mahimānaṃ mahādevaṃ liṃgasyāsya mahāmune

// devadeva uvāca // //
liṃgaṃ tvanādisaṃsiddhametaddevi śubhapradam //
āvirbhūtamidānīṃ ca tvatpituḥ puṇyagauravāt

guhyānāṃ paramaṃ guhyaṃ kṣetre'smiściṃtitapradam //
kalau kaluṣabuddhīnāṃ gopanīyaṃ prayatnataḥ

yathā ratnaṃ gṛhe guptaṃ na kaiścijjñāyate paraiḥ //
avimukte tathā liṃgaṃ ratnabhūtaṃ gṛhe mama

yāni brahmāṃḍamadhyetra saṃti liṃgāni pārvati //
tairarcitāni sarvāṇi ratneśo yaiḥ samarcitaḥ

pramādenāpi yairgauri liṃgaṃ ratneśamarcitam //
te bhavaṃtyeva niyataṃ saptadvīpeśvarā nṛpāḥ

trailokye yāni vastūni ratnabhūtāni tāni tu //
ratneśvaraṃ samabhyarcya sakṛtprāpnoti mānavaḥ

pūjayiṣyaṃti ye liṃgaṃ ratneśaṃ kāmavarjitāḥ //
te sarve madgaṇā bhūtvā prāṃte drakṣyaṃti māmiha

rudrāṇāṃ koṭijapyena yatphalaṃ parikīrtitam //
tatphalaṃ labhyate devi ratneśasya samarcanāt

liṃge cānādisaṃsiddhe yadvṛttaṃ tadbravīmi te //
itihāsaṃ mahāścaryaṃ sarvapāpanikṛṃtanam

pureha nartakī kācidāsīnnāṭyārthakovidā //
saikadā phālgune māsi śivarātryāṃ kalāvatī

nanarta jāgaraṃ prāpya jagau gītaṃ ca peśalam //
svayaṃ ca vādayāmāsa nānāvādyāni vādyavit

tena tauryatrikeṇāpi prīṇayitvātha sā naṭī//
ratneśvaraṃ mahāliṃgaṃ deśamiṣṭaṃ jagāma ha

kāladharmavaśaṃyātā tatra sā varanartakī //
sutā gaṃdharvarājasya vasubhūterbabhūva ha

saṃgītasya savādyasya tasya lāsyasyapuṇyataḥ //
tatreśāgre kṛtasyeha jāgare śivarātrije

ramyā ratnāvalī nāma rūpalāvaṇyaśālinī //
kalākalāpakuśalā madhurālāpavādinī

piturānaṃdakṛnnityaṃ vasubhūterghaṭodbhava //
sarvagāṃdharvakuśalā guṇaratnamahākhaniḥ

mune sakhītrayaṃ tasyāścāru cāturyabhājanam //
śaśilekhānaṃgalekhā citralekheti nāmataḥ

tisṛbhistābhirekatra vāgdevīpariśīlitā //
tābhyaḥ sarvāḥ kalāḥ prādātpariprītā sarasvatī

prāpya ratnāvalī gauri sā janmāṃtaravāsanām //
ratneśvarasya liṃgasya jagrāha niyamaṃ śubham

ratnabhūtasya liṃgasya kāśyāṃ ratneśvarasya vai //
nityaṃ saṃdarśanaṃ prāpya vakṣyāmyapi vaco mukhe

itthaṃ niyamavatyāsītsā gaṃdharvasutottamā //
tābhiḥ sakhībhiḥ sahitā nityaṃ liṃgaṃ ca paśyati

ekadārādhya ratneśaṃ mamaitalliṃgamuttamam //
samānarca ca sā bālā ramyayā gītamālayā

sakhyaḥ pradakṣiṇīkartuṃ liṃgaṃ tisro'pyume gatāḥ //
tasyā gītena tuṣṭohaṃ liṃgastho varadobhavam

yastvayā raṃsyate rātrāvadya gaṃdharvakanyake //
tavanāmasamānākhyaḥ sa te bhartā bhaviṣyati

iti liṃgāṃbudherjātāṃ paripīya vacaḥsudhām //
babhūvānaṃdasaṃdoha maṃtharātīva hrīmatī

gatātha vyomamārgeṇa sakhībhiḥ svapiturgṛham //
kathayaṃtī nijodaṃtaṃ tamālīnāṃ puro mudā

tābhirdiṣṭyeti diṣṭyeti sakhībhiḥ parinaṃditā //
adya te vāṃchitaṃ bhāvi ratneśasya samarcanāt

yadyāyāti sa te rātrāvadya kaumārahārakaḥ //
coro bāhulatāpāśaiḥ pāśitavyotiyatnataḥ

gocarīkriyatesmābhiryathā sa sukṛtaikabhūḥ //
prātareva tava preyānratneśādiṣṭa iṣṭakṛt

yātāsvasmāsu hṛṣṭāsu bhavatī śayagauravāt //
aho ratneśvaraṃ liṃgaṃ pratyakṣīkṛtavatyasi

ahobhāgyodayo nṛṇāmaho puṇyasamucchrayaḥ //
ekasyaiva bhavetsiddhiryadekatrāpi tiṣṭhatām

satyaṃ vadaṃti nāsatyaṃ daivaprādhānyavādinaḥ //
daivameva phaledekaṃ nodyamo nāparaṃ balam

bhavatyā api cāsmākameka eva hi codyamaḥ //
paraṃ daivaṃ phalatyekaṃ yathā tava na naḥ puraḥ

lokānāṃ vyavahāroyamāliproktaprasaṃgataḥ //
paraṃ manorathāvāptistava yā saiva naḥ sphuṭam

iti saṃvyāharaṃtīnāmanaṃtodhvā'titucchavat //
kṣaṇāttāsāṃ vyatikrāṃtaḥ prāptāśca svaṃsvamālayam

atha prātaḥ samutthāya punarekatra saṃgatāḥ //
sā ca maunavatī tābhiḥ paribhukteva lakṣitā //

tūṣṇīṃ prāpyātha kāśīṃ sā snātvā maṃdākinījale //
sakhībhiḥ sahitāpaśyalliṃgaṃ ratneśvaraṃ mama

nirvartya niyamaṃ sātha lajjāmukulitekṣaṇā //
nirbaṃdhena vayasyābhiḥ paripṛṣṭā jagāda ha

// ratnāvalyuvāca // //
atha ratneśa yātrāyāḥ prayātāsu svamaṃdiram //
bhavatīṣu smaraṃtyeva tadratneśavaco'mṛtam

saviśeṣāṃgasaṃskārā'viśaṃ saṃveśamaṃdiram //
nidrādaridranayanā tadvilokanalālasā

balātsvapnadaśāṃ prāptā bhāvinorthasya gauravāt //
ātmavismaraṇe hetū tato me dvau babhūvatuḥ

taṃdrī tadaṃgasaṃsparśau mama bodhāpahārakau //
taṃdryā paravaśā cāsaṃ tatastatsparśanena ca

na jāne tvatha kiṃ vṛttaṃ kāhaṃ kvāhaṃ sa cātha kaḥ //
taṃ nirjigamiṣuṃ sakhyo yāvaddhartuṃ prasāritaḥ

doḥ kaṃkaṇena ripuṇā kvaṇitaṃ tāvadutkaṭam //
mahatā siṃjitenāhaṃ tenālpaparibodhitā

sukhasaṃtānapīyūṣa hrade parinimajya vai //
kṣaṇena tadviyogāgnikīlāsu patitā balāt

kiṃkulīyaḥ sa no vedmi kiṃdeśīyaḥ kimākhyakaḥ //
dunoti nitarāṃ sakhyastadviśleṣānalo mahān

analpotkalitaṃ cetaḥ punastatsaṃgamāśayā //
prāṇānāṃ me yiyāsūnāmekameva mahauṣadham

vayasyā niśibhuktasya tasyaiva punarīkṣaṇam //
bhavatīnāmadhīnaṃ ca tatpunardarśanaṃ mama

kā'līkamālayo vakti snigdhamugdhesakhījane //
taddarśanena sthāsyaṃti prāṇā yāsyaṃti cānyathā

daśamyavasthā sannahyedbādhituṃ mādhunā bhṛśam //
iti tasyā giraḥ śrutvā dūnāyā nitarāṃ ca tāḥ

pravepamānahṛdayāḥ procurvīkṣya parasparam

// sakhya ūcuḥ // //
yasya grāmo na no nāma nānvayo nāpi budhyate //
sa kathaṃ prāpyate bhadre ka upāyo vidhīyatām

iti ratnāvalī śrutvā sasaṃdehāṃ ca tadgiram //
vayasyāstadavāptau me yūyaṃ kuṃṭhi mumūrcha ha

ityardhoktena sā bālā yūyaṃ kuṃṭhitaśaktayaḥ //
yadvaktavyaṃ tviti tayā yūyaṃ kuṃṭhīti bhāṣitam

tatastāstvaritāḥ sakhyaḥ paritāpopahārakān //
bahuśaḥ śītalopāyānvyadhurmohapraśāṃtaye

vyapaiti na yadā mūrchā tattacchītopacārataḥ //
tasyāstadaikayānītaṃ ratneśasnapanodakam

tadukṣaṇātkṣaṇādeva tanmūrchā virarāma ha //
suptotthiteva sāvādīnmuhuḥ śivaśiveti ca

// skadaṃ uvāca //
śraddhāvatāṃ svabhaktānāmupasarge mahatyapi //
nopāyāṃtaramastyeva vineśa caraṇodakam

ye vyādhayopi duḥsādhyā bahiraṃtaḥ śarīragāḥ //
śraddhayeśodakasparśātte naśyaṃtyeva nānyathā

sevitaṃ yena satataṃ bhagavaccaraṇodakam//
taṃ bāhyābhyaṃtaraśuciṃ nopasarpati durgatiḥ

ādhibhautikatāpaṃ ca tāpaṃ vāpyādhidaivikam //
ādhyātmikaṃ tathā tāpaṃ harecchrīcaraṇodakam

vyapetasaṃjvarā cātha gaṃdharvatanayā mune //
ucitajñeti hovāca tāḥ sakhīḥ srigdhadho(dhī?)radhīḥ

// ratnāvalyuvāca // //
śaśilekhenaṃgalekhe citralekhe madīhitaṃ //
yūyaṃ kuṃṭhitasāmarthyāḥ kuto vastāḥ kalāḥ kva vā

matpriyaprāptaye samyagupāyo'sti mayekṣitaḥ //
ratneśvarānugrahato'nutiṣṭhata hi taṃ hitāḥ

śaśilekhebhilaṣitaprāptyai lekhāṃstvamālikha //
saṃlikhānaṃgalekhe tvaṃ yūnaḥ sarvāvanīcarān

citrage citralekhe tvaṃ pātālatalaśāyinaḥ //
kiṃcidāvirbhavaccāru tāruṇyālaṃkṛtīm̐llikha

athākaṇyeti tāḥ sakhyastaccāturyaṃ pravarṇya ca //
lilikhuḥ kramaśaḥ sakhyo yūno yauvana śevadhīn

niryatkaumāralakṣmīkānpuṃvattva śrīsamāvṛtān //
prātaḥsaṃdhyeva gaṃdharvī nṛpādyāṃstānavaikṣata

sarvānsuranikāyānsā vyalokata śubhekṣaṇā //
na cāṃcalyaṃ jahāvakṣṇosteṣu svarlokavāsiṣu

tato madhyamalokasthānmunirājakumārakān //
vilokyāpi na sā prītiṃ kvāpyāpa premanirbharā

atha ratnāvalī bālā karṇābhyarṇavilocanā //
dṛśau vyāpārayāmāsa balisadmayuvasvapi

ditijāndanujānvīkṣya sā gaṃdharvī kumārakān //
ratiṃ babaṃdha na kvāpi tāpitā mānmathaiḥ śaraiḥ

sudhākara karaspṛṣṭāpyatidūnāṃgayaṣṭikā //
paśyaṃtī nāgayūnaḥ sā kiṃciducchvasitā'bhavat

bhoginastānvilokyāpi citraṃcitragatānatha //
manātsaṃbhuktabhogeva kṣaṇamāsītkumārikā

yūnaḥ pratyekamadrākṣīdaśeṣāñcheṣa vaṃśajān //
takṣakānvayagāṃstadvadatha vāsukigotrajān

pulīkānaṃta karkoṭa bhadrasaṃtānagānapi //
dṛṣṭvā nāgakumārāṃstāñchaṃkhacūḍamathaikṣata

śaṃkhacūḍekṣaṇādeva parāṃ lajjāṃ babhāra sā //
udbhinnapulakāpyāsīdaṃgapratyaṃga saṃdhiṣu

tattrapābharato'jñāyi tatkaumāraharo varaḥ //
tayā vaidagdhyavarayā kṣaṇataścitralekhayā

atha citrapaṭī citralekhā citrapaṭāṃcalam //
parikṣipyāvṛṇottūrṇaṃ parihāsaikapeśalā

ratnāvalī citralekhāṃ hriyā maunāvalaṃbinī //
dṛśā kuṭilayādrākṣītprasphuraddaśanāṃbarā

kaṭākṣitānaṃgalekhā tayātha śaśilekhayā //
citralekhāparikṣipta paṭāṃcalamapākarot

vasubhūtisutā sātha kanyā ratnāvalī śubhā //
śaṃkhacūḍānvavāye taṃ ratnacūḍamavaikṣata

tadīkṣaṇakṣaṇāddṛṣṭirānaṃdāśrubhirāvṛtā //
kapolabhittirabhavatsvedodakaṇikāṃcitā

cakaṃpe gātralatikā dhṛtaromāṃcakaṃcukā //
citranyasteva tastaṃbha kṣaṇaṃ mukulitānanā

tataḥ sā citralekhā tāmetyāśvāsayadāturām//
mautsukyaṃ vraja gaṃdharvi siddhastedya manorathaḥ

etasyāvagataṃ sarvaṃ deśanāmānvayādikam//
mā viṣīdālisulabhastveṣa ratneśvarārpitaḥ

aho sadṛgvarāvāptyā ratneśenāsi toṣitā //
uttiṣṭha yāmaḥ sadanaṃ ratneśaḥ sarvadohinaḥ

atha devavaśādyāṃtyastā dṛṣṭā gaganādhvagāḥ //
subāhunā dānavena pātālatalavāsinā

gṛhītvā tāścatasropi niragāddānavo gṛham//
harirvikaṭadaṃṣṭrāsyaḥ prāṃtare hariṇīriva

tāstaṃ vilokya gaṃdharvyo daṃṣṭrāvikaṭitānanam //
rudhirāruṇanetraṃ ca jātā vepathubhūmayaḥ

hā mātarhā pitastrāhi hā vidhe mā vidhehi tat //
yadetatkartumārabdhamanāthāsvatiniṣṭhuram

hā daiva maṃdabhāgyābhiḥ kimasmābhiranuṣṭhitam //
sukṛtetaravārtāpi no citte vyāhṛtā kvacit

śiśukrīḍanakaṃ hitvā hitvā ratneśvarārcanam //
pitroḥ svādhīna sacceṣṭā iṣṭaṃ vidmo na kiṃcana

adhobhuvanagā dīnā hīnānāthena kotra naḥ //
trāti trāṇārthinīrbālāḥ śaṃbho ratneśa sarvaga

itthaṃ gaṃdharvatanayā vilapaṃtīḥ kṛpāturam //
śuśrāva nāgarājosau ratnacūḍo mahāmanāḥ

kosau matsvāmino nāma ratneśasya maheśituḥ //
liṃgarājasya gṛhṇāti karmabaṃdhanabhedinaḥ

punarapyārtarāvaṃ sa śrutvā bālāmukheritam //
ratneśa rakṣarakṣeti gṛhītāstro viniryayau

taṃ vasārasapānena mahāmāṃsaniṣevaṇāt //
atyaṃtonmatta duśceṣṭaṃ ratnacūḍo niraikṣata

adhyākṣipacca re duṣṭa śiṣṭakanyāpahāraka //
maddṛṣṭigocaraṃ yātaḥ kva yāsyasyadya re'dhama

mama bāṇahataprāṇaḥ prayāṇaṃ kuru durmate //
ārtatrāṇodyatamate vaivasvatapuraṃ prati

ratneśvarasya yairnāma pralayāpadyapi sphuṭam //
gṛhītaṃ na bhavādṛgbhyasteṣu bhītirbhayātmasu

ratneśvaramahānāma kṛtatrāṇāstu ye narāḥ //
teṣāṃ janmajarāvyādhi kalikālabhayaṃ kutaḥ

ityuktvā tā bhayatrastāstanmukhaprahitekṣaṇāḥ //
vyāghraghrātā iva mṛgīrmābhaiṣiṣṭetyuvāca saḥ

ityāśvāsyātha gaṃdharvīḥ sa vai bhujagarājajaḥ //
ākarṇapūrṇamākṛṣya kodaṃḍaṃ prāhiṇoccharam

sopi kruddho danujarāṭpadāspṛṣṭabhujaṃgavat //
āviddhya kāladaṃḍābhaṃ parighaṃ vyasṛjanmahat

hṛdi ratneśvaraṃ liṃgaṃ yasya samyagvijṛṃbhate //
alātadaṃḍavattasminkāladaṃḍopi jāyate //

aṃtareva sa ciccheda parighaṃ svamaheṣubhiḥ //
durvṛtasya yathehāyurvicchidyetāṃtaraiva hi

tatosya bāṇaṃ cikṣepa kālānalasamaprabham //
sa bāṇastasya hṛdayaṃ praviśya pragaveṣya ca

prāṇānasya viniryātya svayaṃ tūṇamagātpunaḥ //
hṛdisthaṃ tasya daurātmyaṃ sarvaṃ vijñāya tattvataḥ

digaṃganāpuraḥ khyātumiva nāgāśugo gataḥ

anyāyopārjitairdravyairyaḥ sukhaṃ bhoktumicchati //
tāni dravyāṇi yāṃtyeva sa prāṇāni kutaḥ sukhama

iti taṃ dānavaṃ hatvā nāgarājo mahābalī //
pratyuvācātha tāḥ kanyāḥ kā yūyaṃ kasya cātmajāḥ

durātmanā kutonena saṃgatā danujanmanā //
kva vā ratneśvaraṃ liṃgaṃ bhavatībhirvilokitam

yasya nāmākṣaroccārādvyapeta paramāpadaḥ //
yṛyamāśu tadākhyāta yena jānāmi tattvataḥ

iti śrutvā girastasya nitarāṃ premanirbharāḥ//
parasparaṃ mukhaṃ vīkṣya kosau syāddṛṣṭapūrvavat

akāraṇa sakhā kosau prāṃtare samupasthitaḥ //
nijaprāṇānpaṇīkṛtya yena trātā sma bālikāḥ

asya saṃdarśanādeva svabhāva capalānyapi //
maṃtharāṇīṃdriyāṇistu paripīya sudhāmiva

yātumanyatra no netre protsahete yathā tathā //
anyadvastvaṃtaraṃ prekṣya ramaṇīyataraṃtvapi

vacaḥpīyūṣamādhurya nitarāṃ prāpya naḥ śrutī //
śabdāṃtaragrahāpekṣāṃ na kurvāte svajanmanaḥ

āpnutaḥ paṃgutāmetau pādau naścaṃcalāvapi //
amuṃ yuvānamālokya coraṃ naḥ sanmanomaṇeḥ

iti bruvaṃtyastā bālāḥ parasparamanulbaṇam //
dṛṣṭvāpi citramadhyasthaṃ vividustanna bālikāḥ

atīva bhīṣaṇākāra danujasyātisādhvasāt //
aṃdhībhūtekṣaṇāstaṃ nājñāsiṣurhariṇīkṣaṇāḥ

ūcuśca taṃ yuvānaṃ tā nijajīvitarakṣiṇam//
yadaṃga bhavatā pṛṣṭaṃ snehanirbharacetasā

tadācakṣāmahe sarvamavadhehi kṣaṇaṃ manaḥ //
iyaṃ gaṃdharvarājasya vasubhūtestanūdbhavā //

kanyā ratnāvalī nāma guṇaratnamahākhaniḥ //
vayaṃ vayasyā etasyāśchāyevānugatāḥ sadā

ārabhya bālyamapyeṣā liṃgaṃ ratneśvarābhidham //
yāṃti pitrāpyanujñātā kāśyāmarcayituṃ sadā

varopi dattastenāsyai prasannenātha śaṃbhunā //
hariṣyatīti yaḥ svapne kaumāraṃ te kumārike

tava nāmasamānākhyaḥ sa te bhartā bhaviṣyati //
yuvānaṃ svapnabhoktāraṃ prāpyāpyeṣā suduḥkhitā

punastadvirahotthena vahninātīva tāpitā//
kalākauśalyato'smābhiḥ sopi citre pradarśitaḥ

yasya na grāma nāmāpi nānvayopyavabudhyate //
taṃ dṛṣṭvā citralikhitamapyeṣā jīvitā punaḥ

tato ratneśvaraṃ natvā svagṛhāyotsukābhavat //
yāṃtīstato'nayā sārdhaṃ prāṃtare gaganā dhvani

atarkitā yamaścāsmāndhṛtvā pātālamāviśat //
anaṃtaraṃ bhavāneva taṃ vetti danujādhamam //

aṃga ityeva vṛttāṃto nijo'smābhirudīritaḥ //
prasādaṃ kuru cāsmākaṃ puraḥ kosi kṛpānidhe

yadā prabhṛti cāsmābhiḥ sa dṛṣṭo duṣṭadānavaḥ //
tadāprabhṛti no netre vidyuteva hataprabhe

kāṃdiśīkā bhayatrātarna vidmaḥ kiṃcideva hi //
kva vayaṃ kā vayaṃ kastvaṃ kiṃ jātaṃ kiṃ bhaviṣyati

niśamyeti sa puṇyātmā nāgarājakumārakaḥ //
āśvāsya tā bhayatrastāḥ provācedaṃ ca puṇyadhīḥ

mayā saha samāyāta ratneśaṃ darthayāmi vaḥ //
ityāhūya sa tā ninye krīḍāvāpīṃ sukhodakām

vitritramaṇisopānāṃ haṃsakokakṛtāravām//
kavīnāṃ vāsitavyājātsvāgataṃ kurvatīmiva

tatra tenābhyanujñātāḥ krīḍāvāpyāṃ nimajjya tāḥ //
sacailapuṣpābharaṇāḥ pronmamajjustataḥ punaḥ

bahirnirgatya gaṃdharvyaḥ paśyaṃtyaḥ sthagitā iva //
ratneśālayamālokya kālarājasamīpataḥ

parasparaṃ tataḥ procurgaṃdharvyo vismitā iva //
svapnoyaṃ kiṃ nu vā satyaṃ khelo ratneśvarasya vā

vayameva hi vā bhrāṃtā gaṃdharvyo na vayaṃ kimu //
kimetannaiva jānīma aiṃdrajālika khelavat

eṣottaravahā gaṃgā sphuṭameva bhavediha//
śaṃkhacūḍasya vāpyeṣā śaṃkhacūḍālayastvasau

etatpaṃcanadaṃ tīrthameṣa vāgīśvarālayaḥ //
yasya saṃdarśanādeva vāgvibhūtirvijṛṃbhate

śaṃkhacūḍeśvaraścaiṣa śaṃkhacūḍapratiṣṭhitaḥ //
yasya saṃdarśanātpuṃsāṃ na bhayaṃ kālasarpajam

eṣā maṃdākinī nāma dīrghikā puṇyatoyabhūḥ //
yasyāṃ kṛtodakā martyā martyaloke viśaṃti na

/
asāvāśāpurī devī yā stutā tripurāriṇā //
tripuraṃ jetukāmena maṃdākinyāstaṭe śubhe

yādyāpi pūjitā martyairāśāṃ pūrayaterthinām//
maṃdākinyāḥ pratīcyāṃ tu eṣa siddhyaṣṭakeśvaraḥ

bhavedyasya saparyāto gṛhe siddhyaṣṭakaṃ sphuṭam //
kuṃḍasiddhyaṣṭakākhyaṃ ca tatraiva virajodakam

yatra snātvā kṛtaśrāddho virajasko divaṃ vrajet //
mūrtyastāḥ siddhayaścāṣṭau yāḥ kāśyāṃ sarvasiddhidāḥ

sarvasiddhipradaścāsau mahārājavināyakaḥ //
vināyakāḥ praṇaśyaṃti yasmai praṇamatāṃ nṛṇām

asau siddheśvarasyoccaiḥ prāsādaḥ kāṃcanojjvalaḥ //
ratnadhvajapatākāśca siddhiḥ syādyadvilokanāt

kṣetrasya madhyame // bhāge madhyameśvara eṣa vai //
madhyādholokayormadhye na vasedyasya vīkṣaṇāt

madhyameśaṃ samabhyarcya naro madhyamaviṣṭape //
āsamudrakṣitīṃdraḥ syāttato mokṣaṃ ca viṃdati

airāvateśvaraṃ liṃgaṃ tatprācyāmiṣṭasiddhikṛt //
dṛśyate yatpatākāyāṃ ramya airāvato gajaḥ

vṛddhakāleśvarasyaiṣa prāsādo ratnanirmitaḥ // /
pratidarśaṃ vasedyatra rātrau caṃdraḥ satārakaḥ

yasya saṃdarśanānnṛṇāṃ na kālaḥ prabhavedbhave //
na kaliḥ prabhavetsatyaṃ na ca kalmaṣarāśayaḥ

iti yāvatkathāṃ cakruḥ saṃbhrāṃtā iva bālikāḥ//
tāvadvasuvibhūtiḥ sa gaṃdharvastvarayā yayau

nāradācchrutavṛttāṃtaḥ subāhudanujanmanaḥ //
ratnāvalī sutā prītā sasakhīkā yathāhṛtā

ratneśvarātsamāyāṃtī śūnye gaganavartmani //
yathānayacca pātālaṃ yathā yuddhamabhūtpunaḥ

yathā ratneśa bhaktena ratnacūḍena ghātitaḥ //
sa subāhurdanujanurmaheṣvāsena ceṣuṇā

yathā ca pṛṣṭavṛttāṃto vāpīmārgeṇa cānayat //
śaṃkhacūḍasya vāpīṃ tāṃ pātāleṣu pravartinīm

yathā ca prāpya niryātāḥ kāśīṃ dṛṣṭvāpi bālikāḥ //
bhṛśaṃ saṃbhrāṃtimāpannāḥ paśyaṃtyopi samutsukāḥ

dṛṣṭvā gaṃdharvarājastāṃ punarjātāmivātmajām //
savayasyāmanāmlānamukhapaṃkajasuśriyam

pariṣvajya samāghrāya lalāṭaphalakaṃ muhuḥ //
aṃkamāropya papraccha sarvaṃ vṛttāṃtamādarāt

atha sā kathayāmāsa danujāpahṛteḥ kathām// //
ratneśvaraṃ varāvāptiṃ svapnāvasthāṃ vihāya ca

ratnāvalīmanovṛttiṃ vijñāyātha mukheṃgitaiḥ // śaśilekhā samācaṣṭa spaṣṭavarṇaiḥ savistaram

tutoṣa nitarāṃ sotha gaṃdharvādhipatiḥ kṛtī //
prabhāvaṃ varṇayāmāsa mudā ratneśvarasya ca

skaṃda uvāca // //
ākarṇaya muniśreṣṭha viṃdhyavṛddhi vivardhana //
pratyahaṃ ratnacūḍopi vāpīmārgeṇa saṃyamī

nāgalokātsamāgatya snātvā maṃdākinī jale //
ratneśvaraṃ samabhyarcya ratnāṃjalyaṣṭakena vai

suvarṇapaṃkajānyaṣṭau samarpayati hṛṣṭavat //
ekadā svapnasamaye ratneśo liṃgarūpadhṛk

ratnacūḍamuvācedaṃ nijabhaktaṃ dṛḍhavratam //
dānavena hṛtāṃ kanyāṃ mocayiṣyati yāṃ bhavān

taṃ dānavaṃ raṇe jitvā sā te patnī bhaviṣyati //
iti smaranvaraṃ sotha nāgarājo mahāmanāḥ

tāṃ kanyāṃ dānavaṃ hatvā vimocya nija vīryataḥ //
vāpīmārgeṇa pātālādānināya punarmahīm

svayaṃ ca sādhayāṃcakre pratyahaṃ niyamaṃ sudhīḥ//
liṃgaṃ samarcayitvātha kṛtvā cāpi pradakṣiṇam

yāvadbahiḥ samāgacchedramyādratneśamaṃḍapāta //
tāvadgaṃdharvarājāya tābhiḥ sa vasubhūtaye

soyaṃ soyaṃ yuvā dhanyastarjanyagreṇa darśitaḥ //
gaṃdharvarājastaṃ dṛṣṭvā nāgarājakumārakam

atīvasmeranayanaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ //
manasyenaṃ ca saṃvarṇya tadrūpaṃ savayonvayam

dhanyosmyanugṛhītosmi ratneśena varārpaṇāt //
kanyā dhanyatarā ceyamanurūposti yatpatiḥ

saṃpradhāryeti hṛdyenaṃ samākārya ca suṃdaram //
pṛṣṭvā tannāmagotraṃ ca gaṇayitvā balābalam

ratneśvarasya puratastasmai kanyāṃ dadau mudā //
nītvā gaṃdharvalokaṃ ca kṛtakautukamaṃgalam

madhuparkeṇa saṃpūjya pāṇimagrāhayattataḥ //
vaivāhikena vidhinā dadau ratnānyanekaśaḥ

śaśilekhānaṃgalekhā citralekhāpi kuṃbhaja //
vijñāpya svajanetāraṃ varayāmāsa taṃ patim

upayamya catasropi sa gaṃdharvasutāḥ śubhāḥ //
ratnacūḍo jagāmātha tābhiḥ svapitṛmaṃdiram

yathā catasṛbhiḥ sārdhaṃ śrutibhiḥ praṇavaḥ śivam //
svapitroścaraṇau natvā navoḍhābhiḥ sa nāgarāṭ

viniveditavṛttāṃto ratneśānugrahasya ca //
uvāsa tābhiḥ sasukhaṃ pitṛbhyāmabhinaṃditaḥ

// īśvara uvāca // //
ratneśvarasya liṃgasya mama sthāvararūpiṇaḥ //
sarveṣāṃ sarvadasyāsya prabhāvo girije'tulaḥ

asmim̐lliṃge parāṃ siddhi prāptāḥ siddhāḥ sahasraśaḥ //
guptamāsīdidaṃ liṃgamadya yāvatsumadhyame //

tava pitrā himavatā mama bhaktena sarvathā //
puṇyārjitairmahāratnai ratneśaḥ prakaṭīkṛtaḥ

asmim̐lliṃge mama prītirnitarāmadrirājaje //
vārāṇasyāmidaṃ liṃgaṃ pūjanīyaṃ prayatnataḥ

nānā ratnāni labhyaṃte ratneśānugrahādume //
strīratnaputraratnādi svargamokṣāvapi priye

yo'tra ratneśvaraṃ natvā mṛto deśāṃtareṣvapi //
na sa svargādihāgacchetkalpakoṭiśatairapi

asitāyāṃ caturdaśyāmupoṣya niśi jāgarāt//
ratneśasannidhau devi mama sānnidhyamāpnuyāt //

asya liṃgasya pūrveṇa tvayā janmāṃtare priye //
dākṣāyaṇīśvaraṃ ligaṃ madbhaktyātra pratiṣṭhitam

tasya saṃdarśanādeva na naro yāti durgatim //
aṃbikā nāma gaurī tvaṃ tatrāhaṃ cāṃbikeśvaraḥ

mūrtaḥ ṣaḍānanastatra tava putraḥ sumadhyame //
etattrayaṃ naro dṛṣṭvā na garbhaṃ praviśedume

ratneśvarasya māhātmyaṃ mayā te samudīritam //
gopanīyaṃ prayatnena kalikalmaṣacetasām

idaṃ ratneśvarākhyānaṃ yaḥ paṭhiṣyati sarvadā //
saputrapautrapaśubhirna viyujyeta karhicit

śrutvā ratneśvarotpatiṃ setihāsāṃ narottamaḥ //
anūḍho labhate satyaṃ kanyāratnaṃ kulocitam

kanyāpīmaṃ samākarṇya tvitihāsaṃ manoramam //
śraddhayā satpatiṃ prāpya bhaviṣyati pativratā

itihāsamimaṃ śrutvā nārī vā puruṣopivā //
na jātviṣṭaviyogāgni tāpena paritapyate

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe ratneśvarapraśaṃsanaṃ nāma saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ