સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.67

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
રત્નેશ્વરસમુત્પતિં કથયસ્વ ષડાનન ॥
રત્નભૂતં મહાલિંગં યત્કાશ્યાં પરિવર્ણ્યતે

કોસ્ય લિંગસ્ય મહિમા કેનૈતચ્ચ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
એતં વિસ્તરતો બ્રૂહિ ગૌરીહૃદયનંદન

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥
રત્નેશ્વરસ્ય માહાત્મ્યં કથયિષ્યામિ તે મુને॥
યથા ચ રત્નલિંગસ્ય પ્રાદુર્ભાવોઽભવદ્ભુવિ

શ્રુતં નામાપિ લિંગસ્ય યસ્ય જન્મત્રયાર્જિતમ્॥
વૃજિનં નાશયેત્તસ્ય પ્રાદુર્ભાવં બ્રુવે મુને

શૈલરાજેન રત્નાનિ યાનિ પુંજીકૃતાન્યહો॥
ઉત્તરે કાલરાજસ્ય તાનિ તસ્ય ગિરેર્વૃષાત્

સર્વરત્નમયં લિંગં જાતં તત્સુકૃતાત્મનઃ ॥
શક્રચાપસમચ્છાયં સર્વરત્નદ્યુતિપ્રભમ્

તલ્લિંગદર્શનાદેવ જ્ઞાનરત્નમવાપ્યતે ॥
શૈલેશ્વરં સમાલોક્ય શિવૌ તત્ર સમાગતૌ

યત્ર રત્નમયં લિંગમાવિર્ભૂતં સ્વયં મુને ॥
તસ્ય સ્ફુરત્પ્રભાજાલૈસ્તતમંબરમંડલમ્

તત્ર દૃષ્ટ્વા શુભં લિંગં સર્વરત્નસમુદ્ભવમ્ ॥
ભવાન્યદૃષ્ટપૂર્વા હિ પરિપપ્રચ્છ શંકરમ્

દેવદેવ જગન્નાથ સર્વભક્તાભયપ્રદ ॥
કુતસ્ત્યમેતલ્લિંગં દ્વિસપ્તપાતાલમૂલવત્

જ્વાલાજટિલિતાકાશં પ્રભાભાસિત દિઙ્મુખમ્ ॥
કિમાખ્યં કિં સ્વરૂપં ચ કિં પ્રભાવં ભવાંતક

યસ્ય સંવીક્ષણાદેવ મનોમેતીવ હૃષ્ટવત્ ॥
ઇહૈવ રમતે નાથ કથયૈતત્પ્રસાદતઃ

॥ દેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણ્વપર્ણે સમાખ્યામિ યત્ત્વયા પૃચ્છિ પાર્વતિ ॥
સ્વરૂપમેતલ્લિંગસ્ય સર્વતેજોનિધેઃ પરમ્

તવ પિત્રા હિમવતા ગિરિરાજેન ભામિનિ ॥
ત્વામુદ્દિશ્ય મહારત્નસંભારોત્રાપ્યનાયિ હિ

અત્ર તાનિ ચ રત્નાનિ રાશીકૃત્ય હિમાદ્રિણા ॥
સુકૃતોપાર્જિતાન્યેવ યયૌ સ્વસદનં પુનઃ

તવાર્થં વામમાર્થં વા શ્રદ્ધયા યત્સમર્પ્યતે ॥
કાશ્યાં તસ્ય પરીપાકો ભવેદીદૃગ્વિધોઽનઘે

લિંગં રત્નેશ્વરાખ્યં વૈ મત્સ્વરૂપં હિ કેવલમ્ ॥
અસ્ય પ્રભાવો હિ મહાન્વારાણસ્યામુમે ધ્રુવમ્

સર્વેષામિહ લિંગાનાં રત્નભૂતમિદં પરમ્ ॥
અતો રત્નેશ્વરં નામ પરં નિર્વાણરત્નદમ્

અનેનૈવ સુવર્ણેન પિત્રા રાશીકૃતેન ચ ॥
પ્રાસાદમસ્ય લિંગસ્ય વિધાપય મહેશ્વરિ

લિંગપ્રાસાદકરણાત્ખંડસ્ફુટિત સંસ્કૃતેઃ ॥
લિંગસ્થાપનજં પુણ્યં હેલયૈવેહ લભ્યતે

તથેતિ ભગવત્યોક્ત્વા ગણાઃ પ્રાસાદનિર્મિતૌ ॥
સોમનંદિ પ્રભૃતયો ઽસંખ્યા વ્યાપારિતા મુને

ગણૈશ્ચ કાંચનમયો નાનાકૌતુકચિત્રિતઃ ॥
નિર્મમે યામમાત્રેણ પ્રાસાદો મેરુશૃંગવત્

દેવી પ્રદૃષ્ટવદના દૃષ્ટ્વા પ્રાસાદનિર્મિતિમ્ ॥
ગણેભ્યો વ્યતરદ્ભૂરિ સમાનં પારિતોષિકમ્

પુનશ્ચ દેવી પપ્રચ્છ પ્રણિપાતપુરઃસરમ્ ॥
મહિમાનં મહાદેવં લિંગસ્યાસ્ય મહામુને

॥ દેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
લિંગં ત્વનાદિસંસિદ્ધમેતદ્દેવિ શુભપ્રદમ્ ॥
આવિર્ભૂતમિદાનીં ચ ત્વત્પિતુઃ પુણ્યગૌરવાત્

ગુહ્યાનાં પરમં ગુહ્યં ક્ષેત્રેઽસ્મિશ્ચિંતિતપ્રદમ્ ॥
કલૌ કલુષબુદ્ધીનાં ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ

યથા રત્નં ગૃહે ગુપ્તં ન કૈશ્ચિજ્જ્ઞાયતે પરૈઃ ॥
અવિમુક્તે તથા લિંગં રત્નભૂતં ગૃહે મમ

યાનિ બ્રહ્માંડમધ્યેત્ર સંતિ લિંગાનિ પાર્વતિ ॥
તૈરર્ચિતાનિ સર્વાણિ રત્નેશો યૈઃ સમર્ચિતઃ

પ્રમાદેનાપિ યૈર્ગૌરિ લિંગં રત્નેશમર્ચિતમ્ ॥
તે ભવંત્યેવ નિયતં સપ્તદ્વીપેશ્વરા નૃપાઃ

ત્રૈલોક્યે યાનિ વસ્તૂનિ રત્નભૂતાનિ તાનિ તુ ॥
રત્નેશ્વરં સમભ્યર્ચ્ય સકૃત્પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

પૂજયિષ્યંતિ યે લિંગં રત્નેશં કામવર્જિતાઃ ॥
તે સર્વે મદ્ગણા ભૂત્વા પ્રાંતે દ્રક્ષ્યંતિ મામિહ

રુદ્રાણાં કોટિજપ્યેન યત્ફલં પરિકીર્તિતમ્ ॥
તત્ફલં લભ્યતે દેવિ રત્નેશસ્ય સમર્ચનાત્

લિંગે ચાનાદિસંસિદ્ધે યદ્વૃત્તં તદ્બ્રવીમિ તે ॥
ઇતિહાસં મહાશ્ચર્યં સર્વપાપનિકૃંતનમ્

પુરેહ નર્તકી કાચિદાસીન્નાટ્યાર્થકોવિદા ॥
સૈકદા ફાલ્ગુને માસિ શિવરાત્ર્યાં કલાવતી

નનર્ત જાગરં પ્રાપ્ય જગૌ ગીતં ચ પેશલમ્ ॥
સ્વયં ચ વાદયામાસ નાનાવાદ્યાનિ વાદ્યવિત્

તેન તૌર્યત્રિકેણાપિ પ્રીણયિત્વાથ સા નટી॥
રત્નેશ્વરં મહાલિંગં દેશમિષ્ટં જગામ હ

કાલધર્મવશંયાતા તત્ર સા વરનર્તકી ॥
સુતા ગંધર્વરાજસ્ય વસુભૂતેર્બભૂવ હ

સંગીતસ્ય સવાદ્યસ્ય તસ્ય લાસ્યસ્યપુણ્યતઃ ॥
તત્રેશાગ્રે કૃતસ્યેહ જાગરે શિવરાત્રિજે

રમ્યા રત્નાવલી નામ રૂપલાવણ્યશાલિની ॥
કલાકલાપકુશલા મધુરાલાપવાદિની

પિતુરાનંદકૃન્નિત્યં વસુભૂતેર્ઘટોદ્ભવ ॥
સર્વગાંધર્વકુશલા ગુણરત્નમહાખનિઃ

મુને સખીત્રયં તસ્યાશ્ચારુ ચાતુર્યભાજનમ્ ॥
શશિલેખાનંગલેખા ચિત્રલેખેતિ નામતઃ

તિસૃભિસ્તાભિરેકત્ર વાગ્દેવીપરિશીલિતા ॥
તાભ્યઃ સર્વાઃ કલાઃ પ્રાદાત્પરિપ્રીતા સરસ્વતી

પ્રાપ્ય રત્નાવલી ગૌરિ સા જન્માંતરવાસનામ્ ॥
રત્નેશ્વરસ્ય લિંગસ્ય જગ્રાહ નિયમં શુભમ્

રત્નભૂતસ્ય લિંગસ્ય કાશ્યાં રત્નેશ્વરસ્ય વૈ ॥
નિત્યં સંદર્શનં પ્રાપ્ય વક્ષ્યામ્યપિ વચો મુખે

ઇત્થં નિયમવત્યાસીત્સા ગંધર્વસુતોત્તમા ॥
તાભિઃ સખીભિઃ સહિતા નિત્યં લિંગં ચ પશ્યતિ

એકદારાધ્ય રત્નેશં મમૈતલ્લિંગમુત્તમમ્ ॥
સમાનર્ચ ચ સા બાલા રમ્યયા ગીતમાલયા

સખ્યઃ પ્રદક્ષિણીકર્તું લિંગં તિસ્રોઽપ્યુમે ગતાઃ ॥
તસ્યા ગીતેન તુષ્ટોહં લિંગસ્થો વરદોભવમ્

યસ્ત્વયા રંસ્યતે રાત્રાવદ્ય ગંધર્વકન્યકે ॥
તવનામસમાનાખ્યઃ સ તે ભર્તા ભવિષ્યતિ

ઇતિ લિંગાંબુધેર્જાતાં પરિપીય વચઃસુધામ્ ॥
બભૂવાનંદસંદોહ મંથરાતીવ હ્રીમતી

ગતાથ વ્યોમમાર્ગેણ સખીભિઃ સ્વપિતુર્ગૃહમ્ ॥
કથયંતી નિજોદંતં તમાલીનાં પુરો મુદા

તાભિર્દિષ્ટ્યેતિ દિષ્ટ્યેતિ સખીભિઃ પરિનંદિતા ॥
અદ્ય તે વાંછિતં ભાવિ રત્નેશસ્ય સમર્ચનાત્

યદ્યાયાતિ સ તે રાત્રાવદ્ય કૌમારહારકઃ ॥
ચોરો બાહુલતાપાશૈઃ પાશિતવ્યોતિયત્નતઃ

ગોચરીક્રિયતેસ્માભિર્યથા સ સુકૃતૈકભૂઃ ॥
પ્રાતરેવ તવ પ્રેયાન્રત્નેશાદિષ્ટ ઇષ્ટકૃત્

યાતાસ્વસ્માસુ હૃષ્ટાસુ ભવતી શયગૌરવાત્ ॥
અહો રત્નેશ્વરં લિંગં પ્રત્યક્ષીકૃતવત્યસિ

અહોભાગ્યોદયો નૃણામહો પુણ્યસમુચ્છ્રયઃ ॥
એકસ્યૈવ ભવેત્સિદ્ધિર્યદેકત્રાપિ તિષ્ઠતામ્

સત્યં વદંતિ નાસત્યં દૈવપ્રાધાન્યવાદિનઃ ॥
દૈવમેવ ફલેદેકં નોદ્યમો નાપરં બલમ્

ભવત્યા અપિ ચાસ્માકમેક એવ હિ ચોદ્યમઃ ॥
પરં દૈવં ફલત્યેકં યથા તવ ન નઃ પુરઃ

લોકાનાં વ્યવહારોયમાલિપ્રોક્તપ્રસંગતઃ ॥
પરં મનોરથાવાપ્તિસ્તવ યા સૈવ નઃ સ્ફુટમ્

ઇતિ સંવ્યાહરંતીનામનંતોધ્વાઽતિતુચ્છવત્ ॥
ક્ષણાત્તાસાં વ્યતિક્રાંતઃ પ્રાપ્તાશ્ચ સ્વંસ્વમાલયમ્

અથ પ્રાતઃ સમુત્થાય પુનરેકત્ર સંગતાઃ ॥
સા ચ મૌનવતી તાભિઃ પરિભુક્તેવ લક્ષિતા ॥

તૂષ્ણીં પ્રાપ્યાથ કાશીં સા સ્નાત્વા મંદાકિનીજલે ॥
સખીભિઃ સહિતાપશ્યલ્લિંગં રત્નેશ્વરં મમ

નિર્વર્ત્ય નિયમં સાથ લજ્જામુકુલિતેક્ષણા ॥
નિર્બંધેન વયસ્યાભિઃ પરિપૃષ્ટા જગાદ હ

॥ રત્નાવલ્યુવાચ ॥ ॥
અથ રત્નેશ યાત્રાયાઃ પ્રયાતાસુ સ્વમંદિરમ્ ॥
ભવતીષુ સ્મરંત્યેવ તદ્રત્નેશવચોઽમૃતમ્

સવિશેષાંગસંસ્કારાઽવિશં સંવેશમંદિરમ્ ॥
નિદ્રાદરિદ્રનયના તદ્વિલોકનલાલસા

બલાત્સ્વપ્નદશાં પ્રાપ્તા ભાવિનોર્થસ્ય ગૌરવાત્ ॥
આત્મવિસ્મરણે હેતૂ તતો મે દ્વૌ બભૂવતુઃ

તંદ્રી તદંગસંસ્પર્શૌ મમ બોધાપહારકૌ ॥
તંદ્ર્યા પરવશા ચાસં તતસ્તત્સ્પર્શનેન ચ

ન જાને ત્વથ કિં વૃત્તં કાહં ક્વાહં સ ચાથ કઃ ॥
તં નિર્જિગમિષું સખ્યો યાવદ્ધર્તું પ્રસારિતઃ

દોઃ કંકણેન રિપુણા ક્વણિતં તાવદુત્કટમ્ ॥
મહતા સિંજિતેનાહં તેનાલ્પપરિબોધિતા

સુખસંતાનપીયૂષ હ્રદે પરિનિમજ્ય વૈ ॥
ક્ષણેન તદ્વિયોગાગ્નિકીલાસુ પતિતા બલાત્

કિંકુલીયઃ સ નો વેદ્મિ કિંદેશીયઃ કિમાખ્યકઃ ॥
દુનોતિ નિતરાં સખ્યસ્તદ્વિશ્લેષાનલો મહાન્

અનલ્પોત્કલિતં ચેતઃ પુનસ્તત્સંગમાશયા ॥
પ્રાણાનાં મે યિયાસૂનામેકમેવ મહૌષધમ્

વયસ્યા નિશિભુક્તસ્ય તસ્યૈવ પુનરીક્ષણમ્ ॥
ભવતીનામધીનં ચ તત્પુનર્દર્શનં મમ

કાઽલીકમાલયો વક્તિ સ્નિગ્ધમુગ્ધેસખીજને ॥
તદ્દર્શનેન સ્થાસ્યંતિ પ્રાણા યાસ્યંતિ ચાન્યથા

દશમ્યવસ્થા સન્નહ્યેદ્બાધિતું માધુના ભૃશમ્ ॥
ઇતિ તસ્યા ગિરઃ શ્રુત્વા દૂનાયા નિતરાં ચ તાઃ

પ્રવેપમાનહૃદયાઃ પ્રોચુર્વીક્ષ્ય પરસ્પરમ્

॥ સખ્ય ઊચુઃ ॥ ॥
યસ્ય ગ્રામો ન નો નામ નાન્વયો નાપિ બુધ્યતે ॥
સ કથં પ્રાપ્યતે ભદ્રે ક ઉપાયો વિધીયતામ્

ઇતિ રત્નાવલી શ્રુત્વા સસંદેહાં ચ તદ્ગિરમ્ ॥
વયસ્યાસ્તદવાપ્તૌ મે યૂયં કુંઠિ મુમૂર્છ હ

ઇત્યર્ધોક્તેન સા બાલા યૂયં કુંઠિતશક્તયઃ ॥
યદ્વક્તવ્યં ત્વિતિ તયા યૂયં કુંઠીતિ ભાષિતમ્

તતસ્તાસ્ત્વરિતાઃ સખ્યઃ પરિતાપોપહારકાન્ ॥
બહુશઃ શીતલોપાયાન્વ્યધુર્મોહપ્રશાંતયે

વ્યપૈતિ ન યદા મૂર્છા તત્તચ્છીતોપચારતઃ ॥
તસ્યાસ્તદૈકયાનીતં રત્નેશસ્નપનોદકમ્

તદુક્ષણાત્ક્ષણાદેવ તન્મૂર્છા વિરરામ હ ॥
સુપ્તોત્થિતેવ સાવાદીન્મુહુઃ શિવશિવેતિ ચ

॥ સ્કદં ઉવાચ ॥
શ્રદ્ધાવતાં સ્વભક્તાનામુપસર્ગે મહત્યપિ ॥
નોપાયાંતરમસ્ત્યેવ વિનેશ ચરણોદકમ્

યે વ્યાધયોપિ દુઃસાધ્યા બહિરંતઃ શરીરગાઃ ॥
શ્રદ્ધયેશોદકસ્પર્શાત્તે નશ્યંત્યેવ નાન્યથા

સેવિતં યેન સતતં ભગવચ્ચરણોદકમ્॥
તં બાહ્યાભ્યંતરશુચિં નોપસર્પતિ દુર્ગતિઃ

આધિભૌતિકતાપં ચ તાપં વાપ્યાધિદૈવિકમ્ ॥
આધ્યાત્મિકં તથા તાપં હરેચ્છ્રીચરણોદકમ્

વ્યપેતસંજ્વરા ચાથ ગંધર્વતનયા મુને ॥
ઉચિતજ્ઞેતિ હોવાચ તાઃ સખીઃ સ્રિગ્ધધો(ધી?)રધીઃ

॥ રત્નાવલ્યુવાચ ॥ ॥
શશિલેખેનંગલેખે ચિત્રલેખે મદીહિતં ॥
યૂયં કુંઠિતસામર્થ્યાઃ કુતો વસ્તાઃ કલાઃ ક્વ વા

મત્પ્રિયપ્રાપ્તયે સમ્યગુપાયોઽસ્તિ મયેક્ષિતઃ ॥
રત્નેશ્વરાનુગ્રહતોઽનુતિષ્ઠત હિ તં હિતાઃ

શશિલેખેભિલષિતપ્રાપ્ત્યૈ લેખાંસ્ત્વમાલિખ ॥
સંલિખાનંગલેખે ત્વં યૂનઃ સર્વાવનીચરાન્

ચિત્રગે ચિત્રલેખે ત્વં પાતાલતલશાયિનઃ ॥
કિંચિદાવિર્ભવચ્ચારુ તારુણ્યાલંકૃતીઁલ્લિખ

અથાકણ્યેતિ તાઃ સખ્યસ્તચ્ચાતુર્યં પ્રવર્ણ્ય ચ ॥
લિલિખુઃ ક્રમશઃ સખ્યો યૂનો યૌવન શેવધીન્

નિર્યત્કૌમારલક્ષ્મીકાન્પુંવત્ત્વ શ્રીસમાવૃતાન્ ॥
પ્રાતઃસંધ્યેવ ગંધર્વી નૃપાદ્યાંસ્તાનવૈક્ષત

સર્વાન્સુરનિકાયાન્સા વ્યલોકત શુભેક્ષણા ॥
ન ચાંચલ્યં જહાવક્ષ્ણોસ્તેષુ સ્વર્લોકવાસિષુ

તતો મધ્યમલોકસ્થાન્મુનિરાજકુમારકાન્ ॥
વિલોક્યાપિ ન સા પ્રીતિં ક્વાપ્યાપ પ્રેમનિર્ભરા

અથ રત્નાવલી બાલા કર્ણાભ્યર્ણવિલોચના ॥
દૃશૌ વ્યાપારયામાસ બલિસદ્મયુવસ્વપિ

દિતિજાન્દનુજાન્વીક્ષ્ય સા ગંધર્વી કુમારકાન્ ॥
રતિં બબંધ ન ક્વાપિ તાપિતા માન્મથૈઃ શરૈઃ

સુધાકર કરસ્પૃષ્ટાપ્યતિદૂનાંગયષ્ટિકા ॥
પશ્યંતી નાગયૂનઃ સા કિંચિદુચ્છ્વસિતાઽભવત્

ભોગિનસ્તાન્વિલોક્યાપિ ચિત્રંચિત્રગતાનથ ॥
મનાત્સંભુક્તભોગેવ ક્ષણમાસીત્કુમારિકા

યૂનઃ પ્રત્યેકમદ્રાક્ષીદશેષાઞ્છેષ વંશજાન્ ॥
તક્ષકાન્વયગાંસ્તદ્વદથ વાસુકિગોત્રજાન્

પુલીકાનંત કર્કોટ ભદ્રસંતાનગાનપિ ॥
દૃષ્ટ્વા નાગકુમારાંસ્તાઞ્છંખચૂડમથૈક્ષત

શંખચૂડેક્ષણાદેવ પરાં લજ્જાં બભાર સા ॥
ઉદ્ભિન્નપુલકાપ્યાસીદંગપ્રત્યંગ સંધિષુ

તત્ત્રપાભરતોઽજ્ઞાયિ તત્કૌમારહરો વરઃ ॥
તયા વૈદગ્ધ્યવરયા ક્ષણતશ્ચિત્રલેખયા

અથ ચિત્રપટી ચિત્રલેખા ચિત્રપટાંચલમ્ ॥
પરિક્ષિપ્યાવૃણોત્તૂર્ણં પરિહાસૈકપેશલા

રત્નાવલી ચિત્રલેખાં હ્રિયા મૌનાવલંબિની ॥
દૃશા કુટિલયાદ્રાક્ષીત્પ્રસ્ફુરદ્દશનાંબરા

કટાક્ષિતાનંગલેખા તયાથ શશિલેખયા ॥
ચિત્રલેખાપરિક્ષિપ્ત પટાંચલમપાકરોત્

વસુભૂતિસુતા સાથ કન્યા રત્નાવલી શુભા ॥
શંખચૂડાન્વવાયે તં રત્નચૂડમવૈક્ષત

તદીક્ષણક્ષણાદ્દૃષ્ટિરાનંદાશ્રુભિરાવૃતા ॥
કપોલભિત્તિરભવત્સ્વેદોદકણિકાંચિતા

ચકંપે ગાત્રલતિકા ધૃતરોમાંચકંચુકા ॥
ચિત્રન્યસ્તેવ તસ્તંભ ક્ષણં મુકુલિતાનના

તતઃ સા ચિત્રલેખા તામેત્યાશ્વાસયદાતુરામ્॥
મૌત્સુક્યં વ્રજ ગંધર્વિ સિદ્ધસ્તેદ્ય મનોરથઃ

એતસ્યાવગતં સર્વં દેશનામાન્વયાદિકમ્॥
મા વિષીદાલિસુલભસ્ત્વેષ રત્નેશ્વરાર્પિતઃ

અહો સદૃગ્વરાવાપ્ત્યા રત્નેશેનાસિ તોષિતા ॥
ઉત્તિષ્ઠ યામઃ સદનં રત્નેશઃ સર્વદોહિનઃ

અથ દેવવશાદ્યાંત્યસ્તા દૃષ્ટા ગગનાધ્વગાઃ ॥
સુબાહુના દાનવેન પાતાલતલવાસિના

ગૃહીત્વા તાશ્ચતસ્રોપિ નિરગાદ્દાનવો ગૃહમ્॥
હરિર્વિકટદંષ્ટ્રાસ્યઃ પ્રાંતરે હરિણીરિવ

તાસ્તં વિલોક્ય ગંધર્વ્યો દંષ્ટ્રાવિકટિતાનનમ્ ॥
રુધિરારુણનેત્રં ચ જાતા વેપથુભૂમયઃ

હા માતર્હા પિતસ્ત્રાહિ હા વિધે મા વિધેહિ તત્ ॥
યદેતત્કર્તુમારબ્ધમનાથાસ્વતિનિષ્ઠુરમ્

હા દૈવ મંદભાગ્યાભિઃ કિમસ્માભિરનુષ્ઠિતમ્ ॥
સુકૃતેતરવાર્તાપિ નો ચિત્તે વ્યાહૃતા ક્વચિત્

શિશુક્રીડનકં હિત્વા હિત્વા રત્નેશ્વરાર્ચનમ્ ॥
પિત્રોઃ સ્વાધીન સચ્ચેષ્ટા ઇષ્ટં વિદ્મો ન કિંચન

અધોભુવનગા દીના હીનાનાથેન કોત્ર નઃ ॥
ત્રાતિ ત્રાણાર્થિનીર્બાલાઃ શંભો રત્નેશ સર્વગ

ઇત્થં ગંધર્વતનયા વિલપંતીઃ કૃપાતુરમ્ ॥
શુશ્રાવ નાગરાજોસૌ રત્નચૂડો મહામનાઃ

કોસૌ મત્સ્વામિનો નામ રત્નેશસ્ય મહેશિતુઃ ॥
લિંગરાજસ્ય ગૃહ્ણાતિ કર્મબંધનભેદિનઃ

પુનરપ્યાર્તરાવં સ શ્રુત્વા બાલામુખેરિતમ્ ॥
રત્નેશ રક્ષરક્ષેતિ ગૃહીતાસ્ત્રો વિનિર્યયૌ

તં વસારસપાનેન મહામાંસનિષેવણાત્ ॥
અત્યંતોન્મત્ત દુશ્ચેષ્ટં રત્નચૂડો નિરૈક્ષત

અધ્યાક્ષિપચ્ચ રે દુષ્ટ શિષ્ટકન્યાપહારક ॥
મદ્દૃષ્ટિગોચરં યાતઃ ક્વ યાસ્યસ્યદ્ય રેઽધમ

મમ બાણહતપ્રાણઃ પ્રયાણં કુરુ દુર્મતે ॥
આર્તત્રાણોદ્યતમતે વૈવસ્વતપુરં પ્રતિ

રત્નેશ્વરસ્ય યૈર્નામ પ્રલયાપદ્યપિ સ્ફુટમ્ ॥
ગૃહીતં ન ભવાદૃગ્ભ્યસ્તેષુ ભીતિર્ભયાત્મસુ

રત્નેશ્વરમહાનામ કૃતત્રાણાસ્તુ યે નરાઃ ॥
તેષાં જન્મજરાવ્યાધિ કલિકાલભયં કુતઃ

ઇત્યુક્ત્વા તા ભયત્રસ્તાસ્તન્મુખપ્રહિતેક્ષણાઃ ॥
વ્યાઘ્રઘ્રાતા ઇવ મૃગીર્માભૈષિષ્ટેત્યુવાચ સઃ

ઇત્યાશ્વાસ્યાથ ગંધર્વીઃ સ વૈ ભુજગરાજજઃ ॥
આકર્ણપૂર્ણમાકૃષ્ય કોદંડં પ્રાહિણોચ્છરમ્

સોપિ ક્રુદ્ધો દનુજરાટ્પદાસ્પૃષ્ટભુજંગવત્ ॥
આવિદ્ધ્ય કાલદંડાભં પરિઘં વ્યસૃજન્મહત્

હૃદિ રત્નેશ્વરં લિંગં યસ્ય સમ્યગ્વિજૃંભતે ॥
અલાતદંડવત્તસ્મિન્કાલદંડોપિ જાયતે ॥

અંતરેવ સ ચિચ્છેદ પરિઘં સ્વમહેષુભિઃ ॥
દુર્વૃતસ્ય યથેહાયુર્વિચ્છિદ્યેતાંતરૈવ હિ

તતોસ્ય બાણં ચિક્ષેપ કાલાનલસમપ્રભમ્ ॥
સ બાણસ્તસ્ય હૃદયં પ્રવિશ્ય પ્રગવેષ્ય ચ

પ્રાણાનસ્ય વિનિર્યાત્ય સ્વયં તૂણમગાત્પુનઃ ॥
હૃદિસ્થં તસ્ય દૌરાત્મ્યં સર્વં વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ

દિગંગનાપુરઃ ખ્યાતુમિવ નાગાશુગો ગતઃ

અન્યાયોપાર્જિતૈર્દ્રવ્યૈર્યઃ સુખં ભોક્તુમિચ્છતિ ॥
તાનિ દ્રવ્યાણિ યાંત્યેવ સ પ્રાણાનિ કુતઃ સુખમ

ઇતિ તં દાનવં હત્વા નાગરાજો મહાબલી ॥
પ્રત્યુવાચાથ તાઃ કન્યાઃ કા યૂયં કસ્ય ચાત્મજાઃ

દુરાત્મના કુતોનેન સંગતા દનુજન્મના ॥
ક્વ વા રત્નેશ્વરં લિંગં ભવતીભિર્વિલોકિતમ્

યસ્ય નામાક્ષરોચ્ચારાદ્વ્યપેત પરમાપદઃ ॥
યૃયમાશુ તદાખ્યાત યેન જાનામિ તત્ત્વતઃ

ઇતિ શ્રુત્વા ગિરસ્તસ્ય નિતરાં પ્રેમનિર્ભરાઃ॥
પરસ્પરં મુખં વીક્ષ્ય કોસૌ સ્યાદ્દૃષ્ટપૂર્વવત્

અકારણ સખા કોસૌ પ્રાંતરે સમુપસ્થિતઃ ॥
નિજપ્રાણાન્પણીકૃત્ય યેન ત્રાતા સ્મ બાલિકાઃ

અસ્ય સંદર્શનાદેવ સ્વભાવ ચપલાન્યપિ ॥
મંથરાણીંદ્રિયાણિસ્તુ પરિપીય સુધામિવ

યાતુમન્યત્ર નો નેત્રે પ્રોત્સહેતે યથા તથા ॥
અન્યદ્વસ્ત્વંતરં પ્રેક્ષ્ય રમણીયતરંત્વપિ

વચઃપીયૂષમાધુર્ય નિતરાં પ્રાપ્ય નઃ શ્રુતી ॥
શબ્દાંતરગ્રહાપેક્ષાં ન કુર્વાતે સ્વજન્મનઃ

આપ્નુતઃ પંગુતામેતૌ પાદૌ નશ્ચંચલાવપિ ॥
અમું યુવાનમાલોક્ય ચોરં નઃ સન્મનોમણેઃ

ઇતિ બ્રુવંત્યસ્તા બાલાઃ પરસ્પરમનુલ્બણમ્ ॥
દૃષ્ટ્વાપિ ચિત્રમધ્યસ્થં વિવિદુસ્તન્ન બાલિકાઃ

અતીવ ભીષણાકાર દનુજસ્યાતિસાધ્વસાત્ ॥
અંધીભૂતેક્ષણાસ્તં નાજ્ઞાસિષુર્હરિણીક્ષણાઃ

ઊચુશ્ચ તં યુવાનં તા નિજજીવિતરક્ષિણમ્॥
યદંગ ભવતા પૃષ્ટં સ્નેહનિર્ભરચેતસા

તદાચક્ષામહે સર્વમવધેહિ ક્ષણં મનઃ ॥
ઇયં ગંધર્વરાજસ્ય વસુભૂતેસ્તનૂદ્ભવા ॥

કન્યા રત્નાવલી નામ ગુણરત્નમહાખનિઃ ॥
વયં વયસ્યા એતસ્યાશ્છાયેવાનુગતાઃ સદા

આરભ્ય બાલ્યમપ્યેષા લિંગં રત્નેશ્વરાભિધમ્ ॥
યાંતિ પિત્રાપ્યનુજ્ઞાતા કાશ્યામર્ચયિતું સદા

વરોપિ દત્તસ્તેનાસ્યૈ પ્રસન્નેનાથ શંભુના ॥
હરિષ્યતીતિ યઃ સ્વપ્ને કૌમારં તે કુમારિકે

તવ નામસમાનાખ્યઃ સ તે ભર્તા ભવિષ્યતિ ॥
યુવાનં સ્વપ્નભોક્તારં પ્રાપ્યાપ્યેષા સુદુઃખિતા

પુનસ્તદ્વિરહોત્થેન વહ્નિનાતીવ તાપિતા॥
કલાકૌશલ્યતોઽસ્માભિઃ સોપિ ચિત્રે પ્રદર્શિતઃ

યસ્ય ન ગ્રામ નામાપિ નાન્વયોપ્યવબુધ્યતે ॥
તં દૃષ્ટ્વા ચિત્રલિખિતમપ્યેષા જીવિતા પુનઃ

તતો રત્નેશ્વરં નત્વા સ્વગૃહાયોત્સુકાભવત્ ॥
યાંતીસ્તતોઽનયા સાર્ધં પ્રાંતરે ગગના ધ્વનિ

અતર્કિતા યમશ્ચાસ્માન્ધૃત્વા પાતાલમાવિશત્ ॥
અનંતરં ભવાનેવ તં વેત્તિ દનુજાધમમ્ ॥

અંગ ઇત્યેવ વૃત્તાંતો નિજોઽસ્માભિરુદીરિતઃ ॥
પ્રસાદં કુરુ ચાસ્માકં પુરઃ કોસિ કૃપાનિધે

યદા પ્રભૃતિ ચાસ્માભિઃ સ દૃષ્ટો દુષ્ટદાનવઃ ॥
તદાપ્રભૃતિ નો નેત્રે વિદ્યુતેવ હતપ્રભે

કાંદિશીકા ભયત્રાતર્ન વિદ્મઃ કિંચિદેવ હિ ॥
ક્વ વયં કા વયં કસ્ત્વં કિં જાતં કિં ભવિષ્યતિ

નિશમ્યેતિ સ પુણ્યાત્મા નાગરાજકુમારકઃ ॥
આશ્વાસ્ય તા ભયત્રસ્તાઃ પ્રોવાચેદં ચ પુણ્યધીઃ

મયા સહ સમાયાત રત્નેશં દર્થયામિ વઃ ॥
ઇત્યાહૂય સ તા નિન્યે ક્રીડાવાપીં સુખોદકામ્

વિત્રિત્રમણિસોપાનાં હંસકોકકૃતારવામ્॥
કવીનાં વાસિતવ્યાજાત્સ્વાગતં કુર્વતીમિવ

તત્ર તેનાભ્યનુજ્ઞાતાઃ ક્રીડાવાપ્યાં નિમજ્જ્ય તાઃ ॥
સચૈલપુષ્પાભરણાઃ પ્રોન્મમજ્જુસ્તતઃ પુનઃ

બહિર્નિર્ગત્ય ગંધર્વ્યઃ પશ્યંત્યઃ સ્થગિતા ઇવ ॥
રત્નેશાલયમાલોક્ય કાલરાજસમીપતઃ

પરસ્પરં તતઃ પ્રોચુર્ગંધર્વ્યો વિસ્મિતા ઇવ ॥
સ્વપ્નોયં કિં નુ વા સત્યં ખેલો રત્નેશ્વરસ્ય વા

વયમેવ હિ વા ભ્રાંતા ગંધર્વ્યો ન વયં કિમુ ॥
કિમેતન્નૈવ જાનીમ ઐંદ્રજાલિક ખેલવત્

એષોત્તરવહા ગંગા સ્ફુટમેવ ભવેદિહ॥
શંખચૂડસ્ય વાપ્યેષા શંખચૂડાલયસ્ત્વસૌ

એતત્પંચનદં તીર્થમેષ વાગીશ્વરાલયઃ ॥
યસ્ય સંદર્શનાદેવ વાગ્વિભૂતિર્વિજૃંભતે

શંખચૂડેશ્વરશ્ચૈષ શંખચૂડપ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
યસ્ય સંદર્શનાત્પુંસાં ન ભયં કાલસર્પજમ્

એષા મંદાકિની નામ દીર્ઘિકા પુણ્યતોયભૂઃ ॥
યસ્યાં કૃતોદકા મર્ત્યા મર્ત્યલોકે વિશંતિ ન

।
અસાવાશાપુરી દેવી યા સ્તુતા ત્રિપુરારિણા ॥
ત્રિપુરં જેતુકામેન મંદાકિન્યાસ્તટે શુભે

યાદ્યાપિ પૂજિતા મર્ત્યૈરાશાં પૂરયતેર્થિનામ્॥
મંદાકિન્યાઃ પ્રતીચ્યાં તુ એષ સિદ્ધ્યષ્ટકેશ્વરઃ

ભવેદ્યસ્ય સપર્યાતો ગૃહે સિદ્ધ્યષ્ટકં સ્ફુટમ્ ॥
કુંડસિદ્ધ્યષ્ટકાખ્યં ચ તત્રૈવ વિરજોદકમ્

યત્ર સ્નાત્વા કૃતશ્રાદ્ધો વિરજસ્કો દિવં વ્રજેત્ ॥
મૂર્ત્યસ્તાઃ સિદ્ધયશ્ચાષ્ટૌ યાઃ કાશ્યાં સર્વસિદ્ધિદાઃ

સર્વસિદ્ધિપ્રદશ્ચાસૌ મહારાજવિનાયકઃ ॥
વિનાયકાઃ પ્રણશ્યંતિ યસ્મૈ પ્રણમતાં નૃણામ્

અસૌ સિદ્ધેશ્વરસ્યોચ્ચૈઃ પ્રાસાદઃ કાંચનોજ્જ્વલઃ ॥
રત્નધ્વજપતાકાશ્ચ સિદ્ધિઃ સ્યાદ્યદ્વિલોકનાત્

ક્ષેત્રસ્ય મધ્યમે ॥ ભાગે મધ્યમેશ્વર એષ વૈ ॥
મધ્યાધોલોકયોર્મધ્યે ન વસેદ્યસ્ય વીક્ષણાત્

મધ્યમેશં સમભ્યર્ચ્ય નરો મધ્યમવિષ્ટપે ॥
આસમુદ્રક્ષિતીંદ્રઃ સ્યાત્તતો મોક્ષં ચ વિંદતિ

ઐરાવતેશ્વરં લિંગં તત્પ્રાચ્યામિષ્ટસિદ્ધિકૃત્ ॥
દૃશ્યતે યત્પતાકાયાં રમ્ય ઐરાવતો ગજઃ

વૃદ્ધકાલેશ્વરસ્યૈષ પ્રાસાદો રત્નનિર્મિતઃ ॥ ।
પ્રતિદર્શં વસેદ્યત્ર રાત્રૌ ચંદ્રઃ સતારકઃ

યસ્ય સંદર્શનાન્નૃણાં ન કાલઃ પ્રભવેદ્ભવે ॥
ન કલિઃ પ્રભવેત્સત્યં ન ચ કલ્મષરાશયઃ

ઇતિ યાવત્કથાં ચક્રુઃ સંભ્રાંતા ઇવ બાલિકાઃ॥
તાવદ્વસુવિભૂતિઃ સ ગંધર્વસ્ત્વરયા યયૌ

નારદાચ્છ્રુતવૃત્તાંતઃ સુબાહુદનુજન્મનઃ ॥
રત્નાવલી સુતા પ્રીતા સસખીકા યથાહૃતા

રત્નેશ્વરાત્સમાયાંતી શૂન્યે ગગનવર્ત્મનિ ॥
યથાનયચ્ચ પાતાલં યથા યુદ્ધમભૂત્પુનઃ

યથા રત્નેશ ભક્તેન રત્નચૂડેન ઘાતિતઃ ॥
સ સુબાહુર્દનુજનુર્મહેષ્વાસેન ચેષુણા

યથા ચ પૃષ્ટવૃત્તાંતો વાપીમાર્ગેણ ચાનયત્ ॥
શંખચૂડસ્ય વાપીં તાં પાતાલેષુ પ્રવર્તિનીમ્

યથા ચ પ્રાપ્ય નિર્યાતાઃ કાશીં દૃષ્ટ્વાપિ બાલિકાઃ ॥
ભૃશં સંભ્રાંતિમાપન્નાઃ પશ્યંત્યોપિ સમુત્સુકાઃ

દૃષ્ટ્વા ગંધર્વરાજસ્તાં પુનર્જાતામિવાત્મજામ્ ॥
સવયસ્યામનામ્લાનમુખપંકજસુશ્રિયમ્

પરિષ્વજ્ય સમાઘ્રાય લલાટફલકં મુહુઃ ॥
અંકમારોપ્ય પપ્રચ્છ સર્વં વૃત્તાંતમાદરાત્

અથ સા કથયામાસ દનુજાપહૃતેઃ કથામ્॥ ॥
રત્નેશ્વરં વરાવાપ્તિં સ્વપ્નાવસ્થાં વિહાય ચ

રત્નાવલીમનોવૃત્તિં વિજ્ઞાયાથ મુખેંગિતૈઃ ॥ શશિલેખા સમાચષ્ટ સ્પષ્ટવર્ણૈઃ સવિસ્તરમ્

તુતોષ નિતરાં સોથ ગંધર્વાધિપતિઃ કૃતી ॥
પ્રભાવં વર્ણયામાસ મુદા રત્નેશ્વરસ્ય ચ

સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
આકર્ણય મુનિશ્રેષ્ઠ વિંધ્યવૃદ્ધિ વિવર્ધન ॥
પ્રત્યહં રત્નચૂડોપિ વાપીમાર્ગેણ સંયમી

નાગલોકાત્સમાગત્ય સ્નાત્વા મંદાકિની જલે ॥
રત્નેશ્વરં સમભ્યર્ચ્ય રત્નાંજલ્યષ્ટકેન વૈ

સુવર્ણપંકજાન્યષ્ટૌ સમર્પયતિ હૃષ્ટવત્ ॥
એકદા સ્વપ્નસમયે રત્નેશો લિંગરૂપધૃક્

રત્નચૂડમુવાચેદં નિજભક્તં દૃઢવ્રતમ્ ॥
દાનવેન હૃતાં કન્યાં મોચયિષ્યતિ યાં ભવાન્

તં દાનવં રણે જિત્વા સા તે પત્ની ભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ સ્મરન્વરં સોથ નાગરાજો મહામનાઃ

તાં કન્યાં દાનવં હત્વા વિમોચ્ય નિજ વીર્યતઃ ॥
વાપીમાર્ગેણ પાતાલાદાનિનાય પુનર્મહીમ્

સ્વયં ચ સાધયાંચક્રે પ્રત્યહં નિયમં સુધીઃ॥
લિંગં સમર્ચયિત્વાથ કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્

યાવદ્બહિઃ સમાગચ્છેદ્રમ્યાદ્રત્નેશમંડપાત ॥
તાવદ્ગંધર્વરાજાય તાભિઃ સ વસુભૂતયે

સોયં સોયં યુવા ધન્યસ્તર્જન્યગ્રેણ દર્શિતઃ ॥
ગંધર્વરાજસ્તં દૃષ્ટ્વા નાગરાજકુમારકમ્

અતીવસ્મેરનયનઃ સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ ॥
મનસ્યેનં ચ સંવર્ણ્ય તદ્રૂપં સવયોન્વયમ્

ધન્યોસ્મ્યનુગૃહીતોસ્મિ રત્નેશેન વરાર્પણાત્ ॥
કન્યા ધન્યતરા ચેયમનુરૂપોસ્તિ યત્પતિઃ

સંપ્રધાર્યેતિ હૃદ્યેનં સમાકાર્ય ચ સુંદરમ્ ॥
પૃષ્ટ્વા તન્નામગોત્રં ચ ગણયિત્વા બલાબલમ્

રત્નેશ્વરસ્ય પુરતસ્તસ્મૈ કન્યાં દદૌ મુદા ॥
નીત્વા ગંધર્વલોકં ચ કૃતકૌતુકમંગલમ્

મધુપર્કેણ સંપૂજ્ય પાણિમગ્રાહયત્તતઃ ॥
વૈવાહિકેન વિધિના દદૌ રત્નાન્યનેકશઃ

શશિલેખાનંગલેખા ચિત્રલેખાપિ કુંભજ ॥
વિજ્ઞાપ્ય સ્વજનેતારં વરયામાસ તં પતિમ્

ઉપયમ્ય ચતસ્રોપિ સ ગંધર્વસુતાઃ શુભાઃ ॥
રત્નચૂડો જગામાથ તાભિઃ સ્વપિતૃમંદિરમ્

યથા ચતસૃભિઃ સાર્ધં શ્રુતિભિઃ પ્રણવઃ શિવમ્ ॥
સ્વપિત્રોશ્ચરણૌ નત્વા નવોઢાભિઃ સ નાગરાટ્

વિનિવેદિતવૃત્તાંતો રત્નેશાનુગ્રહસ્ય ચ ॥
ઉવાસ તાભિઃ સસુખં પિતૃભ્યામભિનંદિતઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
રત્નેશ્વરસ્ય લિંગસ્ય મમ સ્થાવરરૂપિણઃ ॥
સર્વેષાં સર્વદસ્યાસ્ય પ્રભાવો ગિરિજેઽતુલઃ

અસ્મિઁલ્લિંગે પરાં સિદ્ધિ પ્રાપ્તાઃ સિદ્ધાઃ સહસ્રશઃ ॥
ગુપ્તમાસીદિદં લિંગમદ્ય યાવત્સુમધ્યમે ॥

તવ પિત્રા હિમવતા મમ ભક્તેન સર્વથા ॥
પુણ્યાર્જિતૈર્મહારત્નૈ રત્નેશઃ પ્રકટીકૃતઃ

અસ્મિઁલ્લિંગે મમ પ્રીતિર્નિતરામદ્રિરાજજે ॥
વારાણસ્યામિદં લિંગં પૂજનીયં પ્રયત્નતઃ

નાના રત્નાનિ લભ્યંતે રત્નેશાનુગ્રહાદુમે ॥
સ્ત્રીરત્નપુત્રરત્નાદિ સ્વર્ગમોક્ષાવપિ પ્રિયે

યોઽત્ર રત્નેશ્વરં નત્વા મૃતો દેશાંતરેષ્વપિ ॥
ન સ સ્વર્ગાદિહાગચ્છેત્કલ્પકોટિશતૈરપિ

અસિતાયાં ચતુર્દશ્યામુપોષ્ય નિશિ જાગરાત્॥
રત્નેશસન્નિધૌ દેવિ મમ સાન્નિધ્યમાપ્નુયાત્ ॥

અસ્ય લિંગસ્ય પૂર્વેણ ત્વયા જન્માંતરે પ્રિયે ॥
દાક્ષાયણીશ્વરં લિગં મદ્ભક્ત્યાત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્

તસ્ય સંદર્શનાદેવ ન નરો યાતિ દુર્ગતિમ્ ॥
અંબિકા નામ ગૌરી ત્વં તત્રાહં ચાંબિકેશ્વરઃ

મૂર્તઃ ષડાનનસ્તત્ર તવ પુત્રઃ સુમધ્યમે ॥
એતત્ત્રયં નરો દૃષ્ટ્વા ન ગર્ભં પ્રવિશેદુમે

રત્નેશ્વરસ્ય માહાત્મ્યં મયા તે સમુદીરિતમ્ ॥
ગોપનીયં પ્રયત્નેન કલિકલ્મષચેતસામ્

ઇદં રત્નેશ્વરાખ્યાનં યઃ પઠિષ્યતિ સર્વદા ॥
સપુત્રપૌત્રપશુભિર્ન વિયુજ્યેત કર્હિચિત્

શ્રુત્વા રત્નેશ્વરોત્પતિં સેતિહાસાં નરોત્તમઃ ॥
અનૂઢો લભતે સત્યં કન્યારત્નં કુલોચિતમ્

કન્યાપીમં સમાકર્ણ્ય ત્વિતિહાસં મનોરમમ્ ॥
શ્રદ્ધયા સત્પતિં પ્રાપ્ય ભવિષ્યતિ પતિવ્રતા

ઇતિહાસમિમં શ્રુત્વા નારી વા પુરુષોપિવા ॥
ન જાત્વિષ્ટવિયોગાગ્નિ તાપેન પરિતપ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધે રત્નેશ્વરપ્રશંસનં નામ સપ્તષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ