Skanda Purana · Chapter 4.62

// agastya uvāca //
śrutvā skaṃda na tṛptosmi tava vaktreritāṃ kathām //
atyāścaryakaraṃ proktamākhyānaṃ baiṃdumādhavam

idānīṃ śrotumicchāmi devadevasamāgamam //
tārkṣyāttryakṣaḥ samākarṇya divodāsasya ceṣṭitam

viṣṇumāyāprapaṃcaṃ ca kimāha garuḍadhvajam //
ke ke ca śaṃbhunā sārdhaṃ samīyurmaṃdarādgireḥ

brahmaṇeśaḥ kathaṃ dṛṣṭastrapākulita cakṣuṣā //
kimāha deva brahmāṇaṃ kimuktaṃ bhāsvatāpi ca

yoginībhiḥ kimākhyāyi gaṇāhrīṇāḥ kimabruvan //
etadākhyāhi me skaṃda mahatkautūhalaṃ mayi

imaṃ praśnaṃ niśamyaiśirmuneḥ kalaśajanmanaḥ //
pratyuvāca namaskṛtya śivau praṇatasiddhidau

// skaṃda uvāca // //
mune śṛṇu kathāmetāṃ sarvapātakanāśinīm//
aśeṣavighnaśamanīṃ mahāśreyobhivardhinīm

atha devo'suraripuḥ śrutvā śaṃbhusamāgamam //
dvijarājāya sa mudā samadātpāritoṣikam

āyānaṃ śaṃsate śaṃbhorupavārāṇasipriyam //
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā tataścābhyudyayau hariḥ

vivasvatā sametaśca tairgaṇaiḥ parito vṛtaḥ //
yoginībhiranūdyāto gaṇeśamupasaṃsthitaḥ

athanetrātithīkṛtya devadevaṃ vṛṣadhvajam //
maṃkṣu tārkṣyādavāruhya praṇanāma śriyaḥ patiḥ

pitāmahopi sthaviro bhṛśaṃ namraśirodharaḥ //
praṇatena mṛḍenaiva praṇamanvinivāritaḥ

svastyabhyuditapāṇiśca rudrasūktairamaṃtrayat //
akṣatānyatha sārdrāṇi darśayansaphalānyajaḥ

mauliṃ pādābjayoḥ kṛtvā gaṇeśaḥ satvaro nataḥ //
mūrdhnyupājighrayāṃcakre haro harṣādgajānanam

abhyupāveśayaccāpi pariṣvajya nijāsane //
somanaṃdi prabhṛtayaḥ praṇemurdaṃḍavadgaṇāḥ

yoginyopi praṇamyeśaṃ cakrurmaṃgalagāyanam //
taraṇiḥ praṇanāmātha pramathādhipatiṃ haram

khaṃḍeṃduśekharaścātha upasiṃhāsanaṃ harim //
samupāveśayadvāmapārśve mānapuraḥsaram

brahmāṇaṃ dakṣiṇe bhāge pariviśrāṇitāsanam //
dṛṣṭvā saṃbhāvitāḥ sarve śarveṇa praṇatā gaṇāḥ

maulicālanamātreṇa yoginyopi prasāditāḥ //
saṃtoṣito raviścāpi viśeti karasaṃjñayā

atha śaṃbhuṃ śatadhṛtiḥ prabaddhakarasaṃpuṭaḥ //
parivijñāpayāṃcakre prasannavadanāṃbujam

// brahmovāca // //
bhagavandevadeveśa kṣaṃtavyaṃ girijāpate //
vārāṇasīṃ samāsādya yadahaṃ nāgataḥ punaḥ

prasaṃgatopi kaḥ kāśīṃ prāpya caṃdravibhūṣaṇa //
kiṃcidvidhātuṃ śaktopi tyajetsthaviratāṃ dadhat

svarūpato brāhmaṇatvādapākartuṃ na śakyate //
atha śakto vyapākartuṃ kaḥ puṇye saṃcikīrṣati

vibhorapi samājñeyaṃ dharmavartmānusāriṇi //
na kiṃcidapakartavyaṃ jānatā kenacitkvacita

kastādṛśi mahījānau puṇyavartmanyataṃdrite //
kāśīpāle divodāse manāgapi viruddhadhīḥ

niśamyeti vacastuṣṭaḥ śrīkaṃṭhoti viśuddhadhīḥ //
hasanprovāca dhātāraṃ brahmansarvamavaimyaham

// devadeva uvāca // //
ādau tāvadadoṣaṃ hi brahmatvaṃ brāhmaṇasya te //
vājimedhādhvarāṇāṃ ca tatopi daśakaṃ kṛtam

tatopi vihitaṃ brahmanbhavatā paramaṃ hitam //
aparādhasahasrāṇi yalliṃgaṃ sthāpitaṃ mama

yenaikamapi me liṃgaṃ sthāpitaṃ yatra kutracit //
tasyāparādhaleśopi nāsti sarvāparādhinaḥ

aparādhasahasrepi brāhmaṇaṃ yoparādhnuyāt //
dinaiḥ katipayaireva tasyaiśvaryaṃ vinaśyati

iti bruvati deveśepyaṃtarucchvasitaṃ gaṇaiḥ //
samātṛbhiḥ samaṃtācca vilokyāsyaṃ parasparam

arkopyavasaraṃ jñātvā natvā śaṃbhuṃ vyajijñapat //
prasannāsyamumākāṃtaṃ dṛṣṭvā dṛṣṭacarācaraḥ

// arka uvāca // //
nātha kāśīmito gatvā yathāśakti kṛtopadhiḥ //
akiṃcitkaratāṃ prāptaḥ sahasrakaravānapi

svadharmapālake tasmindivodāse dharāpatau //
niścitāgamanaṃ jñātvā devasyāhamiha sthitaḥ

pratīkṣamāṇo deveśa tvadāmanamuttamam//
vibhajya bahudhātmānaṃ tvadārādhanatatparaḥ

manorathadrumaścādya phalitaḥ śrīmadīkṣaśāt //
kiṃcidbhaktilavāṃbhobhiḥ sikto dhyānena puṣpitaḥ

ityudīritamākarṇya ravervairavilocanaḥ //
provāca devadeveśo nāparādhyasi bhāskara

mamaiva kāryaṃ vihtiṃ tvaṃ yadatra vyavasthitaḥ //
yasyāṃ surapraveśo na tasminrājani śāsati

iti sūraṃ samāśvāsya devadeva kṛpānidhiḥ //
gaṇānāśvāsayāmāsa vrīḍā namraśirodharān

yoginyopi sudṛṣṭvātha śaṃbhunā saṃprasāditāḥ //
trapābharasamākrāṃta kaṃdharā iva saṃ gatāḥ

tato vyāpārayāṃcakre tryakṣo netrāṇi cakriṇi //
harirna kiṃcidapyūce sarvajñāgre mahāmanāḥ

īśopi śrutavṛttāṃtastārkṣyādgaṇapa śārṅgiṇoḥ //
manasaiva prasannobhūnna kiṃcitparyabhāṣata

etasminnaṃtare prāptā golokātpaṃca dhenavaḥ //
sunaṃdā sumanāścāpi suśīlā surabhistathā //

paṃcamī kapilā cāpi sarvāghaughavighaṭṭinī //
vātsalyadṛṣṭyā bhargasya tāsāmūdhāṃsi susruvuḥ

vavarṣuḥ payasāṃ pūraistadūdhāṃsi payodharāḥ //
dhārāsārairavicchinnaistāvadyāvaddhrado'bhavat

payaḥpayodhiriva sa dvitīyaḥ praikṣi pārṣadaiḥ //
deveśa samadhiṣṭhānāttattīrthamabhavatparam

kapilā hrada ityākhyāṃ cakre tasya maheśvaraḥ //
tato devājñayā sarve snātāstatra divaukasaḥ

āvirāsustatastīrthādatha divyapitāmahāḥ //
tāndṛṣṭvā te surāḥ sarve tarpayāṃcakrire mudā

agniṣvāttā barhiṣada ājyapāḥ somapāstathā //
ityādyā divyapitarastṛptāḥ śaṃbhuṃ vyajijñapan

devadeva jagannātha bhaktānāmabhayaprada //
asmiṃstīrthe tvadabhyāśājjātā nastṛptirakṣayā

tasmācchaṃbho varaṃ dehi prasannenāṃtarātmanā //
iti divyapitṝṇāṃ sa śrutvā vākyaṃ vṛṣadhvajaḥ

śṛṇvatāṃ sarvadevānāmidaṃ vacanamabravīt //
śarvaḥ sarvapitṝṇāṃ vai paratṛptikaraṃ param

// śrīdevadeva uvāca // //
śṛṇu viṣṇo mahābāho śṛṇu tvaṃ ca pi tāmaha //
etasminkāpile tīrthe kāpileya payobhṛte

ye piṃḍānnirvapiṣyaṃti śraddhayā śrāddhadānataḥ //
teṣāṃ pitṝṇāṃ saṃtṛptirbhaviṣyati mamājñayā

anyaṃ viśeṣaṃ vakṣyāmi mahātṛptikaraṃ param //
kuhūsomasamāyoge dattaṃ śrāddhamihākṣayam

saṃvartakāle saṃprāpte jalarāśirjalānyapi //
kṣīyaṃte na kṣayatyatra śrāddhaṃ somakuhū kṛtam

amāsomasamāyoge śrāddhaṃ yadyatra labhyate //
tīrthe kāpiladhāresmingayayā puṣkareṇa kim

gadādharabhavānyatra yatra tvaṃ ca pitāmaha //
vṛṣadhvajosmyahaṃ yatra phalgustatra na saṃśayaḥ

divyāṃtarikṣabhaumāni yāni tīrthāni sarvataḥ //
tānyatra nivasiṣyaṃti darśe somadinānvite

kurukṣetre naimiṣe ca gaṃgāsāgarasaṃgame //
grahaṇe śrāddhato yatsyāttattīrthe vārṣabhadhvaje

asya tīrthasya nāmāni yāni divya pitāmahāḥ //
tānyahaṃ kathayiṣyāmi bhavatāṃ tṛptidānyalam

madhusraveti prathamameṣā puṣkariṇī smṛtā //
kṛtakṛtyā tato jñeyā tato'sau kṣīranīradhiḥ

vṛṣabhadhvajatīrthaṃ ca tīrthaṃ paitāmahaṃ tataḥ //
tato gadādharākhyaṃ ca pitṛtīrthaṃ tataḥ param //

tataḥ kāpiladhāraṃ vai sudhākhaniriyaṃ punaḥ //
tataḥ śivagayākhyaṃ ca jñeyaṃ tīrthamidaṃ śubham

etāni daśa nāmāni tīrthasyāsya pitāmahāḥ //
bhavatāṃ tṛptikārīṇi vināpi śrāddhatarpaṇaiḥ

sūryeṃdu saṃgame yetra pitṝṇāṃ tṛptikāmukāḥ //
brāhmaṇānbhojayiṣyaṃti teṣāṃ śrāddhamanaṃtakam

śrāddhe pitṝṇāṃ saṃtṛptyai dāsyaṃti kapilāṃ śubhām //
yetra teṣāṃ pitṛgaṇo vasetkṣīrodarodhasi

vṛṣotsargaḥ kṛto yaistu tīrthesminvārṣabhadhvaje //
aśvamedhapuroḍāśaiḥ pitarastena tarpitāḥ

gayātoṣṭaguṇaṃ puṇyamasmiṃstīrthe pitāmahāḥ //
amāyāṃ somayuktāyāṃ śrāddhaiḥ kāpiladhārike

yeṣāṃ garbhe'bhavatsrāvo ye' daṃtajananāmṛtāḥ //
teṣāṃ tṛptirbhavennūnaṃ tīrthe kāpiladhārike

adattamauṃjīdānā ye ye cādāraparigrahāḥ //
tebhyo nirvāpitaṃ piṃḍamiha hyakṣayatāṃ vrajet //

agnidāhamṛtā ye vai nāgnidāhaśca yeṣu vai //
te sarve tṛptimāyāṃti tīrthe kāpiladhārike

aurddhvadaihikahīnā ye ṣoḍaśa śrāddhavarjitāḥ //
te tṛptimadhigacchaṃti ghṛtakulyāṃ nivāpataḥ

aputrāśca mṛtā ye vai yeṣāṃ nāstyukapradaḥ //
tepi tṛptiṃ parāṃ yāṃti madhusravasi tarpitāḥ

apamṛtyumṛtā ye vai coravidyujjalādibhiḥ //
teṣāmiha kṛtaṃ śrāddhaṃ jāyate sugatipradam

ātmaghātena nidhanaṃ yaiṣāmihavikamarṇām //
tepi tṛptiṃ labhaṃtetra piṃḍaiḥ śivagayākṛtaiḥ//

pitṛgotre mṛtā ye vai mātṛpakṣe ca ye mṛtāḥ //
teṣāmatra kṛtaḥ piṃḍo bhavedakṣayatṛptidaḥ

patnīvarge mṛtā ye vai mitravarge ca ye mṛtāḥ //
te sarve tṛptimāyāṃti tarpitā vārṣabhadhvaje

brahmakṣatraviśāṃ vaṃśe śūdravaṃśeṃ'tyajeṣu ca //
yeṣāṃ nāmagṛhītvātra dīyate te samuddhṛtāḥ

tiryagyoni mṛtā ye vai ye piśācatvamāgatāḥ //
tepyūrdhvagatimāyāṃti tṛptāḥ kāpiladhārike

ye tu mānuṣalokesminpitaro martyayonayaḥ //
te divyayonayaḥ syurvai madhusravasi tarpitāḥ //

ye divyaloke pitaraḥ puṇyairdevatvamāgatāḥ //
te brahmaloke gacchaṃti tṛptāstīrthe vṛṣadhvaje

kṛte kṣīramayaṃ tīrthaṃ tretāyāṃ madhumatpunaḥ //
dvāpare sarpiṣā pūrṇaṃ kalau jalamayaṃ bhavet

sīmābahirgatamapi jñeyaṃ tīrthamidaṃ śubham //
madhye vārāṇasi śreṣṭhaṃ mama sānnidhyato naraiḥ

kāśīsthitairyato darśi dhvajo meṣavṛṣalāṃchanaḥ //
vṛṣadhvajena nāmnātaḥ sthāsyāmyatra pitāmahāḥ

pitāmahena sahito gadādharasamanvitaḥ //
raviṇā pārṣadaiḥ sārdhaṃ tuṣṭaye vaḥ pitāmahāḥ

iti yāvadvaraṃ datte pitṛbhyo vṛṣabhadhvajaḥ //
tāvannadī samāgatya praṇamyeśaṃ vyajijñapat

// naṃdikeśvara uvāca // //
vihitaḥ syadanaḥ sajjastatostu vijayodayaḥ //
aṣṭau kaṃṭhīravā yatra yatrokṣṇāmaṣṭakaṃ śubham

yatrebhāḥ paribhāṃtyaṣṭau yatrāṣṭau javino hayāḥ //
manaḥ saṃyamanaṃ yatra kaśāpāṇi vyavasthitam

gaṃgāyamunayorīṣe cakre pavanadevatā //
sāyaṃprātarmaye cakre chatraṃ dyaurmaṃḍalaṃ śuci

tārāvalīmayāḥ kīlā āheyā upanāyakāḥ //
śrutayo mārgadarśinyaḥ smṛtayo rathaguptayaḥ

dakṣiṇādhūrdṛḍhā yatra makhā yatrābhirakṣakāḥ //
āsanaṃ praṇavo yatra gāyatrīpādapīṭhabhūḥ

sāṃgā vyāhṛtayo yatra śubhā sopānavīthikāḥ //
sūryācaṃdramasau yatra satataṃ dvārarakṣakau

agnirmakaratuṃḍaśca rathabhūḥ kaumudīmayī //
dhvajadaṃḍo mahāmeruḥ patākā haskaraprabhā

svayaṃ vāgdevatā yatra caṃcaccāmaradhāriṇī //
// skaṃda uvāca // //
śailādineti vijñapto devadeva umāpatiḥ

kṛtanīrājanavidhiraṣṭabhirdevamātṛbhiḥ //
pinākapāṇiruttasthau dattahastotha śārṅgiṇā

ninādo divyavādyānāṃ rodasī paryapūrayat //
gītamaṃgalagīrbhiśca cāraṇairanuvardhitaḥ

tena divyaninādena badhirīkṛtadiṅmukhāḥ //
āhūtā iva ājagmurviṣvagbhuvanavāsinaḥ

devākoṭyastrayastriṃśadgaṇāḥ koṭyayutadvayam //
navakoṭyastu cāmuṃḍā bhairavyaḥ koṭisaṃmitāḥ

ṣaḍānanāḥ kumārāśca mayūravaravāhanāḥ //
mamānugāḥ samāyātāḥ koṭayoṣṭau mahābalāḥ

āyayuḥ koṭayaḥ sapta sphuratparaśupāṇayaḥ //
picaṃḍilā mahāvegā vighnavighnā gajānanāḥ

ṣaḍaśītisahasrāṇi munayo brahmavādinaḥ //
tāvatopi samājagmustatratye gṛhamedhinaḥ

nāgānāṃ koṭayastisraḥ pātālatalavāsinām //
dānavānāṃ ca daityānāṃ dve dve koṭī śivātmanām

gaṃdharvā niyutānyaṣṭau koṭyardhaṃ yakṣarakṣasām //
vidyādharāṇāmayutaṃ niyutadvayasaṃyutam

tathā ṣaṣṭisahasrāṇi divyāścāpsarasaḥ śubhāḥ //
gomātaro'ṣṭau lakṣāṇi suparṇānyayutāni ṣaṭ

sāgarāḥ sapta saṃprāptā nānāratnopadapradāḥ //
saritāṃ ca sahasrāṇi trīṇi paṃcāyutāni ca

girayo'ṣṭau sahasrāṇi vanaspatiśatatrayam//
ājagmurdiggajā aṣṭau yatra devaḥ pinākadhṛk

etaiḥ sametaḥ saṃtuṣṭaḥ pariṣṭuta itastataḥ //
śrīkaṃṭho rathamāruhya kāśīṃ prāviśaduttamām /

/
sa girīṃdrasutastryakṣo mudāṃ dhāma mudāṃ khaniḥ //
kāśīṃ praikṣiṣṭa saṃhṛṣṭastriviṣṭapa samutkaṭām

// skaṃda uvāca // //
śrutvākhyānamidaṃ puṇyaṃ koṭijanmāghanāśanam //
paṭhitvā pāṭhayitvā ca śivasāyujyamāpnuyāt

śrāddhakāle viśeṣeṇa paṭhanīyaṃ prayatnataḥ //
akṣayaṃ tadbhavecchrāddhaṃ pitṛtuṣṭikaraṃ param

vṛṣabhadhvaja māhātmyaṃ paṭhitvā śivasannidhau //
pratyahaṃ varṣamātraṃ tu hyaputraḥ putravānbhavet

viśveśituḥ saṃpraveśo yaḥ kāśyāṃ samudāhṛtaḥ //
paramānaṃdakaṃdasya bījametatsuniścitam

paṭhitvaitanmudākhyānaṃ praviśedyo navaṃ gṛham //
sa sarvasaukhyanilayo bhavedeva na saṃśayaḥ

trailokyānaṃdajanakametadākhyānamuttamam //
asya śravaṇamātreṇa viśveśaḥ saṃprasīdati

alabhyalābho devasya jātotra hi yataḥ paraḥ //
tataḥ kāśī praveśākhyaṃ japyamākhyānamuttamam

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe uttarārddhe vṛṣabhadhvajaprādurbhāvonāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ