સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.6

પારાશર્ય ઉવાચ ॥
શૃણુ સૂત મહાભાગ કથાં શ્રુતિસહોદરામ્ ॥
યાં વૈ હૃદિ નિધાયેહ પુરુષઃ પુરુષાર્થભાક્

તતઃ શ્રીદર્શ નાનંદ સુધાધારાધુનીં મુનિઃ ॥
અવગાહ્ય સપત્નીકઃ પરાં મુદમવાપ સઃ

વહ્નિકુંડસમુદ્ભૂત સૂતનિર્મલમાનસ ॥
શૃણુષ્વૈકં પુરા વિદ્ભિર્ભાષિતં યત્સુભા ષિતમ્

પરોપકરણં યેષાં જાગર્તિ હૃદયે સતામ્॥
નશ્યંતિ વિપદસ્તેષાં સંપદઃ સ્યુઃ પદેપદે

તીર્થસ્નાનૈર્ન સા શુદ્ધિર્બહુદાનૈર્ન તત્ફલમ્ ॥
તપોભિરુગ્રૈસ્તન્નાપ્યમુપકૃત્યાય દાપ્યતે

પરોપકૃત્યા યો ધર્મો ધર્મો દાનાદિસંભવઃ ॥
એકત્ર તુલિતૌ ધાત્રા તત્ર પૂર્વો ભવદ્ગુરુઃ

પરિનિર્મથ્ય વાગ્જાલં નિર્ણીતમિદમેવ હિ ॥
નોપકારાત્પરો ધર્મો નાપકારાદવં પરમ્

ઉપકર્તુરગસ્ત્યસ્ય જાતમેતન્નિદર્શનમ્ ॥
ક્વ તાદૃક્કાશિજં દુઃખં ક્વ તાદૃક્શ્રીમુખેક્ષણમ્

કરિકર્ણાગ્રચપલં જીવિતં વિવિધં વસુ ॥
તસ્માત્પરોપકરણં કાર્યમેકં વિપશ્ચિતા

યલ્લક્ષ્મીનામમાત્રાપ્ત્યા નરો નો માતિ કુત્રચિત્ ॥
સાક્ષાત્સમીક્ષ્યતાં લક્ષ્મીં કૃતકૃત્યો ભવન્મુનિઃ

ગચ્છન્યદૃચ્છયાસોથ દૂરાચ્છ્રીશૈલમૈક્ષત ॥
યત્ર સાક્ષાન્નિવસતિ દેવઃ શ્રીત્રિપુરાંતકઃ

ઉવાચ વચનં પત્નીં તદા પ્રીતમના મુનિઃ। ॥
ઇહસ્થિતૈવ પશ્ય ત્વં કાંતે કાંતતરં પરમ્

શ્રીશૈલ શિખરં શ્રીમદિદંતદ્યદ્વિલોકનાત્ ॥
પુનર્ભવો મનુષ્યાણાં ભવેત્ર નભવેત્ક્વચિત્

ગિરિ શ્ચતુરશીત્યાયં યોજનાનાં હિ વિસ્મૃતઃ ॥
સર્વલિંગમયો યસ્માદતઃ કુર્યાત્પ્રદક્ષિણમ્

॥ લોપામુદ્રોવાચ ॥ ॥
કિંચિદ્વિજ્ઞપ્તુમિચ્છામિ યદ્યાજ્ઞા સ્વામિનો ભવેત્ ॥
બ્રૂતે હિ યાઽનુજ્ઞાતા પત્યા સા પતિતા ભવેત્

અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
કિં વક્તુકામા દેવિ ત્વં બ્રૂહિ તત્ત્વમશંકિતા॥
ન ત્વાદૃશીનાં વાક્યં હિ પત્યુઃ ખેદાય જાયતે

તતઃ પપ્રચ્છ સા દેવી પ્રણમ્ય મુનિમાનતા ॥
સર્વેષાં ચ હિતાર્થાય સ્વસંદેહાપનુત્તયે

લોપામુદ્રોવાચ ॥
શ્રીશૈલશિખરં દૃષ્ટ્વા પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે ॥
ઇદમેવ હિ સત્યં ચેત્કિમર્થં કાશિરિષ્યતે

અગસ્તિરુવાચ ॥ ॥
આકર્ણય વરારોહે સત્યં પૃષ્ટં ત્વયામલે ॥
નિર્ણીતમસકૃચ્ચૈતન્મુનિભિસ્તત્ત્વચિંતકૈઃ

મુક્તિસ્થાનાન્યનેકાનિ કૃતસ્તત્રાપિનિર્ણયઃ ॥
તાનિ તે કથયામ્યત્ર દત્તચિત્તા ભવ ક્ષણમ્

પ્રથમં તીર્થરાજં તુ પ્રયાગાખ્યં સુવિશ્રુતમ્ ॥
કામિકં સર્વતીર્થાનાં ધર્મકામાર્થમોક્ષદમ્

નૈમિષં ચ કુરુક્ષેત્રં ગંગાદ્વારમવંતિકા ॥
અયોધ્યા મથુરા ચૈવ દ્વારકાપ્યમરાવતી

સરસ્વતી સિંધુસંગો ગંગાસાગરસંગમઃ ॥
કાંતી ચ ત્ર્યંબકં ચાપિ સપ્તગોદાવરીતટમ્

કાલંજરં પ્રભાસશ્ચ તથા બદ રિકાશ્રમઃ ॥
મહાલયસ્તથોંકારક્ષેત્રં વૈ પૌરુષોત્તમમ્

ગોકર્ણો ભૃગુકચ્છશ્ચ ભૃગુતુંગશ્ચ પુષ્કરમ્ ॥
શ્રીપર્વતાદિ તીર્થાનિ ધારાતીર્થં તથૈવ ચ

માનસાન્યપિ તીર્થાનિ સત્યાદીનિ ચ વૈ પ્રિયે ॥
એતાનિ મુક્તિદાન્યેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ગયા તીર્થં ચ યત્પ્રોક્તં પિતૄણાં હિ મુક્તિદમ્ ॥
પિતામહાનામૃણતો મુક્તાસ્તત્તનયા અપિ

સધર્મિણ્યુવાચ ॥ ॥
માનસાન્યપિ તીર્થાનિ યાન્યુક્તાનિ મહામતે ॥
કાનિ કાનિ ચ તાનીહ હ્યેતદાખ્યાતુમર્હસિ

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ તીર્થાનિ ગદતો માનસાનિ મમાનઘે ॥
યેષુ સમ્યઙ્નરઃ સ્નાત્વા પ્રયાતિ પરમાં ગતિમ્

સત્યં તીર્થં ક્ષમા તીર્થં તીર્થમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ॥
સર્વભૂતદયાતીર્થં તીર્થમાર્જવમેવ ચ

દાનં તીર્થં દમસ્તીર્થં સંતોષસ્તીર્થમુચ્યતે ॥
બ્રહ્મચર્યં પરં તીર્થં તીર્થં ચ પ્રિયવાદિતા

જ્ઞાનં તીર્થં ધૃતિસ્તીર્થં તપસ્તીર્થમુદાહૃતમ્ ॥
તીર્થાનામપિ તત્તીર્થં વિશુદ્ધિર્મનસઃ પરા

ન જલાપ્લુતદેહસ્ય સ્નાનમિત્યભિધીયતે ॥
સ સ્નાતો યો દમસ્નાતઃ શુચિઃ શુદ્ધમનોમલઃ

યો લુબ્ધઃ પિશુનઃ ક્રૂરો દાંભિકો વિષયાત્મકઃ॥
સર્વતીર્થેષ્વપિ સ્નાતઃ પાપો મલિન એવ સઃ

ન શરીર મલ ત્યાગાન્નરો ભવતિ નિર્મલઃ ॥
માનસે તુ મલે ત્યક્તે ભવત્યંતઃ સુનિર્મલઃ

જાયંતે ચ મ્રિયંતે ચ જલેષ્વેવ જલૌકસઃ ॥
ન ચ ગચ્છંતિ તે સ્વર્ગમવિશુદ્ધમનોમલાઃ

વિષયેષ્વતિ સંરાગો માનસો મલ ઉચ્યતે ॥
તેષ્વેવ હિ વિરાગો સ્ય નૈર્મલ્યં સમુદાહૃતમ્

ચિત્તમંતર્ગતં દુષ્ટં તીર્થસ્નાનાન્ન શુદ્ધ્યતિ ॥
શતશોથ જલૈર્ધૌતં સુરાભાંડમિવાશુચિ

દાનમિજ્યાતપઃશૌચં તીર્થસેવા શ્રુતં તથા ॥
સર્વાણ્યેતાન્યતીર્થાનિ યદિ ભાવો ન નિર્મલઃ

નિગૃહીતેંદ્રિયગ્રામો યત્રૈવ ચ વસેન્નરઃ ॥
તત્ર તસ્ય કુરુક્ષેત્રં નૈમિષં પુષ્કરાણિ ચ

જ્ઞાનપૂતે જ્ઞાનજલે રાગદ્વેષમલાપહે ॥
યઃ સ્નાતિ માનસે તીર્થે સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

એતત્તે કથિતં દેવિ માનસં તીર્થલક્ષણમ્ ॥
ભૌમાનામપિ તીર્થાનાં પુણ્યત્વે કારણં શૃણુ

યથા શરીરસ્યોદ્દેશાઃ કેચિન્મેધ્યતમાઃ સ્મૃતાઃ ॥
તથા પૃથિવ્યામુદ્દેશાઃ કેચિત્પુણ્યતમાઃ સ્મૃતાઃ

પ્રભાવાદદ્ભુતાદ્ભૂમેઃ સલિલસ્ય ચ તેજસઃ ॥
પરિગ્રહાન્મુનીનાં ચ તીર્થાનાં પુણ્યતા સ્મૃતા

તસ્માદ્ભૌમેષુ તીર્થેષુ માનસેષુ ચ નિત્યશઃ ॥
ઉભયેષ્વપિ યઃ સ્નાતિ સ યાતિ પરમાં ગતિમ

અનુપોષ્ય ત્રિરાત્રાણિ તીર્થાન્યનભિગમ્ય ચ॥
અદત્ત્વા કાંચનં ગાશ્ચ દરિદ્રો નામ જાયતે

અગ્નિષ્ટોમાદિભિર્યજ્ઞૈરિષ્ટ્વા વિપુલદક્ષિણૈઃ॥
ન તત્ફલમવાપ્નોતિ તીર્થભિગમનેન યત્

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચૈવ સુસંયતમ્ ॥
વિદ્યા તપશ્ચ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે

પ્રતિગ્રહાદુપાવૃત્તઃ સંતુષ્ટો યેનકેનચિત્ ॥
અહંકાર વિમુક્તશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે

અદંભકો નિરારંભો લઘ્વાહારો જિતેંદ્રિયઃ ॥
વિમુક્તસર્વસંગૈર્યઃ સ તીર્થફલમશ્નુતે

અકોપનોઽમલમતિઃ સત્યવાદી દૃઢવ્રતઃ॥
આત્મોપમશ્ચ ભૂતેષુ સતીર્થફલમશ્નુતે॥
તીર્થાન્યનુસરન્ધીરઃ શ્રદ્દધાનઃ સમાહિતઃ॥
કૃતપાપો વિશુદ્ધ્યેત કિં પુનઃ શુદ્ધકર્મકૃત્

તિર્યગ્યોનિ ન વૈ ગચ્છેત્કુદેશે નૈવ જાયતે ॥
ન દુઃખી સ્યાત્સ્વર્ગભાક્ચ મોક્ષોપાયં ચ વિંદતિ

અશ્રદ્દધાનઃ પાપાત્મા નાસ્તિકોઽચ્છિન્નસંશયઃ॥
હેતુનિષ્ઠશ્ચ પંચૈતે ન તીર્થફલભાગિનઃ

તીર્થાનિ ચ યથોક્તેન વિધિના સંચરંતિ યે॥
સર્વદ્વંદ્વસહા ધીરાસ્તે નરાઃ સ્વર્ગભાગિનઃ

તીર્થયાત્રાં ચિકીર્ષુઃ પ્રાગ્વિધાયોપોષણં ગૃહે ॥
ગણેશં ચ પિતૄન્વિપ્રાન્સાધૂઞ્છક્ત્યા પ્રપૂજ્ય ચ

કૃતપારણકો હૃષ્ટો ગચ્છેન્નિયમધૃક્પુનઃ॥
આગત્યાભ્યર્ચ્ય પિતૄન્યથોક્તફલભાગ્ભવેત્

ન પરીક્ષ્યો દ્વિજસ્તીર્થેષ્વન્નાર્થી ભોજ્ય એવ ચ॥
સક્તુભિઃ પિંડદાનં ચ ચરુણા પાયસેન ચ

કર્તવ્યમૃષિભિર્દૃષ્ટં પિણ્યાકેન ગુડેન ચ॥
શ્રાદ્ધં તત્ર પ્રકર્તવ્યમર્ઘ્યાવાહનવર્જિતમ્

અકાલેપ્યથવા કાલે તીર્થે શ્રાદ્ધં ચ તર્પણમ્॥
અવિલંબેન કર્તવ્યં નૈવ વિઘ્નં સમાચરેત્

તીર્થં પ્રાપ્ય પ્રસંગેન સ્નાનં તીર્થે સમાચરેત્॥
સ્નાનજં ફલમાપ્નોતિ તીર્થયાત્રાશ્રિતં સ ચ

નૃણાં પાપકૃતાં તીર્થે પાપસ્ય શમનં ભવેત્॥
યથોક્તં ફલદં તીર્થં ભવેચ્છ્રદ્ધાત્મનાં નૃણામ્

ષોડશાંશં સ લભતે યઃ પરાથં ચ ગચ્છતિ॥
અર્ધં તીર્થફલં તસ્ય યઃ પ્રસંગેન ગચ્છતિ

કુશ પ્રતિકૃતિં કૃત્વા તીર્થવારિણિ મજ્જયેત્।
મજ્જયેચ્ચ યમુદ્દિશ્ય સોષ્ટમાંશં લભેત વૈ

તીર્થોપવાસઃ કર્તવ્યઃ શિરસો મુંડનં તથા।
શિરોગતાનિ પાપાનિ યાંતિ મુંડનતો યતઃ

યદહ્નિ તીર્થપ્રાપ્તિઃ સ્યાત્તતોહ્નઃ પૂર્વવાસરે॥
ઉપવાસસ્તુ કર્તવ્યઃ પ્રાપ્તાહ્નિ શ્રાદ્ધદો ભવેત્

તીર્થપ્રસંગાત્તીર્થાંગમપ્યુક્તં ત્વત્પુરોમયા॥
સ્વર્ગસાધનમેવૈતન્મોક્ષોપાયશ્ચ વૈ ભવેત્

કાશીકાંતી ચ માયાખ્યા ત્વયોધ્યાદ્વારવત્યપિ॥
મથુરાવંતિકા ચૈતાઃ સપ્ત પુર્યોત્ર મોક્ષદાઃ

શ્રીશૈલો મોક્ષદઃ સર્વઃ કેદારોપિ તતોઽધિકઃ॥
શ્રીશૈલાચ્ચાપિ કેદારાત્પ્રયાગં મોક્ષદં પરમ્

પ્રયાગાદપિ તીર્થાગ્ર્યાદવિમુક્તં વિશિષ્યતે॥
યથાવિમુક્તે નિર્વાણં ન તથાક્વાપ્યસંશયમ્

અન્યાનિ મુક્તિક્ષેત્રાણિ કાશીપ્રાપ્તિકરાણિ ચ॥
કાશીં ધ્યાયમિમં શ્રુત્વા નરો નિયતમાનસઃ॥
શ્રાવયિત્વા દ્વિજાંશ્ચાપિ શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતાન્

ક્ષત્રિયાન્ધર્મનિરતાન્વૈશ્યાન્સન્માર્ગવર્તિનઃ॥
શૂદ્રાન્દ્વિજેષુ ભક્તાંશ્ચ નિષ્પાપો જાયતે દ્વિજઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દેમહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખણ્ડે તીર્થાધ્યાયોનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ