Skanda Purana · Chapter 4.59

agastya uvāca // //
sarvajña hṛdayānaṃda gaurīcuṃbitamūrdhaja //
tārakāṃtaka ṣaḍvaktra tāriṇe bhadrakāriṇe //

sarvajñānanidhe tubhyaṃ namaḥ sarvajñasūnave //
sarvathā jitamārāya kumārāya mahātmane

kāmārimardhanārīśaṃ vīkṣya kāmakṛtaṃ kila //
yo jigāya kumāropi māraṃ tasmai namostu te

yaduktaṃ bhavatā skaṃda māyādvijavapurhariḥ //
kāśyāṃ paṃcanadaṃ tīrthamadhyāsātīva pāvanam

bhūrbhuvaḥsvaḥ pradeśeṣu kāśīparamapāvanam//
tatrāpi hariṇājñāyi tīrthaṃ paṃcanadaṃ param

kutaḥ paṃcanadaṃ nāma tasya tīrthasya ṣaṇmukha //
kutaśca sarvatīrthebhyastadāsītpāvanaṃ param

kathaṃ ca bhagavānviṣṇuraṃtarātmā jagatpatiḥ //
sarveṣāṃ jagatāṃ pātā kartā hartā ca līlayā

arūpo rūpamāpanno hyavyakto vyaktatāṃ gataḥ //
nirākāropi sākāro niṣprapaṃcaḥ prapaṃcabhāk

ajanmānekajanmā ca tvanāmāsphuṭanāmabhṛt//
nirālaṃbo'khilālaṃbo nirguṇopi guṇāspadam

ahṛṣīkohṛṣīkeśo pyanaṃghrirapisarvagaḥ //
upasaṃhṛtya rūpaṃ svaṃ sarvavyāpī janārdanaḥ

sthitaḥ sarvātmabhāvena tīrthe paṃcanade pare //
etadākhyāhi ṣaḍvaktra paṃcavaktrādyathā śrutam //१ ३//
skaṃda uvāca // //
kathayāmi kathāmetāṃ namaskṛtya maheśvaram //
sarvāghaugha praśamanīṃ sarvaśreyovidhāyinīm

yathā paṃcanadaṃ tīrthaṃ kāśyāṃ prathitimāgatam //
yannāmagrahaṇādeva pāpaṃ yāti sahasradhā

prayāgopi ca tīrtheśo yatra sākṣātsvayaṃ sthitaḥ //
pāpināṃ pāpasaṃghātaṃ prasahya nijatejasā

haraṃti sarvatīrthāni prayāgasya balena hi //
tāni sarvāṇi tīrthāni māghe makarage ravau

pratyabdaṃ nirmalāni syustīrtharāja samāgamāt //
prayāgaścāpi tīrtheṃdraḥ sarvatīrthārpitaṃ malam

mahāghināṃ mahāghaṃ ca haretpāṃcanadādbalāt //
yaṃ saṃcayati pāpaughamāvarṣaṃ tīrthanāyakaḥ //
tamekamajjanādūrje tyajetpaṃcanade dhruvam

yathā paṃcanadotpattistathā ca kathayāmyaham //
niśāmaya mahābhāga mitrāvaruṇanaṃdana

purā vedaśirā nāma munirāsīnmahātapāḥ //
bhṛguvaṃśa samutpanno mūrto veda ivāparaḥ

tapasyatastasya muneḥ purodṛggocaraṃ gatā //
śucirapsarasāṃ śreṣṭhā rūpalāvaṇyaśālinī

tasyā darśanamātreṇa parikṣubdhaṃ munermanaḥ //
caskaṃda sa munistūrṇaṃ sātha bhītā varāpsarāḥ

dūrādeva namaskṛtya tamṛṣiṃ sābhyabhāṣata //
atīva vepamānāṃgī śucistacchāpabhītitaḥ

nāparādhnomyahaṃ kiṃcinmahogratapasāṃnidhe //
kṣaṃtavyaṃ me kṣamādhāra kṣamārūpāstapasvinaḥ

munīnāṃ mānasaṃ prāyo yatpadmādapi tanmṛdu //
striyaḥ kaṭhorahṛdayāḥ svarūpeṇaiva sattama

iti śrutvā vacastasyāḥ śucerapsaraso muniḥ //
vivekasetunā staṃbhīnmahāroṣanadīrayam

uvāca ca prasannātmā śuce śucirasi dhruvam //
na me'lpopi hi doṣotra na te doṣosti suṃdari //

vahnisvarūpā lalanā navanīta samaḥ pumān //
anabhijñā vadaṃtīti vicārānmahadaṃtaram

snihyeduddhṛtasāropi vahneḥ saṃsparśamāpya vai //
citraṃ stryākhyā samādānātpumānsnihyati dūrataḥ

ataḥ śuce na bhetavyaṃ tvayā śuci manogate //
atarkitopasthitayā tvayā ca skhalitaṃ mayā

skhalanānna tathā hānirakāmāttapaso muneḥ //
yathā kṣaṇāṃdhīkaraṇāddhāniḥ koparayādareḥ

kopāttapaḥ kṣayaṃ yāti saṃcitaṃ yatsukṛcchrataḥ //
yathābhrapaṭalaṃ prāpya prakāśaḥ puṣpavaṃtayoḥ

anarthakāriṇaḥ krodhātkvārthānāṃparijṛbhaṇam //
kva vā khalajanotsedhātsādhūnāṃ parivardhanam

amarṣe karṣati mano manobhū saṃbhavaḥ kutaḥ //
vidhuṃtude tudatyuccairvidhuṃ kutrāsti kaumudī

jvalato roṣadāvāgneḥ kva vā śāṃtitaroḥ sthitiḥ //
dṛṣṭā kenāpi kiṃ kvāpi siṃhātkalabhasusthatā

tasmātsarvaprayatnena pratīpaḥ pratighātukaḥ //
caturvargasya dehasya pariheyo vipaścitā

idānīṃ śṛṇu kalyāṇi kartavyaṃ yattvayā śuce //
amoghabījā hi vayaṃ tadbījamurarī kuru

etasminrakṣite vīrye pariskanne tvadīkṣaṇāt // tvayā tava bhavitrekaṃ kanyāratnaṃ mahāśuci

ityuktā tena muninā punarjāteva sāpsarāḥ //
mahāprasāda ityuktvā muneḥ śukramajīgilat

atha kālena divyastrī kanyāratnamajījanat //
atīva nayanānaṃdi nidhānaṃ rūpasaṃpadām

tasyaiva vedaśirasa āśrame tāṃ nidhāya sā //
śucirapsarasāṃ śreṣṭhā jagāma ca yathepsitam

tāṃ ca vedaśirāḥ kanyāṃ snehena samavardhayat //
kṣīreṇa svāśramasthāyā hariṇyā hariṇīkṣaṇām

munirnāma dadau tasyai dhūtapāpeti cārthavat //
yannāmoccāraṇenāpi kaṃpate pātakāvalī

sarvalakṣaṇaśobhāḍhyāṃ sarvāvayava suṃdarīm //
munistatyāja notsaṃgātkṣaṇamātramapi kvacit

dinedine vardhamānāṃ tāṃ paśyanmumude bhṛśam //
kṣīranīradhivadramyāṃ niśi cāṃdramasīṃ kalām

athāṣṭavārṣikīṃ dṛṣṭvā tāṃ kanyāṃ sa munīśvaraḥ //
kasmai deyeti saṃcitya tāmeva samapṛcchata

// vedaśirā uvāca // //
ayi putri mahābhāge dhūtapāpe śubhekṣaṇe //
kasmai dadyāvarāya tvāṃ tvamevākhyāhi taṃ varam

atisnehārdracittasya janetuśceti bhāṣitam //
niśamya dhūtapāpā sā provāca vinatānanā

// dhūtapāpovāca// //
janetaryadyahaṃ deyā suṃdarāya varāya te //
tadā tasmai prayaccha tvaṃ yamahaṃ kathayāmi te

tubhyaṃ ca rocate tāta śṛṇotvavahito bhavān //
sarvebhyotipavitro yo yaḥ sarveṣāṃ namaskṛtaḥ // ४९ .//
sarve yamabhilaṣyaṃti yasmātsarvasukhodayaḥ //
kadācidyo na naśyeta yaḥ sadaivānuvartate

ihāmutrāpi yo rakṣenmahāpadudayāddhruvam //
sarve manorathā yasmātparipūrṇā bhavaṃti hi

dinedine ca saubhāgyaṃ vardhate yasya sannidhau //
nairaṃtaryeṇa yatsevāṃ kurvato na bhayaṃ kvacit

yannāmagrahaṇādeva kepi vādhāṃ na kurvate //
yadādhāreṇa tiṣṭhaṃti bhuvanāni caturdaśa

evamādyā guṇā yasya varasya varaceṣṭitam //
tasmai prayaccha māṃ tāta mama tepīhaśarmaṇe

etacchrutvāpi tā tasyā bhṛśaṃ mudamavāpa ha //
dhanyosmi dhanyā me pūrve yeṣāmaiṣā sutānvaye

dhruvā hi dhūtapāpāsau yasyā īdṛgvidhā matiḥ //
īdṛgvidhairguṇagaṇairgarimṇā kotra vai bhavet

athavā sa kathaṃ labhyo vinā puṇyabharodayam //
iti kṣaṇaṃ samādhāya manaḥ sa munipuṃgavaḥ

jñānena taṃ samālocya varamīdṛgguṇodayam //
dhanyāṃ kanyāṃ babhāṣetha śṛṇu vatse śubhaiṣiṇi

// pitovāca // //
varasya ye tvayā proktā guṇā ete vicakṣaṇe //
eṣāṃ guṇānāmādhāro varostīti viniścitam

paraṃ sa sukhalabhyo na nitarāṃ subhagākṛtiḥ //
tapaḥ paṇena sa krayyaḥ sutīrthavipaṇau kvacit

tīrthabhāraiḥ sa sulabho na kaulīnyena kanyake //
na vedaśāstrābhyasanairna caiśvaryabalena vai

na sauṃdaryeṇa vapuṣā na buddhyā na parākramaiḥ //
ekayaiva manaḥ śuddhyā karaṇānāṃ jayena ca

mahātapaḥ sahāyena damadānadayāyujā //
labhyate sa mahāprājño nānyathā sadṛśaḥ patiḥ

iti śrutvātha sā kanyā pitaraṃ praṇipatya ca //
anujñāṃ prārthayāmāsa tapase kṛtaniścayā

// skaṃda uvāca // //
kṛtānujñā janetrā sā kṣetre paramapāvane //
tapastatāpa paramaṃ yadasādhyaṃ tapasvibhiḥ

kva sā bālātimṛdvaṃgī kva ca tattādṛśaṃ tapaḥ //
kaṭhoravarṣmasaṃsādhyamaho saccetaso dhṛtiḥ

dhārāsārā suvarṣāsu mahāvātavatīṣvalam //
śilāsu sāvakāśāsu sā bahvīranayanniśāḥ

śrutvā garjaravaṃ ghoraṃ dṛṣṭvā vidyuccamatkṛtīḥ //
āsārasīkaraiḥ klinnā na cakaṃpe manākca sā

taḍitsphuraṃtītvasakṛttamisrāsu tapovane //
yātāyātaṃ karotīva draṣṭuṃ tattapasaḥ sthitim

tapartureva sākṣācca kumārī kaitavātkila//
paṃcāgnīnparidhāyātra tapasyati tapovane

jalābhilāṣiṇī bālā na manāgapi sā pibat//
kuśāgratoyapṛṣataṃ paṃcāgniparitāpitā

romāṃca kaṃcukavatī vepamānatanucchadā//
paryakṣipatkṣapāḥ kṣāmā tapasā haimanīśca sā

niśīthinīṣu śiśire śrayaṃtī sārasaṃ rasam //
mene sā sārasaiḥ keyamudyatādyeti padminī

manasvināmapi manorāgatāṃ sṛjate madhau //
tadoṣṭhapallavādrāgo jahre mākaṃdapallavaiḥ

vasaṃte nivasaṃtī sā vane bālācalaṃmanaḥ //
cakre tapasyapi śrutvā kokilā kākalīravam

baṃdhujīve'dhararuciṃ kalahaṃse kalāgatīḥ //
nikṣepamiva sā kṣiptvā śaradyāsīttaporatā

apāstabhogasaṃparkā bhogināṃ vṛttimāśritā //
kṣududbodhanirodhāya dhūtapāpā tapasvinī //

śāṇena maṇivallīḍhā kṛśāpyāyādanarghatām //
tathāpi tapasā kṣāmā didīpe tattanustarām

nirīkṣya tāṃ tapasyaṃtīṃ vidhiḥ saṃśuddhamānasām //
upetyovāca suprajñe prasannosmi varaṃ vṛṇu

sā caturvaktramālokya haṃsayānoparisthitam //
praṇamya prāṃjaliḥ prītā provācātha prajāpatim

// dhūtapāpovāca // //
pitāmaha varo mahyaṃ yadi deyo varaprada //
sarvebhyaḥ pāvanebhyopi kuru māmatipāvanīm

sraṣṭā tadiṣṭamākarṇya nitarāṃ tuṣṭamānasaḥ //
pratyuvācātha tāṃ bālāṃ vimalāṃ vimaleṣiṇīm

// brahmovāca // //
dhūtapāpe pavitrāṇi yāni saṃtyatra sarvataḥ //
tebhyaḥ pavitramatulaṃ tvamedhi varato mama

tisraḥ koṭyo'rdhakoṭī ca saṃti tīrthāni kanyake //
divi bhuvyaṃtarikṣe ca pāvanānyuttarottaram

tāni sarvāṇi tīrthāni tvattanau pratiloma vai //
vasaṃtu mama vākyena bhava sarvātipāvanī

ityuktvāṃtardadhe vedhāḥ sāpi nirdhūtakalmaṣā //
dhūtapāpoṭajaṃ prāptātho vedaśirasaḥ pituḥ

kadācittāṃ samālokya khelaṃtīmuṭajājire //
dharmastattapasākṛṣṭaḥ prārthayāmāsa kanyakām

//dharma uvāca // //
pṛthuśroṇi viśālākṣi kṣāmodari śubhānane //
krītaḥ svarūpasaṃpattyā tvayāhaṃ dehi me rahaḥ

nitarāṃ bādhate kāmastvatkṛte māṃ sulocane //
ajñātanāmnā sā tena prārthitetyasakṛdgrahaḥ

uvāca sā pitā dātā taṃ prārthaya sudurmate //
pitṛpradeyā yatkanyā śrutireṣā sanātanī

niśamyeti vaco dharmo bhāvinorthasya gauravāt //
punarnibaṃdhayāṃcakre 'padhṛtirdhṛtiśālinīm

// dharma uvāca // //
na prārthayehaṃ subhage pitaraṃ tava suṃdari //
gāṃdharveṇa vivāhena kuru me tvaṃ samīhitam

iti nirbaṃdhavadvākyaṃ sā niśamya kumārikā //
pituḥ kanyāphalaṃditsuḥ punarāheti taṃ dvijam

are jaḍamate mā tvaṃ punarbrūhīti yāhyataḥ //
ityuktopi kumāryā sa nātiṣṭhanmadanāturaḥ

tataḥ śaśāpa taṃ bālā prabalā tapaso balāt //
jaḍosi nitarāṃ yasmājjalādhāro nado bhava

iti śaptastayā sotha tāṃ śaśāpa krudhānvitaḥ //
kaṭhorahṛdaye tvaṃ tu śilā bhava sudurmate

// skaṃda uvāca // //
ityanyonyasya śāpena mune dharmo nado'bhavat //
avimukte mahākṣetre khyāto dharmanado mahān

sāpyāha pitaraṃ trastā svaśilātvasya kāraṇam//
dhyānena dharmaṃ vijñāya muniḥ kanyāmathābravīt

mā bhaiḥ putri kariṣyāmi tava sarvaṃ śubhodayam //
tacchāpo nānyathā bhūyāccaṃdrakāṃtaśilā bhava

caṃdrodayamanuprāpya dravībhūtatanustataḥ //
dhunī bhava sute sādhvi dhūtapāpeti viśrutā

sa ca dharmanadaḥ kanye tava bhartā suśobhanaḥ //
tairguṇaiḥ paripūrṇāṃgo ye guṇāḥ prārthitāstvayā

anyacca śṛṇu sadbuddhe mamāpi tapaso balāt //
dvairūpyaṃ bhavatorbhāvi prākṛtaṃ ca dravaṃ ca vai

ityāśvāsya pitā kanyāṃ dhūtapāpāṃ paraṃtapa //
caṃdrakāṃtaśilābhūtāmanujagrāha buddhimān

tadārabhya mune kāśyāṃ khyāto dharmanado hradaḥ //
dharmo dravasvarūpeṇa mahāpātakanāśanaḥ

dhunī ca dhūtapāpā sā sarvatīrthamayī śubhā //
harenmahāghasaṃghātānkūlajāniva pādapān //

tatra dharmanade tīrthe dhūtapāpā samanvite //
yadā na svardhunī tatra tadā bradhnastapo vyadhāt

gabhastimālī bhagavāngabhastīśvara sannidhau //
śīlayanmaṃgalāṃ gaurīṃ tapa ugraṃ cacāra ha

nāmnā mayūkhādityasya tīrthe tatra tapasyataḥ //
kiraṇebhyaḥ pravavṛte mahāsvedotikhedataḥ

kiraṇebhyaḥ pravṛttāyā mahāsvedasya saṃtatiḥ //
tataḥ sā kiraṇānāma jātā puṇyā taraṃgiṇī

mahāpāpāṃdhatamasaṃ kiraṇākhyā taraṃgiṇī//
dhvaṃsayetsnānamātreṇa militā dhūtapāpayā

ādau dharmanadaḥ puṇyo miśrito dhūtapāpayā //
yayā dhūtāni pāpāni sarvatīrthīkṛtātmanā

tatopi militāgatya kiraṇā raviṇaidhitā //
yannāmasmaraṇādeva mahāmohoṃdhatāṃ vrajet

kiraṇā dhūtapāpe ca tasmindharmanade śubhe //
sravaṃtyau pāpasaṃhartryau vārāṇasyāṃ śubhadrave

tato bhāgīrathī prāptā tena dailīpinā saha //
bhāgīrathī samāyātā yamunā ca sarasvatī

kiraṇā dhūtapāpā ca puṇyatoyā sarasvatī //
gaṃgā ca yamunā caiva paṃcanadyotra kīrtitāḥ

ataḥ paṃcanadaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam //
tatrāpluto na gṛhṇīyāddehaṃ nā pāṃcabhautikam

asminpaṃcanadīnāṃ ca saṃbhedeghaughabhedini //
snānamātrātprayātyeva bhittvā brahmāṃḍamaṃḍapam

tīrthāni saṃti bhūyāṃsi kāśyāmatra padepade //
na paṃcanadatīrthasya koṭyaṃśena samānyapi

prayāge māghamāse tu samyaksnātasya yatphalam //
tatphalaṃ syāddinaikena kāśyāṃ paṃcanade dhruvam

snātvā paṃcanade tīrthe kṛtvā ca pitṛtarpaṇam //
biṃdumādhavamabhyarcya na bhūyo janmabhāgbhavet

yāvatsaṃkhyāstilādattāḥ pitṛbhyo jalatarpaṇe //
puṇye paṃcanade tīrthe tṛptiḥ syāttāvadābdikī

śraddhayā yaiḥ kṛtaṃ śrāddhaṃ tītheṃ paṃcanade śubhe //
teṣāṃ pitāmahā muktā nānāyoni gatā api

yamaloke pitṛgaṇairgātheyaṃ parigīyate //
mahimānaṃ pāṃcanadaṃ dṛṣṭvā śrāddhavidhānataḥ

asmākamapi vaṃśyotra kaścicchrāddhaṃ kariṣyati //
kāśyāṃ paṃcanadaṃ prāpya yena mucyāmahe vayam

iyaṃ gāthā pratidinaṃ śrāddhadevasya sannidhau //
pitṛbhiḥ parigīyeta kāśyāṃ paṃcanadaṃ prati

tatra paṃcanade tīrthe yatkiṃciddīyate vasu //
kalpakṣayepi na bhavettasya puṇyasya saṃkṣayaḥ

vaṃdhyāpi varṣaparyaṃtaṃ snātvā paṃcanade hrade //
samarcya maṃgalāṃ gauṃrīṃ putraṃ janayati dhruvam

jalaiḥ pāṃcanadaiḥ puṇyairvāsasā pāriśodhitaiḥ //
mahāphalamavāpnoti snapayitveṣṭadevatām

paṃcāmṛtānāṃ kalaśairaṣṭottaraśatonmitaiḥ //
tulitodhikatāṃ yāto biṃduḥ paṃcanadāṃbhasaḥ

paṃcakūrcena pītena yātra śuddhirudāhṛtā //
sā śuddhiḥ śraddhayā prāśya biṃduṃ pāṃcanadāṃbhasaḥ

bhavedavabhṛthasnānādrājasūyāśvamedhayoḥ //
yatphalaṃ tacchataguṇaṃ snānātpāṃcanadāṃbhasā

rājasūyāśvamedhau ca bhavetāṃ svargasādhanam //
ābrahmaghaṭikādvaṃdvaṃ muktyai pāṃcanadāplutiḥ

svargarājyābhiṣekopi na tathā saṃmataḥ satām //
abhiṣekaḥ pāṃcanado yathānalpasukhapradaḥ

varaṃ vārāṇasīṃ prāpya bhṛtyaḥ paṃcanadokṣiṇām //
nānyatra sevakībhūta bhūpakoṭirnareśvaraḥ

yairna paṃcanade snātaṃ kārtike pāpahāriṇi //
te'dyāpi garbhe tiṣṭhaṃti punaste garbhavāsinaḥ

kṛte dharmanadaṃ nāma tretāyāṃ dhūtapāpakam //
dvāpare biṃdutīrthaṃ ca kalau paṃcanadaṃ smṛtam

śataṃ samāstapastaptvā kṛte yatprāpyate phalam //
tatkārtike paṃcanade sakṛtsnānena labhyate

iṣṭāpūrteṣu dharmeṣu yāvajanmakṛteṣu yat //
anyatra syātphalaṃ tatsyādūrje dharmanadāplavāt

na dhūtapāpa sadṛśaṃ tīrthaṃ kvāpi mahītale //
yadekasnānato naśyedaghaṃ janmatrayārjitam

biṃdutīrthe naro dattvā kāṃcanaṃ kṛṣṇalonmitam //
na daridro bhavetkvāpi na svarṇena viyujyate

gobhūtilahiraṇyāśva vāsonnasragvibhūṣaṇam //
yatkiṃcidbiṃdutīrthetra dattvākṣayamavāpnuyāt

ekāmapyāhutiṃ dattvā samiddhegnau vidhānataḥ //
puṇye dharmanade tīrthe koṭihomaphalaṃ labhet

na paṃcanadatīrthasya mahimānamanaṃtakam //
kopi varṇayituṃ śaktaścaturvarga śubhaukasaḥ

śrutvākhyānamidaṃ puṇyaṃ śrāvayitvāpi bhaktitaḥ //
sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇuloke mahīyate

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturtheṃ kāśīkhaṃḍa uttarārdhe paṃcanadāvirbhāvo nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ