Skanda Purana · Chapter 4.58

// agastya uvāca //
kiṃ cakāra haraḥ skaṃda maṃdarādrigatastadā //
vilaṃbamālaṃbayati tasminnapi gajānane

// skaṃda uvāca // //
śṛṇvagastya kathāṃ puṇyāṃ kathyamānāṃ mayādhunā//
vārāṇasyekaviṣayāmaśeṣāghaughanāśinīm

karīṃdravadane tatra kṣetravarye'vimuktake//
vilaṃbabhājitryakṣeṇa praikṣikṣipramadhokṣajaḥ

proktotha bahuśaśceti bahumānapuraḥsaram //
tathā tvamapi mākārṣīryathā prākprasthitaiḥ kṛtam

// śrīviṣṇuruvāca // //
udyamaḥ prāṇibhiḥ kāryo yathābuddhi balābalam //
paraṃ phalaṃti karmāṇi tvadadhīnāni śaṃkara

acetanāni karmāṇi svataṃtrāḥ prāṇinopi na //
tvaṃ ca tatkarmaṇāṃ sākṣī tvaṃ ca prāṇipravartakaḥ

kiṃtu tvatpādabhaktānāṃ tādṛśī jāyate matiḥ //
yayā tvameva kathayeḥ sādhvanenatvanuṣṭhitam

yatkiṃcidiha vai karmastokaṃ vā'stokameva vā //
tatsiddhyatyeva giriśa tvatpādasmṛtyanuṣṭhitam

susiddhamapi vai kāryaṃ subuddhyāpi svanuṣṭhitam //
atvatpadasmṛtikṛtaṃ vinaśyatyeva tatkṣaṇāt

śaṃbhunā preṣitenādya sūdyamaḥ kriyate mayā //
tvadbhaktisaṃpattimatāṃ saṃpannaprāya eva naḥ

atīva yadasādhyaṃ syātsvabuddhibalapauruṣaiḥ //
tatkāryaṃ hi susiddhaṃ syāttvadanudhyānataḥ śiva

yāṃti pradakṣiṇīkṛtya ye bhavaṃtaṃ bhavaṃ vibho //
bhavaṃti teṣāṃ kāryāṇi purobhūtāni te bhayāt

jātaṃ viddhi mahādeva kāryametatsuniścitam //
kāśīprāveśikaściṃtya śubhalagnodayaḥ param

athavā kāśisaṃprāptau na ciṃtyaṃ hi śubhāśubham //
tadaiva hi śubhaḥ kālo yadaivāpyeta kāśikā

śaṃbhuṃ pradakṣiṇīkṛtya praṇamya ca punaḥpunaḥ //
pratasthe'tha salakṣmīko maṃdarādgaruḍadhvajaḥ

dṛśoratithitāṃ nītvā viṣṇurvārāṇasīṃ tataḥ //
puṃḍarīkākṣa ityākhyāṃ saphalīkṛtavānmudā

gaṃgāvaraṇayorviṣṇuḥ saṃbhede svacchamānasaḥ //
prakṣālya pāṇicaraṇaṃ sacailaḥ snātavānatha

tadāprabhṛti tattīrthaṃ pādodakamitīritam //
pādau yadādau śubhadau kṣālitau pītavāsasā

tatra pādodake tīrthe ye snāsyaṃtīha mānavāḥ //
teṣāṃ vinaśyati kṣipraṃ pāpaṃ saptabhavārjitam

tatra śrāddhaṃ naraḥ kṛtvā dattvā caiva tilodakam//
saptasapta tathā sapta svavaṃśyāṃstārayiṣyati

gayāyāṃ yādṛśī tṛptirlabhyate prapitāmahaiḥ //
tīrthe pādodake kāśyāṃ tādṛśī labhyate dhruvam

kṛtapādodaka snānaṃ pītapādodakodakam //
dattapādodapānīyaṃ naraṃ na nirayaḥ spṛśet

viṣṇupādodake tīrthe prāśya pādodakaṃ sakṛt //
jātucijjananīstanyaṃ na pibediti niścitam

sacakra śālagrāmasya śaṃkhena snāpitasya ca //
adbhiḥ pādodakasyāṃbu pibannamṛtatāṃ vrajet

viṣṇupādodake tīrthe viṣṇupādodakaṃ pibet //
yadi tatsudhayā kiṃ nu bahukālīnayātayā

kāśyāṃ pādodake tīrthe yaiḥ kṛtā nodakakriyāḥ //
janmaiva viphalaṃ teṣāṃ jalabudbuda saśriyām

kṛtanityakriyo viṣṇuḥ salakṣmīkaḥ sakāśyapiḥ //
upasaṃhṛtya tāṃ mūrtiṃ trailokyavyāpinīṃ tathā

vidhāya dārṣadīṃ mūrtiṃ svahastenādikeśavaḥ //
svayaṃ saṃpūjayāmāsa sarvasiddhisamṛddhidām

ādikeśavanāmnīṃ tāṃ śrīmūrtiṃ pārameśvarīm //
saṃpūjya martyo vaikuṃṭhaṃ manyate svagṛhāṃgaṇam

śvetadvīpa iti khyātaṃ tatsthānaṃ kāśisīmani //
śvetadvīpe vasaṃtyeva narāstanmūrtisevakāḥ

kṣīrābdhisaṃjñaṃ tatrānyattīrthaṃ keśavatogrataḥ //
kṛtodakakriyastatra vasetkṣīrābdhirodhasi

tatra śrāddhaṃ naraḥ kṛtvā gāṃ dattvā ca payasvinīm //
yathoktasarvābharaṇāṃ kṣīrode vāsayetpitṝn

ekottaraśataṃ vaṃśyānnavetpāyasa kardamam //
kṣīrodarodhaḥ puṇyātmā bhaktyā tatraikadhenudaḥ

bahvīśca naicikīrdattvā śraddhayātra sadakṣiṇāḥ //
śayyottarāṃśca pratyekaṃ pitṝṃstatra suvāsayet

kṣīrodāddakṣiṇe tatra śaṃkhatīrthamanuttamam //
tatrāpi saṃtarpyapitṝnviṣṇulokemahīyate

tadyāmyāṃ cakratīrthaṃ ca pitṝṇāmapi durlabham //
tatrāpi vihitaśrāddho mucyate paitṛkādṛṇāt

tatsaṃnnidhau gadātīrthaṃ viṣvagādhinibarhaṇam //
tāraṇaṃ ca pitṝṇāṃ vai kāraṇaṃ cainasāṃ kṣaye

padmatīrthaṃ tadagre tu tatra snātvā narottamaḥ //
pitṝnsaṃtarpya vidhinā padmayāneva hīyate

tatraiva ca mahālakṣmyāstīrthaṃ trailokyaviśrutam //
svayaṃ yatra mahālakṣmīḥ snātā trailokyaharṣadā

tatra tīrthe kṛtasnāno dattvā ratnāni kāṃcanam //
paṭṭāṃbarāṇi viprebhyo na lakṣmyā parihīyate

yatrayatra hi jāyeta tatratatra samṛddhimān //
pitaropi hi suśrīkāstasya syustīrthagauravāt

tatrāsti hi mahālakṣmyā mūrtistrailokyavaṃditā //
tāṃ praṇamya naro bhaktyā na rogī jāyate kvacit

nabhasya bahulāṣṭamyāṃ kṛtvā jāgaraṇaṃ niśi//
samabhyarcya mahālakṣmīṃ vratī vrataphalaṃ labhet

tārkṣya tīrthaṃ hi tatrāsti tārkṣyakeśavasannidhau//
tatra snātvā naro bhaktyā saṃsārāhiṃ na paśyati

tadagre nāradaṃ tīrthaṃ mahāpātakanāśanam //
brahmavidyopadeśaṃ ca prāptavānyatra nāradaḥ

tatra snāto naraḥ samyagbrahmavidyāmavāpnuyāt //
keśavāttena tatroktaḥ kāśyāṃ nāradakeśavaḥ

arcayitvā naro bhaktyā devaṃ nāradakeśavam //
jananyā jaṭharaṃ pīṭhamadhyāste na kadācana

prahlādatīrthaṃ tasyāgre yatra prahlādakeśavaḥ //
tatra śrāddhādikaṃ kṛtvā vipṇuloke mahīyate

āṃbarīṣamahātīrthamaghaghnaṃ tasya sannidhau //
tatraudakīṃ kriyāṃ kurvanniṣkāluṣyaṃ labhennaraḥ

ādityakeśavaḥ pūjya ādikeśava pūrvataḥ //
tasya saṃdarśanādeva mucyate coccapātakaiḥ //

dattātreyeśvaraṃ tīrthaṃ tatraivādigadādharaḥ //
pitṝnsaṃtarpya tatraiva jñānayogamavāpnuyāt

bhṛgukeśavapūrveṇa tīrthaṃ vai bhārgavaṃ param //
tatra snāto naraḥ prājño bhavedbhārgavavatsudhīḥ

tatra vāmanatīrthaṃ ca prācyāṃ vāmanakeśavāt //
pūjayitvā ca taṃ viṣṇuṃ vasedvāmanasannidhau

naranārāyaṇaṃ tīrthaṃ naranārāyaṇātpuraḥ //
tatra tīrthe kṛtasnāno naro nārāyaṇo bhavet

yajñavārāha tīrthaṃ ca tadagre pāpanāśanam //
pratimajjanatastatra rājasūya kratoḥ phalam

vidāranārasiṃhākhyaṃ tatra tīrthaṃ sunirmalam //
snāto vidārayettatra pāpaṃ janmaśatārjitam

gopigoviṃda tīrthaṃ ca gopigoviṃdapūrvataḥ //
snātvā tatra samabhyarcya viṣṇuṃ viṣṇupriyo bhavet

tīrthaṃ lakṣmīnṛsiṃhākhyaṃ gopigoviṃda dakṣiṇe //
na lakṣmyā tyajyate kvāpi tattīrthaṃ parimajjanāt

tadagre śeṣatīrthaṃ ca śeṣamādhavasannidhau //
tarpitānāṃ pitṝṇāṃ ca yatra tṛptirna śiṣyate

śaṃkhamādhavatīrthaṃ ca tadavācyāṃ sunirmalam //
kṛtodako narastatra bhavetpāpopi nirmalaḥ

tadagre ca hayagrīvaṃ tīrthaṃ paramapāvanam //
tatra snātvā hayagrīvaṃ keśavaṃ paripūjya ca

piṃḍaṃ ca tatra nirvāpya hayagrīvasya sannidhau // //
hāyagrīvīṃ śriyaṃ prāpya samucyeta sapūrvajaḥ

// skaṃda uvāca // //
prasaṃgato mayaitāni tīrthāni kathitāni te //
bhūmau tilāṃtarāyāṃ yattatra tīrthānyaneśaḥ

uddiṣṭānāṃ tu tīrthānāmeteṣāṃ kalaśodbhava //
nāmamātramapi śrutvā niṣpāpo jāyate naraḥ //
idānīṃ prastutaṃ vipra śṛṇu vakṣyāmi tegrataḥ //
vaikuṃṭhanātho yaccakre śaṃkhacakragadādharaḥ

tasyāṃ mūrtau samāveśya kaiśavyāmatha keśavaḥ //
śaṃbhoḥ kārye kṛtamanā aṃśāṃśāṃśena nirgataḥ

// agastya uvāca // //
aṃśāṃśāṃśena niścakre kuto bhoścakrapāṇinā //
kva nirgataṃ ca hariṇā prāpya kāśīṃ ṣaḍānana

// skaṃda uvāca // //
sāmastyena yadarthaṃ na nirgataṃ viṣṇunā mune //
bruve tatkāraṇamiti kṣaṇamātraṃ niśāmaya

saṃprāpya puṇyasaṃbhāraiḥ prājño vārāṇasīṃ purīm //
na tyajetsarvabhāvena mahālābhairapīritaḥ

ataḥ pratikṛtiḥ svīyā tatra kāśyāṃ murāriṇā //
pratitasthe kalaśajastokāṃśena ca nirgatam

kiṃcitkāśyā udīcyāṃ ca gatvā devena cakriṇā //
svasthityai kalpitaṃ sthānaṃ dharmakṣetramitīritam

tatastu saugataṃ rūpaṃ śiśrāya śrīpatiḥ svayam //
atīva suṃdarataraṃ trailokyasyāpimohanam

śrīḥ parivrājikā jātā nitarāṃ subhagākṛtiḥ //
yāmālokya jagatsarvaṃ citranyastamivāsthitam

viśvayoniṃ jagaddhātrīṃ nyastahastāgrapustakām //
garutmānapi tacchiṣyo jāto lokottarākṛtiḥ

atyadbhuta mahāprājño niḥspṛhaḥ sarvavastuṣu //
guruśuśrūṣaṇaparo nyastahastāgrapustakaḥ

apṛcchatparamaṃ dharmaṃ saṃsāravinimocakam //
ācāryavaryaṃ saumyāsyaṃ prasannātmānamuttamam

dharmārthaśāstrakuśalaṃ jñānavijñānaśālinam //
susvaraṃ supadavyakti susnigdhamṛdubhāṣiṇam

staṃbhanoccāṭanākṛṣṭi vaśīkarmādikovidam //
vyākhyānasamayākṛṣṭa pakṣiromāṃcakāriṇam

pītatadgītapīyūṣa mṛgapūgairupāsitam //
mahāmodabharākrāṃta vātacāṃcalyahāriṇam

vṛkṣairapi patatpuṣpacchalaiḥkṛtasamarcanam //
tataḥprovāca puṇyātmā puṇyakīrtiḥ sa saugataḥ

śiṣyaṃ vinayakīrtiṃ taṃ mahāvinayabhūṣaṇam

// puṇyakīrtiruvāca // //
tvayā vinayakīrte yo dharmaḥ pṛṣṭaḥ sanātanaḥ //
vakṣyāmyahamaśeṣeṇa śṛṇuṣva tvaṃ mahāmate

anādisiddhaḥ saṃsāraḥ kartṛkarmavivarjitaḥ //
svayaṃ prādurbhavedeṣa svayameva vilīyate

brahmādistaṃbaparyaṃtaṃ yāvaddehanibaṃdhanam //
ātmaivaikeśvarastatra na dvitīyastadīśitā

yadbrahmaviṣṇurudrādyāstathākhyā dehināmimāḥ //
ākhyā yathāsmadādīnāṃ puṇyakīrtyādirucyate/

deho yathā smadādīnāṃ svakālena vilīyate //
brahmādi maśakāṃtānāṃ svakālāllīyate tathā

vicāryamāṇe dehesminnakiṃcidadhikaṃ kvacit //
āhāro maithunaṃ nidrā bhayaṃ sarvatra yatsamam

nijāhāraparīmāṇaṃ prāpya sarvopi dehabhṛt //
sadṛśīmeva saṃtṛptiṃ prāpnuyānnādhiketarām

yathā vitṛṣitāḥ syāma pītvā peyaṃ mudā vayam //
tṛṣitāstu tathānyepi na viśeṣolpakodhikaḥ

saṃtu nāryaḥ sahasrāṇi rūpalāvaṇyabhūmayaḥ //
paraṃ nidhuvane kāle hyekaivehopayujyate

aśvāḥ paraḥ śatāḥ saṃtu saṃtvanekepyanekaṣāḥ //
adhirohe tathāpyeko na dvitīyastathātmanaḥ

paryaṃkaśāyināṃ svāpe sukhaṃ yadupapadyate //
tadeva saukhyaṃ nidrāyāmiha bhūśāyināmapi

yathaiva maraṇādbhītirasmadādi vapuṣmatām //
brahmādikīṭakāṃtānāṃ tathā maraṇato bhayam

sarvetanubhṛtastulyā yadi buddhyā vicāryate //
idaṃ niścitya kenāpi no hiṃsyaḥ kopi kutracit

dharmo jīvadayā tulyo na kvāpi jagatītale //
tasmātsarvaprayatnena kāryā jīvadayā nṛbhiḥ

ekasminrakṣite jīve trailokyaṃ rakṣitaṃ bhavet //
ghātite ghātitaṃ tadvattasmādrakṣenna ghātayet

ahiṃsā paramo dharma ihoktaḥ pūrvasūribhiḥ //
tasmānna hiṃsā kartavyā narairnarakabhīrubhiḥ

na hiṃsā sadṛśaṃ pāpaṃ trailokye sacarācare //
hiṃsako narakaṃ gacchetsvargaṃ gacchedahiṃsakaḥ

saṃti dānānyanekāni kiṃ taistuccha phalapradaiḥ //
abhīti dānasadṛśaṃ paramekamapīha na

iha catvāri dānāni proktāni paramarṣibhiḥ //
vicārya nānāśāstrāṇi śarmaṇetra paratra ca

bhītebhyaścābhayaṃ deyaṃ vyādhitebhyastathauṣadham //
deyā vidyārthināṃ vidyā deyamannaṃ kṣudhāture

aviciṃtya prabhāvaṃ hi maṇimaṃtrauṣadhībalam //
tadabhyasyaṃ prayatnena nānārthopārjanāya vai

arthānupārjya bahuśo dvādaśāyatanāni vai //
paritaḥ paripūjyāni kimanyairiha pūjitaiḥ

paṃcakarmeṃdriyāṇyeva paṃcabuddhīṃdriyāṇi ca //
manobuddhiriha proktaṃ dvādaśāyatanaṃ śubham

ihaiva svarganarakau prāṇināṃ nānyataḥ kvacit //
sukhaṃ svargaḥ samākhyāto duḥkhaṃ naraka eva hi

sukheṣu bhujyamāneṣu yatsyāddeha visajarnam //
ayameva paro mokṣo na mokṣo'nyaḥ kvacitpunaḥ

vāsanāsahitakleśa samucchede sati dhruvam //
vijñāno paramo mokṣo vijñeyastattvaciṃtakaiḥ

prāmāṇikī śrutiriyaṃ procyate vedavādibhiḥ //
na hiṃsyātsarvabhūtāni nānyā hiṃsāpravartikā

agnīṣomīyamiti yā bhrāmikā sā'satāmiha//
na sā pramāṇaṃ jñātṝṇāṃ paśvālaṃbhanakārikā

vṛkṣāṃśchittvā paśūnhatvā kṛtvā rudhirakardamama //
dagdhvā vahnau tilājyādi citraṃ svargo'bhilapyate

ityevaṃ dharmajijñāsāṃ puṇyakīrtau prakurvati //
pāraṃparyeṇa tacchrutvā paurā yātrāṃ pracakrire

parivrājika yāpyevaṃ samākṛṣṭāḥ purāṃganāḥ //
tayā vijānakaumudyā sarvavidyāvidagdhayā

tatastāsāṃ purastātsā bauddhadharmānavīvadat //
dṛṣṭārthapratyayakarāndehasaukhyaikasādhanāna

//
vijñānakaumudyuvāca // //
ānaṃdaṃ brahmaṇo rūpaṃ śrutyaivaṃ yannigadyate //
tattathaiveha maṃtavyaṃ mithyā nānātvakalpanā

yāvatsvasthamidaṃ varṣma yāvanneṃdriyaviklavaḥ //
yāvajjarā ca dūresti tāvatsaukhyaṃ prasādhayet

asvāsthyeṃdriyavaikalye vārdhake tu kutaḥ sukham //
śarīramapi dātavyamarthibhyotaḥ sukhepsubhiḥ

yācamānamanovṛtti prīṇaneyasya no janiḥ //
tena bhūrbhāravatyeṣā samudrāgadrumairnahi

satvaro gatvaro dehaḥ saṃcayāḥ saparikṣayāḥ //
iti vijñāya vijñātā dehe saukhyaṃ prasādhayet

śva vāyasa kṛmīṇāṃ ca pratibhojyamidaṃ vapuḥ //
bhasmāṃtaṃ taccharīraṃ ca vede satyaṃ prapadyate

mudhā jātivikalpoyaṃ lokeṣu parikalpyate //
mānuṣye sati sāmānye kodhamaḥ kotha cottamaḥ

brahmādi sṛṣṭireṣeti procyate vṛddhapūruṣaiḥ //
tasya sraṣṭuḥ sutau dakṣa marīcī ceti viśrutau

mārīcinā kaśyapena dakṣakanyāḥ sulocanāḥ //
dharmyeṇa kila mārgeṇa pariṇītāstrayodaśa

apīdānīṃtanairmartyairalpabuddhiparākramaiḥ//
ayaṃ gamyastvagamyoyaṃ vicāraḥ kriyate mudhā

mukhabāhūrupajjātaṃ cāturvarṇyamihoditam //
kalpaneyaṃ kṛtā pūrvairna ghaṭeta vicārataḥ

ekasyāṃ ca tanau jātā ekasmādyadi vā kvacit //
catvārastanayāstatkiṃ bhinnavarṇatvamāpnuyuḥ

varṇāvarṇavivekoyaṃ tasmānna pratibhāsate//
ato bhedo na maṃtavyo mānuṣye kenacitkvacit //

vijñānakaumudīvāṇīmityākarṇya purāṃganāḥ //
bharttṛśuśrūṣaṇavatīṃ vijahurmatimuttamām

abhyasyākarṣaṇīṃ vidyāṃ vaśīkṛtimatīmapi //
puruṣāḥ saphalīcakruḥ paradāreṣu mohitāḥ

aṃtaḥpuracarā nāryastathā rājakumārakāḥ //
paurāḥ purāṃganāścāpi sarve tābhyāṃ vimohitāḥ

vaṃdhyānāṃ cāpi vaṃdhyātvaṃ sā parivrājikāharat //
taistaiśca kārmaṇopāyairasau bhāgyavatīḥ striyaḥ

saubhāgyabhāgyasaṃpannā vyadhādvijñānakaumudī //
kasyaicidaṃjanaṃ dattaṃ kasyaicittilakauṣadham

vaśīkaraṇamaṃtraiśca tathā bahvyopi dīkṣitāḥ //
maṃtrāñjapeyuḥ kāścicca yaṃtrāṇyanyā likhaṃti ca

kāścijjuhvati kuṃḍāgnau nānādravyāṇi niścalāḥ //
evaṃ sarveṣu paureṣu nijadharmeṣu sarvathā //
parāṅmukheṣu jāteṣu prollalāsa vṛṣetaraḥ

siddhayokṛṣṭapacyādyā naṣṭā enaḥ praveśanāt //
āsītkuṃṭhitasāmarthyo nṛpopi sa manāṅmanāk

dūrasthitopi vighneśo nṛpaṃ nirviṇṇamānasam //
cakāra rājyakaraṇe ḍhuṃḍhirājo ripuṃjayam

ajīgaṇaddivodāsopyaṣṭādaśa dināvadhim //
kadā gaṃtā sa vai vipro yo māṃ samupadekṣyati

itthamaṣṭādaśe prāpte divase divaseśvare //
prāpte madhyaṃ nabhobhāgaṃ dvāraṃ prāpto dvijottamaḥ

sa eva puṇyakīrtyākhyo dharmakṣetrādadhokṣajaḥ //
dvijaveṣaṃ samālaṃbya samāyāto nṛpāṃtikam

dvitraiḥ pavitrairbahudhā jayajīveti vādibhiḥ //
sametaḥ sa ito vipro mūrtimāniva pāvakaḥ

vilokya taṃ samāyātaṃ dūrādutkaṃṭhito nṛpaḥ //
mene bhavedgururayaṃ yukto madupadeśane

abhigamya ca taṃ rājā praṇamya ca punaḥpunaḥ //
gṛhīta svastivacano nināyāṃtaḥpuraṃ dvijam

madhuparkeṇa vidhinā taṃ saṃpūjya janādhipaḥ //
vyapetādhvaśramaṃ svasthaṃ prollasanmukhapaṃkajam

nivedya khādyavastūni kṛtakṛtya kriyāvidhim //
paritṛptaṃ sukhāsīnaṃ papraccha brāhmaṇaṃ nṛpaḥ

// rājovāca // //
khinnosmi vipravaryāhaṃ rājyabhāraṃ samudvahan //
khedo nāstyeva hi paraṃ vairāgyamiva jāyate

kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ me nirvṛtirbhavet //
pakṣadvayyeva yāteti mama ciṃtayato dvija

asīmaṃ sukhasaṃtānaṃ bhuktaṃ rājyaṃ mayā dvija //
parikṣīṇavipakṣaṃ ca tryakṣaiśvaryamiva sphuṭam

svasāmarthyādahaṃ jātaḥ parjanyāgnyanilātmakaḥ //
prajāśca pālitāḥ samyakputrā iva nijaurasāḥ

tarpitāścāpi bhūdevā vasubhiśca dinedine//
ekamevāparāddhaṃ ca mayā rājyaṃ praśāsatā

devāstṛṇīkṛtāḥ sarve svatapobaladarpataḥ //
tacca prajopakārārthaṃ na svārthaṃ bhavatā śape

adhunā gururedhitvaṃ mama bhāgyodayāgataḥ //
rājyaṃ tu prakaromyevaṃ nyakkṛtāṃtakasādhvasam

akālakālakalanaṃ mama rājye na kutracit //
jarāvyādhidaridrebhyo mamarājyepi no bhayam

kopi dharmetarāṃ vṛttiṃ na śrayenmayi śāsati //
dharmodayājanāḥ sarve sarve saṃti sukhodayāḥ

sadvidyāvyasanāḥ sarve sarvesanmārga caṃcurāḥ //
athavā yadi kalpāṃtaṃ tiṣṭhedāyustatopi kim

sarve bhogyāstathā bhāṃti yathā carvita carvaṇam //
kiṃ piṣṭapeṣaṇenātra rājyena dvijapuṃgava

kimapyupadiśa prājña garbhavāsopaśāṃtaye //
athavā tvāṃ prapannasya mama kiṃ ciṃtanairimaḥ

yadeva kathayasyadya tatkariṣyāmyasaṃśayam //
tvadvilokanamātreṇa sarva eva manorathāḥ

anyeṣāmapi jāyaṃte jātaprāyā mamaiva tu //
jāne devavirodhena ke ke na pralayaṃ gatāḥ

avaṃtopi prajāḥ svīyā nijadharmamanuvratāḥ //
purā te tripurāḥ śūrāḥ śivabhaktiparā api

dharāmayaṃ rathaṃ kṛtvā dhanuḥ kṛtvā himācalam //
vedāṃśca vājinaḥ kṛtvā guṇaṃ kṛtvā ca vāsukim

viriṃciṃ sārathiṃ kṛtvā kṛtvā viṣṇuṃ ca pattriṇam//
rathacakre puṣpavaṃtau pratodaṃ praṇavātmakam

tārāgrahamayānkīlānvarūthaṃ gaganātmakam //
dhvajadaṃḍasumeruṃ ca prāṃśukalpataruṃ dhvajam

yoktrāṇi cakṣuḥśravasaśchaṃdāsyaṃgāni rakṣakān //
bhallaṃ kālāgnirudrākhyaṃ puṃkhīkṛtya prabhaṃjanam

hareṇaikeṣupātena līlayā bhasmasātkṛtāḥ //
baliryajñakṛtāṃ śreṣṭhaḥ kṛtvā kapaṭakharvatām

pātālaṃ gamitaḥ pūrvaṃ hariṇā vikramaistribhiḥ //
vṛttavānapi vai vṛtraḥ sutrāmṇā vinisūditaḥ

dadhīcirapi vipreṃdro devairasthikṛte hataḥ //
pūrvavairamanusmṛtya jayārthaṃ yudhyato hareḥ //
kuśāstrairvijitasyājau tenaiva ca dadhīcinā

śivabhaktasya bāṇasya doḥsahasraṃ purā hariḥ //
ciccheda saṃkhye kiṃ tenāparāddhaṃ sādhuvartinā

tasmādvirodho bhadrāya na bhaveddevataiḥ saha //
devebhyo madbhayaṃ nāsti satpathīnasya vai manāk

yajñairdevatvamāpannā gīrvāṇā vāsavādayaḥ //
yajñairdānaistapobhiśca tebhyopyādhikyamasti me

astu nyūnatvamādhikyaṃ kimanenādhunā mama //
iṃdriyoparamaḥ prāptaḥ sukhadastavadarśanāt

idānīṃ diśa me tāta karmanirmūlanakṣamam //
upāyaṃ tvamupāyajña yena nirvṛtimāpnuyām

// skaṃda uvāca // //
gaṇeśāveśavaśato rājñeti yadudīritam //
tadākarṇya hṛṣīkeśaḥ prāha brāhmaṇaveṣabhṛt

// śrīviṣṇuruvāca // //
sādhusādhu mahāprājña nṛpacūḍāmaṇe'nagha //
mayā yadupadeṣṭavyaṃ tattvayaiva nirūpitam

tvamādāveva nirvṛttaḥ paraṃ me mānado hyasi //
kṣāliteṃdriyapaṃkaśca sutapaḥ svacchavāribhiḥ

yaduktaṃ bhavatā bhūpa tatsarvaṃ tathyameva hi //
tava śaktiṃ ca jānāmi viraktiṃ ca mahāmate

na bhavatsadṛśo rājā bhuvi bhūto bhaviṣyati //
rājyaṃ bhoktuṃ tvayājñāyi yuktaṃ yattu mumukṣasi

virodhepi hi devānāṃ tvayā nāpakṛtaṃ kvacit //
dharmetarapraveśaśca tava rāṣṭrepi nobhavat

pravartitābhirbhavatā prajābhiryadanuṣṭhitam //
dharme dharmaṃ svadharmajña tena tṛptā divaukasaḥ

eka eva hi te doṣo hṛdi me pratibhāsate //
kāśyā viśveśvaro dūraṃ yatkṛto bhavatā kila

mahāṃtamaparādhaṃ te jāne bhūjāni sattama //
imaṃ tatpāpaśāṃtyai ca vacmyupāyaṃ mahattaram

saṃkhyāsti yāvatī dehe dehino romasaṃbhavā //
tāvatopyaparādhā vai yāṃti liṃga pratiṣṭhayā

ekaṃ pratiṣṭhitaṃ yena liṃgamatreśabhaktitaḥ //
tenātmanā samaṃ viśvaṃ jagadetatpratiṣṭhitam

ratnākare ratnasaṃkhyā saṃkhyāvidbhirapīṣyate //
liṃgapratiṣṭhā puṇyasya na tu saṃkhyeti likhyate

tasmātsarvaprayatnena kuru liṃgaṃ pratiṣṭhitam //
tayā liṃga pratiṣṭhityā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

ityuktvā brāhmaṇo dadhyau kṣaṇaṃ niścalamānasaḥ //
uvāca ca prahṛṣṭāsyo rājānaṃ pāṇinā spṛśan

// śrīviṣṇuruvāca // //
anyacca kiṃcitpaśyāmi bhūpāla jñānacakṣuṣā //
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā tadapi prājñasattama

dhanyosi kṛtakṛtyosi mānyosi mahatāmapi //
japyaṃ ca tava nāmeha prātaḥ śubhaphalepsunā //

divodāsa tvadabhyāśādapi dhanyatarā vayam //
tepi dhanyatarā martye ye tvadākhyāṃ pracakṣate

smāyaṃ smāyaṃ jagau vipro maulimāṃdolayanmuhuḥ //
hṛdyeva bahuśo hṛṣṭaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ

aho bhāgyodayaścāsya aho nairmalyamasya vai //
yadenamaniśaṃ dhyāyeddhyeyo viśveśvaro'khilaiḥ

aho udarka etasya na kaiścitpratipadyate //
asmākamapi yaddūramadavīyastadasya yat

hṛdyālocyeti viprotha varṇayitvā kṣitīśvaram //
āviścakāra tatsarvaṃ yatsamādhāvalokayat

// brāhmaṇa uvāca // //
rājaṃstavādya phalito manoratha mahādrumaḥ //
anenaiva śarīreṇa tvaṃ gatāsi paraṃ padam

yathā viśveśvaro nityaṃ tvāmeva hṛdi śīlayet //
tathāsmadādīnapi na dvijāṃstatpādalocanān

kṛtaliṃgapratiṣṭhaṃ tvāṃ saptame hyadya vāsarāt //
divyavimānamāgatya netumeṣyati śāṃbhavam

rājaṃstvaṃ vetsi kasyāyaṃ vipākaḥ sukṛtasya te //
vārāṇasyāḥ puraḥ samyaksevanādityavaimyaham

ekamapyatra yaḥ pāyādvārāṇasyāṃ sthitaṃ janam //
tasyāpyevaṃ vipākosti dehāṃte rājasattama

iti śrutvā sa rājarṣirdivodāsaḥ pratāpavān //
brāhmaṇāya saśiṣyāya prādātprītobhivāṃchitam

atha saṃprīṇitaṃ vipraṃ praṇamya ca muharmuhuḥ //
provāca rājā saṃhṛṣṭastāritosmi bhavārṇavāt

brāhmaṇopi prahṛṣṭātmā paripūrṇamanorathaḥ //
samāpṛcchya mahīnāthaṃ sveṣṭaṃ deśaṃ jagāma ha

vilokya kāśīṃ parito māyādvijavapurhariḥ//
bhūyobhūyo vicāryāpi kimatrātīva pāvanam

sthānaṃ yaccāhamadhyāsya nijabhaktānaśeṣataḥ //
neṣyāmi paramaṃ dhāma viśveśānugrahātparāt

saṃpradhāryeti bhagavāndṛṣṭvā pāṃcanadaṃ hradam//
tatra kṛtvā vidhisnānaṃ tatastatraiva saṃsthitaḥ

pratīkṣamāṇo lakṣmīśo maṃkṣutryakṣasamāgamam //
tārkṣyaṃ prasthāpayāṃcakre rājavṛttāṃtavedinam

divodāsopi rājeṃdro vipreṃdraṃ parivarṇayan //
āhūya prakṛtīḥ sarvāḥ sāmātyānmaṃḍaleśvarān

adhyakṣānapi sarvāṃśca kośāśvebhādideśitān //
putrānpaṃcaśataṃ prāgryaṃ sutaṃ ca samaraṃjayam

purohitaṃ pratīhāramṛtvijogaṇakāndvijān //
sāmaṃtānrājaputrāṃśca sūpakārāṃścikitsakān

vaideśikānapi bahūnnānākāryasamāgatān // sāṃtapurāṃ ca mahiṣīṃ vṛddhagopālabālakān

sarvānprovāca hṛṣṭātmā prabaddhakarasaṃpuṭaḥ //
yathā sa brāhmaṇaḥ prāha dinasaptāvadhi sthitim

āścaryaṃ teṣu śṛṇvatsu viṣaṇṇavadaneṣu ca //
svayaṃ rājagṛhaṃ nītvā kumāraṃ samaraṃjayam

abhiṣicya mahābuddhiḥ paurāñjānapadānapi //
prasādīkṛtya puṇyātmā punaḥ kāśīmagānnṛpaḥ

āgatya kāśīṃ medhāvī sa bhūpālo ripuṃjayaḥ //
prāsādaṃ kārayāmāsa svardhunyāḥ paścime taṭe

ripūnpramathya samare yāvatī śrīrupārjitā //
tāvatyā sa hi bhūpālaḥ śivālayamacīklṛpat

bhūpālalakṣmīrakhilā yattatra viniyojitā //
bhūpālaśrīriti khyātā tataḥ sābhūrabhūcchubhā //

divodāseśvaraṃ liṃgaṃ pratiṣṭhāpya ripuṃjayaḥ //
kṛtakṛtyamivātmānamamanyata nareśvaraḥ

athaikasmindine rājā talliṃgaṃ vidhipūrvakam //
samabhyarcya namaskṛtya yāvattuṣṭāva tuṣṭidam

tāvannabhoṃgaṇādāśu divyaṃ yānamavātarat //
pārṣadaiḥ paritaḥ kīrṇaṃ śūlakhaṭvāṃgapāṇibhiḥ

atyādityāgnitejobhirbhālanetraiḥ kapardibhiḥ //
śuddhasphaṭikasaṃkāśairaṃgairdīptanabhoṃgaṇaiḥ

vibhūṣāhi phaṇāratna jyotiḥ pūjita vigrahaiḥ //
nityaprakāśasaṃtrasta tamaḥśrita śirodharaiḥ

cāmaravyagrahastāgra rudrakanyāśatāvṛtam //
atha pāriṣadai rājā divyasraganulepanaiḥ

divyairdukūlanepathyairalaṃcakre mudānvitaiḥ //
trinetrīkṛtasadbhāla śyāmīkṛtaśirodharam

sugaurīkṛtasarvāṃgaṃ kapardīkṛta maulijam //
caturbhujīkṛtatanuṃ bhūṣaṇīkṛtapannagam

caṃdrārdhīkṛtamūrdhānaṃ ninyustaṃ pārṣadā divam

tadā prabhṛti tattīrthaṃ bhūpālaśrīriti śrutam //
tatra śrāddhādikaṃ kṛtvā dānaṃ dattvā svaśaktitaḥ

divodāseśvaraṃ dṛṣṭvā samabhyarcya ca bhaktitaḥ //
rājñaścākhyāyikāṃ śrutvā na naro garbhamāviśet

ākhyānametannṛpaterdivodāsasya pāvanam //
paṭhitvā pāṭhayitvāpi naraḥ pāpaiḥ pramucyate

divodāsaśubhākhyānaṃ śrutvā yaḥ samaraṃ viśet //
na jātu jāyate tasya bhayaṃ vairikṛtaṃ kvacit

divodāsa kathā puṇyā mahotpāta nikṛṃtanī //
paṭhanīyā prayatnena sarvavighnopaśāṃtaye

nāvṛṣṭirjāyate tatra nākālamaraṇādbhayam //
daivodāsī kathā yatra sarvapātakanāśinī

asyākhyānasya paṭhanādviṣṇoriva manorathāḥ //
saṃpūrṇatāṃ gamiṣyaṃti śaṃbhościṃtitakāriṇaḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe uttarārddhe divodāsanirvāṇaprāptirnāmāṣṭapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ