સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.52

સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
ગભસ્તિમાલિનિગતે કાશીં ત્રૈલોક્યમોહિનીમ્ ॥
પુનશ્ચિંતામવાપોચ્ચૈર્મંદરસ્થો મુને હરઃ

નાદ્યાપ્યાયાંતિ યોગિન્યો નાદ્યાપ્યાયાતિ તિગ્મગુઃ ॥
પ્રવૃત્તિરપિ મે કાશ્યાશ્ચિત્રમત્યંત દુર્લભા

કિમત્ર ચિત્રં યત્કાશી મદીયમપિમાનસમ્ ॥
નિશ્ચલં ચંચલયતિ ગણના કેતરેસુરે

અધાક્ષિપમહં કામં ત્રિજગજ્જિત્ત્વરંદૃશા ॥
અહો કાશ્યભિલાષોત્ર મામેવ દુનુયાત્તરામ્

કાશીપ્રવૃત્તિમન્વેષ્ટું કં વા પ્રહિણુયામિતઃ ॥
જ્ઞાતું ક એવ નિપુણો યતઃ સ ચતુરાનનઃ

ઇત્યાહૂય વિધાતારં બહુમાનપુરઃસરમ્ ॥
તત્રોપવેશ્ય શ્રીકંઠઃ પ્રોવાચ ચતુરાનનમ્

યોગિન્યઃ પ્રેષિતાઃ પૂર્વં પ્રેષિતોથ સહસ્રગુઃ ॥
નાદ્યાપિ તે નિવર્તંતે કાશ્યાઃ કલશસંભવ

સા સમુત્સુકયેત્કાશી લોકેશ મમ માનસમ્ ॥
પ્રાકૃતસ્ય જનસ્યેવ ચંચલાક્ષીવ કાચન

મંદરેત્ર રતિર્મે ન ભૃશં સુંદરકંદરે ॥
અનચ્છતુચ્છપાનીયે નક્રસ્યેવાલ્પપલ્વલે

ના બાધિષ્ટ તથા માં સ તાપો હાલાહલોદ્ભવઃ ॥
કાશીવિરહજન્માત્ર યથા મામતિબાધતે

શીતરશ્મિઃ શિરઃસ્થોપિ વર્ષન્પીયૂષસીકરૈઃ ॥
કાશીવિશ્લેષજં તાપં નાહો ગમયિતું પ્રભુઃ

વિધે વિધેહિ મે કાર્યમાર્ય ધુર્ય મહામતે ॥
યાહિ કાશીમિતસ્તૂર્ણં યતસ્વ ચ મમેહિતે

બ્રહ્મંસ્ત્વમેવ તદ્વેત્સિ કાશી ત્યજનકારણમ્ ॥
મંદોપિ ન ત્યજેત્કાશીં કિમુ યો વેત્તિ કિંચન

અદ્યૈવ કિં ન ગચ્છેયં કાશીં બ્રહ્મન્સ્વમાયયા ॥
દિવોદાસં સ્વધર્મસ્થં ન તૂલ્લંઘિતુમુત્સહે

વિધે સર્વવિધેયાનિ ત્વમેવ વિદધાસિ યત્ ॥
ઇતિ ચેતિ ચ વક્તવ્યં ત્વય્યપાર્થમતોખિલમ્

અરિષ્ટં ગચ્છ પંથાસ્તે શુભોદર્કો ભવત્વલમ્॥
આદાયાજ્ઞાં વિધિ મૂર્ધ્નિ યયૌ વારાણસીં મુદા

સિતહંસરથસ્તૂર્ણં પ્રાપ્ય વારાણસીં પુરીમ્ ॥
કૃતકૃત્યમિવાત્માનમમન્યત તદાત્મભૂઃ ॥

હંસયાનફલં મેદ્ય જાતં કાશીસમાગમે ॥
કાશી પ્રાપ્તૌ યતઃ પ્રોક્તા અંતરાયાઃ પદેપદે

દૃશિ ધાતુરભૂદ્ય મદૃશો પ્રાપ્ય સાન્વયઃ ॥
સ્પષ્ટં દૃષ્ટિપથં પ્રાપ્તા યદેષાઽઽનંદવાટિકા

સ્વયં સિંચતિ યા મદ્ભિઃ સ્વાભિઃ સ્વર્ગતરંગિણી ॥
યત્રાનંદમયા વૃક્ષા યત્રાનંદમયા જનાઃ

નિર્વિશંતિ સદા કાશ્યાં ફલાન્યાનંદવંત્યપિ॥
સદૈવાનંદભૂઃ કાશી સદૈવાનંદદઃ શિવઃ

આનંદરૂપા જાયંતે તેન કાશ્યાં હિ જંતવઃ ॥
ચરણૌ ચરિતું વિત્તસ્તાવેવ કૃતિનામિહ ॥

ચરણૌ વિચરેતાંયૌ વિશ્વભર્તૃ પુરી ભુવિ ॥
તાવેવ શ્રવણૌ શ્રોતું સંવિદા તે બહુશ્રુતૌ

ઇહ શ્રુતિમતાં પુંસાં યાભ્યાં કાશી શ્રુતા સકૃત્ ॥
તદેવ મનુતે સર્વં મનસ્ત્વિહ મનસ્વિનામ

યેનાનુમન્યતે ચૈષા કાશી સર્વપ્રમાણભૂઃ ॥
બુદ્ધિર્બુધ્યતિ સા સર્વમિહ બુદ્ધિમતાં સતામ્ ॥
યયૈતદ્ધૂર્જટેર્ધામ ધૃતં સ્વ વિષયીકૃતમ્

વરં તૃણાનિ ધાન્યાનિ તાનિ વાત્યાહતાન્યપિ ॥
કાશ્યાં યાન્યા પતંતીહ ન જનાઃ કાશ્યદર્શનાઃ

।
અદ્ય મે સફલં ચાયુઃ પરાર્ધદ્વય સંમિતમ્ ॥
યસ્મિન્સતિ મયા પ્રાપિ દુષ્પ્રાપા કાશિકા પુરી

અહો મે ધર્મસંપત્તિરહોમે ભાગ્યગૌરવમ્ ॥
યદદ્રાક્ષિષમદ્યાહં કાશીં સુચિર ચિંતિતામ્

અદ્ય મે સ્વતપો વૃક્ષો મનોરથફલૈરલમ્ ॥
શિવભક્ત્યંબુના સિક્તઃ ફલિતોતિ બૃહત્તરૈઃ

મયા વ્યધાયિ બહુધા સૃષ્ટિઃ સૃષ્ટિં વિતન્વતા ॥
પરમન્યાદૃશી કાશી સ્વયં વિશ્વેશ નિર્મિતિઃ

ઇતિ હૃષ્ટમના વેધા દૃષ્ટ્વા વારાણસીં પુરીમ્ ॥
વૃદ્ધબ્રાહ્મણરૂપેણ રાજાનં ચ દદર્શ હ

જલાર્દ્રાક્ષતપાણિશ્ચ સ્વસ્ત્યુક્ત્વા પૃથિવીભુજે ॥
કૃતપ્રણામો રાજ્ઞાથ ભેજે તદ્દત્તમાસનમ્

કૃતમાનો નૃપતિના સોભ્યુત્થાનાસનાદિભિઃ ॥
વિપ્રો વ્યજિજ્ઞપદ્ભૂપં પૃષ્ટાગમનકારણમ્

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
ભૂપાલ બહુકાલીનોસ્મ્યહમત્ર ચિરંતનઃ ॥
ત્વં તુ માં નૈવ જાનાસિ જાને ત્વાં હિ રિપુંજયમ્ ॥

પરઃશતા મયા દૃષ્ટા રાજાનો ભૂરિદક્ષિણાઃ ॥
વિજિતાનેકસંગ્રામા યાયજૂકા જિતેંદ્રિયાઃ

વિનિષ્કૃતારિષડ્વર્ગાઃ સુશીલાઃ સત્ત્વશાલિનઃ ॥
શ્રુતસ્યપારદૃશ્વાનો રાજનીતિવિચક્ષણાઃ

દયાદાક્ષિણ્યનિપુણાઃ સત્યવ્રતપરાયણાઃ ॥
ક્ષમયા ક્ષમયાતુલ્યા ગાંભીર્યજિતસાગરાઃ

જિતરોષરયાઃ શૂરાઃ સૌમ્યસૌંદર્યભૂમયઃ ॥
ઇત્યાદિ ગુણસંપન્નાઃ સુસંચિતયશોધનાઃ

પરં દ્વિત્રાઃ પવિત્રા યે રાજર્ષે તવ સદ્ગુણાઃ ॥
તેષ્વેષુ રાજસુ મમ પ્રાયશો ન દૃશં ગતાઃ

પ્રજાનિજકુટુંબસ્ત્વં ત્વં તુ ભૂદેવદૈવતઃ ॥
મહાતપઃ સહાયસ્ત્વં પથાનાન્યે તથા નૃપાઃ

ધન્યો માન્યોસિ ચ સતાં પૂજનીયોસિ સદ્ગુણૈઃ ॥
દેવા અપિ દિવોદાસ ત્વત્ત્રાસાન્ન વિમાર્ગગાઃ

કિં નઃ સ્તુત્યા તવ નૃપ દ્વિજાનામસ્પૃહાવતામ્ ॥
કિં કુર્મસ્ત્વદ્ગુણગ્રામાઃ સ્તાવકાન્નઃ પ્રકુર્વતે

ગોષ્ઠી તિષ્ઠત્વિયં તાવત્પ્રસ્તુતં સ્તૌમિ સાંપ્રતમ્ ॥
યષ્ટુકામોસ્મ્યહં રાજંસ્ત્વાં સહાયમતો વૃણે

ત્વયા રાજન્વતી ચૈષાઽવનિઃ સર્વર્ધિભાજનમ્ ॥
અહં ચાસ્તિધનો રાજન્ન્યાયોપાત્તમહાધનઃ

ઇયં ચ રાજધાની તે કર્મભૂમાવનુત્તમા ॥
યસ્યાં કૃતાનાં કાર્યાણાં સંવર્તેપિ ન સંક્ષયઃ

સંચિતં યદ્ધનં પુંભિર્નયસન્માર્ગગામિભિઃ ॥
તત્કાશ્યાં વિનિયુજ્યેત ક્લેશાયેતરથા ભવેત્

મહિમાનં પરં કાશ્યાઃ કોપિ વેદ ન ભૂપતે ॥
ઋતે ત્રિનયનાચ્છંભોઃ સર્વજ્ઞાનપ્રદાયિનઃ

મન્યે ધન્યતરોસિ ત્વં બહુજન્મશતાર્જિતૈઃ ॥
સુકૃતૈઃ પાસિ યત્કાશીં વિશ્વભર્તુઃ પરાં તનુમ્

કાશી ત્રિજગતીસારસ્ત્રિવેદી સાર એવ વૈ ॥
ત્રિવર્ગોત્તરસારશ્ચ નિર્ણીતેતિ મહર્ષિભિઃ

વિશ્વેશાનુગ્રહેણૈવ ત્વયૈષા પાલ્યતે પુરી ॥
એકસ્યાપ્યવનાત્કાશ્યાં ત્રૈલોક્યમવિતં ભવેત્

અન્યચ્ચ તે હિતં વચ્મિ યદિ તે રોચતેઽનઘ ॥
પ્રીણનીયઃ સદૈવૈકો વિશ્વેશઃ સર્વકર્મભિઃ

અન્યદેવધિયા રાજન્વિશ્વેશં પશ્ય મા ક્વચિત્ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિંદ્ર ચંદ્રાર્કા ક્રીડેયં તસ્ય ધૂર્જટેઃ ॥

વિપ્રૈરુદર્કમિચ્છદ્ભિઃ શિક્ષણીયા યતો નૃપાઃ ॥
અતસ્તવ હિતં ખ્યાતં કિં વા મે ચિંતયાનયા

ઇતિ જોષં સ્થિતં વિપ્રં પ્રત્યુવાચ નૃપોત્તમઃ ॥
સર્વં મયા હૃદિ ધૃતં યત્ત્વયોક્તં દ્વિજોત્તમ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
અહં યિયક્ષમાણસ્ય તવ સાહાય્યકર્મણિ ॥
દાસોસ્મિ યજ્ઞસંભારાન્નયમેકો શતોઽખિલાન્

યદસ્તિ મેખિલં તત્ર સપ્તાંગેપિ ભવાન્પ્રભુઃ ॥
યજસ્વૈકમનાબ્રહ્મન્સિદ્ધં મન્યસ્વ વાંછિતમ્

રાજ્યં કરોમિ યદ્બ્રહ્મન્સ્વાર્થં તન્ન મનાગપિ ॥
પુત્રૈઃ કલત્રૈર્દેહેનપરોપકૃતયે યતે

રાજ્ઞાં ક્રતુક્રિયાભ્યોપિ તીર્થેભ્યોપિ સમંતતઃ ॥
પ્રજાપાલનમેવૈકો ધર્મઃ પ્રોક્તો મનીષિભિઃ

પ્રજાસંતાપજોવહ્નિર્વજ્રાગ્નેરપિ દારુણઃ ॥
દ્વિત્રાન્દહતિ વજ્રાગ્નિઃ પૂર્વો રાજ્યં કુલં તનુમ્

યદાવભૃથસિસ્રાસુર્ભવેયં દ્વિજસત્તમ ॥
તદા વિપ્રપદાંભોભિરભિષેકં કરોમ્યહમ્

હવનં બ્રાહ્મણમુખે યત્કરોમિ દ્વિજોત્તમ ॥
મન્યે ક્રતુક્રિયાભ્યોપિ તદ્વિશિષ્ટં મહામતે

અભિલાષેષુ સર્વેષુ જાગર્ત્યેકો હૃદીહ મે ॥
અદ્યાપિ માર્ગણઃ કોપિ દ્રષ્ટવ્યઃ સ્વતનોરપિ

અહો અહોભિર્બહુભિઃ ફલિતો મે મનોરથઃ ॥
યત્ત્વં મેદ્ય ગૃહે પ્રાપ્તઃ કિંચિત્પ્રાર્થયિતું દ્વિજ

એકાગ્રમાનસો વિપ્ર યજ્ઞાન્વિપુલદક્ષિણાન્ ॥
બહૂન્યજકૃતં વિદ્ધિ સાહાય્યં સર્વવસ્તુષુ

ઇતિ રાજ્ઞો મહાબુદ્ધેર્ધર્મશીલસ્ય ભાષિતમ્ ॥
શ્રુત્વા તુષ્ટમનાઃ સ્રષ્ટા ક્રતુસંભારમાહરત્

સાહાય્યં પ્રાપ્ય રાજર્ષેર્દિવોદાસસ્ય પદ્મભૂઃ ॥
ઇયાજ દશભિઃ કાશ્યામશ્વમેધૈર્મહામખૈઃ

અદ્યાપિ હોમધૂમોઘૈર્યદ્વ્યાપ્તં ગગનાંતરમ્ ॥
તદા પ્રભૃતિ ન વ્યોમ નીલિમાનં જહાત્યદઃ

તીર્થં દશાશ્વમેધાખ્યં પ્રથિતં જગતીતલે ॥
તદા પ્રભૃતિ તત્રાસીદ્વારાણસ્યાં શુભપ્રદમ્

પુરા રુદ્રસરો નામ તત્તીર્થં કલશોદ્ભવ ॥
દશાશ્વમેધિકં પશ્ચાજ્જાતં વિધિપરિગ્રહાત્

સ્વર્ધુન્યથ તતઃ પ્રાપ્તા ભગીરથસમાગમાત્ ॥
અતીવ પુણ્યવજ્જાતમતસ્તત્તીર્થમુત્તમમ્

વિધિર્દશાશ્વમેધેશં લિંગં સંસ્થાપ્ય તત્ર વૈ॥
સ્થિતવાન્ન ગતોદ્યાપિ ક્વાપિ કાશીં વિહાય તુ

રાજ્ઞો ધર્મરતેસ્તસ્ય ચ્છિદ્રં નાવાપ કિંચન ॥
અતઃ પુરારેઃ પુરતો વ્રજિત્વા કિં વદેદ્વિધિઃ

ક્ષેત્રપ્રભાવં વિજ્ઞાય ધ્યાયન્વિશ્વેશ્વરં શિવમ્ ॥
બ્રહ્મેશ્વરં ચ સંસ્થાપ્ય વિધિસ્તત્રૈવ સંસ્થિતઃ

પરાતનુરિયં કાશી વિશ્વેશસ્યેતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
અસ્યાઃ સંસેવનાચ્છંભુર્ન કુપ્યતિ પુરો મયિ

કઃ પ્રાપ્ય કાશીં દુર્મેધાઃ પુનસ્ત્યક્તુમિહેહ તે ॥
અનેકજન્મજનિતકર્મનિર્મૂલનક્ષમામ્

વિશ્વસંતાપસંહર્તુઃ સ્થાને વિશ્વપતેસ્તનુઃ ॥
સંતાપ્યતેતરાં કાશ્યા વિશ્લેષજ મહાગ્નિના

પ્રાપ્ય કાશીં ત્યજેદ્યસ્તુ સમસ્તાઘૌઘનાશિનીમ્॥
નૃપશુઃ સ પરિજ્ઞેયો મહાસૌખ્યપરાઙમુખઃ

નિર્વાણલક્ષ્મીં યઃ કાંક્ષેત્ત્યક્ત્વા સંસારદુર્ગતિમ્ ॥
તેન કાશી ન સંત્યાજ્યા યદ્યાપ્તૈશાદનુગ્રહાત્

યઃ કાશીં સંપરિત્યજ્ય ગચ્છેદન્યત્ર દુર્મતિઃ ॥
તસ્ય હસ્તતલાદ્ગચ્છેચ્ચતુર્વર્ગફલોદયઃ

નિબર્હણી મધૌઘસ્ય સુપુણ્ય પરિબૃંહિણીમ્ ॥
કઃ પ્રાપ્ય કાશીં દુર્મેધાસ્ત્યજેન્મોક્ષસુખપ્રદામ્

સત્યલોકે ક્વ તત્સૌખ્યં ક્વ સૌખ્યં વૈષ્ણવે પદે ॥
યત્સૌખ્યં લભ્યતે કાશ્યાં નિમેષાર્ધનિષેવણાત્

વારાણસીગુણગણાન્નિર્ણીય દ્રુહિણસ્ત્વિતિ ॥
વ્યાવૃત્ય મંદરગિરિં ન પુનઃ પ્રત્યગાન્મુને

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
મિત્રાવરુણયોઃ પુત્ર મહિમાનં બ્રવીમિ તે ॥ ॥
કાશ્યાં દશાશ્વમેધસ્ય સર્વતીર્થશિરોમણેઃ

દશાશ્વમેધિકં પ્રાપ્ય સર્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્ ॥
યત્કિંચિત્ક્રિયતે કર્મ તદક્ષયમિહેરિતમ્

સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ સ્વાધ્યાયો દે વતાર્ચનમ્ ॥
સંધ્યોપાસ્તિસ્તર્પણં ચ શ્રાદ્ધં પિતૃસમર્ચનમ્

દશાશ્વમેધિકે તીર્થે સકૃત્સ્નાત્વા નરોત્તમઃ ।૯।
દૃષ્ટ્વા દશાશ્વમેધેશં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

જ્યેષ્ઠે માસિ સિતે પક્ષે પ્રાપ્ય પ્રતિપદં તિથિમ્ ॥
દશાશ્વમેધિકે સ્નાત્વા મુચ્યતે જન્મપાતકૈઃ

જ્યેષ્ઠે શુક્લ દ્વિતીયાયાં સ્નાત્વા રુદ્રસરોવરે ॥
જન્મદ્વયકૃતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

એવં સર્વાસુ તિથિષુ ક્રમસ્નાયી નરોત્તમઃ ॥
આશુક્લપક્ષદશમિ પ્રતિજન્માઘમુત્સૃજેત્

તિથિં દશહરાં પ્રાપ્ય દશજન્માઘહારિણીમ્ ॥
દશાશ્વમેધિકે સ્નાતો યામીં પશ્યેન્ન યાતનામ્

લિંગં દશાશ્વમેધેશં દૃષ્ટ્વા દશહરા તિથૌ ॥
દશજન્માર્જિતૈઃ પાપૈસ્ત્યજ્યતે નાત્ર સંશયઃ

સ્નાતો દશહરાયાં યઃ પૂજયેલ્લિંગમુત્તમમ્ ॥
ભક્ત્યા દશાશ્વમેધેશં ન તં ગર્ભદશા સ્પૃશેત્

જ્યેષ્ઠે માસિ સિતે પક્ષે પક્ષં રુદ્રસરે નરઃ ॥
કુર્વન્વૈ વાર્ષિકીં યાત્રાં ન વિઘ્નૈરભિભૂયતે

દશાશ્વમેધાવભૃથૈર્યત્ફલં સમ્યગાપ્યતે ॥
દશાશ્વમેધે તન્નૂનં સ્નાત્વા દશહરા તિથૌ

સ્વર્ધુન્યાઃ પશ્ચિમે તીરે નત્વા દશહરેશ્વરમ્ ॥
ન દુર્દશામવાપ્નોતિ પુમાન્પુણ્યતમઃ ક્વચિત્

યત્કાશ્યાં દક્ષિણદ્વારમંતર્ગેહસ્ય કીર્ત્યતે ॥
તત્ર બ્રહ્મેશ્વરં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે

ઇતિ બ્રાહ્મણવેષેણ વારાણસ્યાં મહાધિયા ॥
દ્રુહિણેન સ્થિતં તાવદ્યાવદ્વિશ્વેશ્વરાગમઃ

દિવોદાસોપિ રાજેંદ્રો વૃદ્ધબ્રાહ્મણરૂપિણે ॥
બ્રહ્મણે કૃતયજ્ઞાય બ્રહ્મશાલામકલ્પયત્

બ્રહ્મેશ્વરસમીપે તુ બ્રહ્મશાલા મનોહરા ॥
બ્રહ્મા તત્રાવસદ્વ્યોમ બ્રહ્મઘોષૈર્નિનાદયન્

ઇતિ તે કથિતો બ્રહ્મન્મહિમાતિમહત્તરઃ ॥
દશાશ્વમેધતીર્થસ્ય સર્વાઘૌઘવિનાશનઃ

શ્રુત્વાધ્યાયમિમં પુણ્યં શ્રાવયિત્વા તથૈવ ચ ॥
બ્રહ્મલોકમવાપ્નોતિ શ્રદ્ધયા માનવોત્તમઃ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરાર્દ્ધે ચતુર્થે કાશીખંડે દશાશ્વમેધવર્ણનંનામ દ્વિપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ