Skanda Purana · Chapter 4.43

// agastiruvāca // //
divodāsaṃ narapatiṃ kathaṃ devastrilocanaḥ //
kāśīṃ saṃtyājayāmāsa kathamāgācca maṃdarāt //
etadākhyānamākhyāhi śrotṝṇāṃ pramude bhagoḥ

// skaṃda uvāca // //
maṃdaraṃ gatavāndevo brahmaṇo vākya gauravāt //
tapasā tasya saṃtuṣṭo maṃdarasyaiva bhūbhṛtaḥ

gate viśveśvare deve maṃdaraṃ girisuṃdaram //
giriśena samaṃ jagmurapi sarve divaukasaḥ

kṣetrāṇi vaiṣṇavānīha tyaktvā viṣṇurapi kṣiteḥ //
prayāto maṃdaraṃ yatra devadeva umādhavaḥ

sthānāni gāṇapatyāni gaṇeśopi tato vrajat //
hitvāhamapi vipreṃdra gatavānmaṃdaraṃ prati

sūraḥ saurāṇi saṃtyajya gataścāyatanādaram //
svaṃsvaṃ sthānaṃ kṣitau tyaktvā yayuranyepi nirjarāḥ

gateṣu devasaṃgheṣu pṛthivyāḥ pṛthivīpatiḥ //
cakāra rājyaṃ nirdvaṃdvaṃ divodāsaḥ pratāpavān

vidhāya rājadhānīṃ sa vārāṇasyāṃ suniścalām //
edhāṃ cakre mahābuddhiḥ prajādharmeṇa pālayan

sūryavatsa pratapitā durhṛdāṃ hṛdi netrayoḥ //
somavatsuhṛdāmāsīnmānaseṣu svakeṣva'pi

akhaṃḍamākhaṃḍalavatkodaṃḍakalayanraṇe //
palāyamānairālokiśatrusainyabalāhakaiḥ

sa dharmarājavajjāto dharmādharmavivecakaḥ //
adaṃḍyānmaṇḍayanrājā daṃḍyāṃśca paridaṃḍayan

dhanaṃjaya ivādhākṣītparāraṇyānyanekaśaḥ //
pāśīva pāśayāṃcakre vairicakraṃ vidūragaḥ

sobhūtpuṇyajanādhīśo ripurākṣasavardhanaḥ //
jagatprāṇasamānaśca jagatprāṇanatatparaḥ

rājarājaḥ sa evābhūtsarveṣāṃ dhanadaḥ satām //
sa eva rudramūrtiśca prekṣiṣṭa ripubhī raṇe

viśveṣāṃ sa hi devānāṃ tapasā rūpadhṛgyataḥ //
viśvedevāstatastaṃ tu stuvaṃti ca bhajaṃti ca

asādhyaḥ sa hi sādhyānāṃ vasubhyo vasunādhikaḥ //
grahāṇāṃ vigrahadharo dasrato'jasrarūpabhāk

marudgaṇānagaṇayaṃstuṣitāṃstoṣayanguṇaiḥ //
sarvavidyādharo yastu sarvavidyādhareṣvapi

agarvāneva gaṃdharvānyaścakre nijagītibhiḥ //
rarakṣuryakṣarakṣāṃsi taddurgaṃ svargasodaram

nāgānāgāṃsi cakruśca tasya nāgabalīyasaḥ //
danujāmanujākāraṃ kṛtvā taṃ ca siṣevire

jātā guhyacarā yasya guhyakāḥ parito nṛṣu //
saṃseviṣyāmahe rājannasurāstvāṃ svavaibhavaiḥ

vayaṃ yatastvadviṣaye surāvāso'pi durlabhaḥ //
aśikṣayatkṣitipateriha yasya turaṃgamān //
āśugaścāśugāmitvaṃ pāvamāne pathisthitaḥ

agajānyasya tu gajānnagavarṣmasuvarṣmaṇaḥ //
ajasra dānino dṛṣṭvā bhavannanyepi dāninaḥ

sadojire ca boddhāro yoddhāraścaraṇājire //
na yasya śāstrairvijitā na śastraiḥ kenacitkvacit

na netraviṣaye jātā viṣaye yasyabhūbhṛtaḥ //
sadā naṣṭapadā dveṣyāstadā'naṣṭapadāḥ prajāḥ

kalāvāneka evāsti tridivepi divaukasām //
tasya kṣoṇibhṛtaḥ kṣoṇyāṃ janāḥ sarve kalālayāḥ

eka eva hi kāmosti svarge sopyaṃgavarjitaḥ //
sāṃgopāṃgāśca sarveṣāṃ sarve kāmā hi tadbhuvi

tasyopavartanepyeko na śruto gotrabhitkvacit //
svarge svargasadāmīśo gotrabhitparikīrtitaḥ

kṣayī ca tasya viṣaye kopyākarṇi na kenacit //
triviṣṭape kṣapānāthaḥ pakṣepakṣe kṣayīṣyate

nāke navagrahāḥ saṃti deśāstasyā'navagrahāḥ

hiraṇyagarbhaḥ svarlokepyeka eva prakāśate //
hiraṇyagarbhāḥ sarveṣāṃ tatpaurāṇāmihālayāḥ

saptāśva ekaḥ svarloke nitarāṃ bhāsateṃ'śumān //
sadaṃśukāḥ pratidinaṃ bahvaśvāstatpuraukasaḥ

sadapsarā yathāsvarbhūstatpuryapisadapsarāḥ //
ekaiva padmā vaikuṃṭhe tasya padmākarāḥ śatam //

anītayaśca tadgrāmānārājapuruṣāḥ kvacit //
gṛhegṛhetra dhanadā nāka eko'lakāpatiḥ

divodāsasya tasyaivaṃ kāśyāṃ rājyaṃ praśāsataḥ //
gataṃ varṣaṃ dinaprāyaṃ śaradāmayutāṣṭakam

gīrvāṇā vipratīkāramatha tasya cikīrṣavaḥ //
guruṇā maṃtrayāṃcakrurdharmavartmānuyāyinaḥ

bhavādṛśāmiva mune prāyaśo dharmacāriṇām //
vibudhā vidadhatyeva mahatīrāpadāṃtatīḥ

yadyapyasau dharādhīśo vyādhinoddurdharādhvaraiḥ //
tānadhvarabhujo'tyaṃtaṃ tathāpi suhṛdo na te

svabhāva eva dyusadāṃ parotkarṣāsahiṣṇutā //
bali bāṇa dadhīcyādyairaparāddhaṃ kimatra taiḥ

aṃtarāyā bhavaṃtyeva dharmasyāpi padepade //
tathāpi na nijo dharmo dharmadhībhirvimucyate

adharmiṇaḥ samedhaṃte dhanadhānyasamṛddhibhiḥ //
adharmādeva ca paraṃ samūlaṃ yāṃtyadhogatim

prajāḥ pālayatastasya putrāniva nijaurasān //
ripuṃjayasya nālpopi babhūvādharmasaṃgrahaḥ

ṣāḍguṇyavedinastasya triśaktyūrjitacetasaḥ //
caturopāyavittasya na raṃdhraṃ vividuḥ surāḥ

buddhimaṃtopi vibudhā vipratīkartumudyatāḥ //
manāgapi na saṃśekurapakartuṃ tadīśituḥ

ekapatnīvratāḥ sarve pumāṃsastasya maṃḍale //
nārīṣu kācinnaivāsīdapativratadharmiṇī

anadhīto na viprobhūdaśūronaiva bāhujaḥ //
vaiśyonabhijño naivāsīdarthopārjanakarmasu

ananyavṛttayaḥ śūdrā dvijaśuśrūṣaṇaṃ prati //
tasya rāṣṭre samabhavandivodāsasya bhūpateḥ

avipluta brahmacaryāstadrāṣṭre brahmacāriṇaḥ //
nityaṃ gurukulādhīnā vedagrahaṇatatparāḥ

ātithyadharmapravaṇā dharmaśāstravicakṣaṇāḥ //
nityasādhusamācārā gṛhasthāstasya sarvataḥ

tṛtīyāśramiṇo yasminvanavṛttikṛtādarāḥ //
niḥspṛhā grāmavārtāsu vedavartmānusāriṇaḥ

sarvasaṃgavinirmuktā nirmuktā niṣparigrahāḥ //
vāṅmanaḥkarmadaṃḍāḍhyā yatayo yatra niḥspṛhāḥ

anyenulomajanmānaḥ pratilo mabhavā api //
svapāraṃparyato dṛṣṭaṃ manāgvartma na tatyajuḥ

anapatyā na tadrāṣṭre dhanahīnopi kopi na //
avṛddhasevī no kaścidakāṃḍamṛtibhākca na

na cāṭā naiva vācāṭā vaṃcakā no na hiṃsakāḥ //
na pāṣaṃḍā na vai bhaṃḍā na raṃḍā na ca śauṃḍikāḥ

śrutighoṣo hi sarvatra śāstravādaḥ padepade //
sarvatra subhagālāpā mudāmaṃgalagītayaḥ

vīṇāveṇupravādāśca mṛdaṃgā madhurasvanāḥ //
somapānaṃ vinānyatra pānagoṣṭhī na karṇagā

māṃsāśinaḥ puroḍāśe naivānyatra kadācana //
na durodariṇo yatra nādhamarṇā na taskarāḥ

putrasya pitroḥ padayoḥ pūjanaṃ devapūjanam //
upavāso vrataṃ tīrthaṃ devatārādhanaṃ param

nārīṇāṃ bhartṛpad yorarcanaṃ tadvacaḥśrutiḥ //
samarcayaṃti satatamanujā nijamagrajam

saparyayaṃti muditā bhṛtyāḥ svāmipadāṃbujam //
hīnavarṇairagravarṇo varṇyate guṇagauravaiḥ

varivasyaṃti bhūyopi trikālaṃ kāśidevatāḥ //
sarvatra sarve vidvāṃsaḥ samarcyaṃte manorathaiḥ

vidvadbhiśca taponiṣṭhāstaponiṣṭhairjiteṃdriyāḥ //
jiteṃdriyairjñānaniṣṭhā jñānibhiḥ śivayoginaḥ

maṃtrapūtaṃ mahārhaṃ ca vidhiyuktaṃ susaṃskṛtam //
vāḍavānāṃ mukhāgnau ca hūyate'harniśaṃ haviḥ

vāpīkūpataḍāgānāmārāmāṇāṃ padepade //
śucibhirdravyasaṃbhāraiḥ kartāro yatra bhūriśaḥ

yadrāṣṭre hṛṣṭapuṣṭāśca dṛśyaṃte sarvajātayaḥ //
aniṃdyasevā saṃpannā vināmṛgayu saunikān

itthaṃ tasya mahījāneḥ sarvatra śucivartinaḥ //
unmiṣaṃtopyanimiṣā manākchidraṃ na lebhire

athovācāmara gururdevānapacikīrṣukān //
tasminrājani dharmiṣṭhe variṣṭhe maṃtravediṣu

// gururuvāca // //
saṃdhivigrahayānāsti saṃ śrayaṃ dvaidhabhāvanam //
yathā sa rājā saṃvetti na tathātrāpi kaścana

upāyopyeka evāsti caturṣviha divaukasaḥ //
bhedo nāma sa cetsidhyettapobalini tatra hi

tena yadyapi bhūbhartrā bhūmerdevā vivāsitāḥ //
tathāpi bhūriśastatra saṃtyasmatpakṣapātinaḥ

kālo nimiṣamātropi yānvinā na sukhaṃ vrajet //
asmākamapi tasyāpi saṃti te tatra mānitāḥ

aṃtarbahiścarā nityaṃ sarvaviśraṃbha bhūmayaḥ //
samāgateṣu teṣvatra sarvaṃ naḥ setsyati priyam

samākarṇya ca te sarve tridaśā gīṣpatīritam //
nirṇītavaṃtastasyārthaṃ tasmādaṃtarbahiścarān //
abhinaṃdyātha taṃ sarve procuritthaṃ bhavediti

tataḥ śakraḥ samāhūya vītihotraṃ puraḥsthitam //
ūce madhurayā vācā bahumānapuraḥsaram

havyavāhana yā mūrtistava tatra pratiṣṭhitā //
tāmupāsaṃhara kṣipraṃ viṣayāttasya bhūpateḥ //

samāgatāyāṃ tanmūrtau sarvānaṣṭāgrayaḥ prajāḥ //
havyakavyakriyāśūnyā virajiṣyaṃti rājani

prajāsu ca viraktāsu rājyakāmadughāsu vai //
kṛcchreṇopārjito'pārtho rājaśabdo bhaviṣyati

prajānāṃ raṃjanādrājā yeyaṃ rūḍhirupārjitā //
tasyāṃ rūḍhyāṃ pranaṣṭāyāṃ rājyameva vinaṃkṣyati

prajāvirahito rājā kośadurgabalādibhiḥ //
samṛddhopyacirānnaśyetkūlasaṃstha iva drumaḥ

trivargasādhanāhetuḥ prākprajaiva mahīpateḥ //
kṣīṇavṛttyāṃ prajāyāṃ vai trivargaḥ kṣīyate svayam

kṣīṇe trivarge saṃkṣīṇā gatirlokadvayātmikā

itīṃdravacanādvahnirahnāya kṣoṇimaṃḍalāt //
ācakarṣa nijāṃ mūrtiṃ yogamāyā balānvitaḥ

ninye na kevalaṃ tretāṃ jāṭharāgnimapi prabhuḥ //
vajriṇo vacasā vahnirnijaśaktisamanvitam

vahnau svarlokamāpanne jāte madhyaṃdine nṛpaḥ //
kṛtamādhyāhnikastūrṇaṃ prāviśadbhojyamaṃḍapam

mahānasādhikṛtayo vepamānāstato muhuḥ //
kṣudhārtamapi bhūpālamidaṃ maṃdaṃ vyajijñapan

sūpakārā ūcuḥ //
atyahaskaratejaska pratāpavijitānala //
kiṃcidvijñaptukāmāḥ smopyakāṃḍeraṇapaṃḍita

yadi viśruṇayedrājanbhavānabhayadakṣiṇām //
tadā vijñāpayiṣyāmaḥ prabaddhakarasaṃpuṭāḥ

bhrūsaṃjñayākṛtādeśāḥ praśastāsyenabhūbhujā //
mṛdu vijñāpayāṃcakruḥ pākaśālādhikāriṇaḥ

na jānīmo vayaṃ nātha tvatpratāpabhayārditaḥ //
kusṛtyātha kayā vidvānnaṣṭo vaiśvānaraḥ purāt

kṛśānau kṛśatāṃ prāpte kathaṃ pākakriyā bhavet //
tathāpi sūryapākena siddhā paktirhi kācana

prabhorādeśamāsādya tāmihaivānayāmahe //
manyāmahe ca bhūjāne paktiradyatanī śubhā

śrutvāṃdhasikavākyaṃ sa mahāsattvo mahāmatiḥ //
nṛpatiściṃtayāmāsa devānāṃ vai kṛtaṃ tvidam

kṣaṇaṃ saṃśīlayaṃstatra dadarśa tapasobalāt //
na kevalaṃ jahau gehaṃ hutabhukcaudarīrdarīḥ

apyahāsīditolokājjagāma ca surālayam //
bhavatviha hi kā hānirasmākaṃ jvalane gatai

teṣāmevavicārācca hānireṣā suparvaṇām //
tadbalena ca kiṃ rājyaṃ mayedamurarīkṛtam

pitāmahena mahato gauravātpratipāditam //
iti ciṃtayatastasya madhyalokaśatakratoḥ

paurāḥ samāgatā dvāri saha jānapadairnaraiḥ //
dvāsthena cājñayā rājñastatasteṃtaḥ praveśitāḥ

dattvopadaṃ yathārhaṃ te praṇemuḥ kṣoṇivajriṇam //
kecitsaṃbhāṣitā rājñādarasodarayā girā

kecicca samudā dṛṣṭyā kecicca karasaṃjñayā //
visarjitā sanā rājñā bahumānapuraḥsaram

tejire bhejire sarve ratnārciḥ parisevite //
vijitāmodasaṃdohe surānokahasaurabhaiḥ //
rājñaḥ śataśalākasthacchatrasyacchāyayāśubhe

viśāṃpatirathovāca tanmukhacchāyayeritam //
vijñāya tadabhiprāyamalaṃbhītyā puraukasaḥ

vikārakāribhirlekhairyadinīto'nalo bhuvaḥ //
etāvataiva kiṃ siddhayenmayi teṣāṃ parābhavaḥ

cikīrṣurahamevāsaṃ paurāḥ kāryamidaṃpurā //
paraṃ hyupekṣitaprāyaṃ diṣṭyā taiḥ smāritaṃ cirāt

gato'nalo'bhavadbhadraṃ jagatprāṇopi yātvitaḥ //
varuṇaḥ puṣpavaṃtābhyāmavilaṃbaṃ prayātvitaḥ

ahameva hi parjanyo bhaviṣyāmi tapobalāt //
mude janapadānāṃ ca sarvasasyasamṛddhidaḥ

tapoyogabalenāhamātmānaṃ parikalpya ca //
tridhāvahnisvarūpeṇa paktīṣṭivyuṣṭikṛttamaḥ

aṃtarbahiśca yo dvedhā nabhasvatpadavī dadhat //
sarveṣāmeva vetsyāmi tvaṃtaḥkaraṇaceṣṭitam

vidhāya cāṃbhasīṃ mūrtiṃ sarvajīvaikajīvanīm //
prajāḥ saṃjīvayipyāmi kiṃ jaḍairviṣaye mama

yadā khe tamasā paurā grasyete śaśibhāskarau //
tadā na kiṃ vinā tābhyāṃ jīvāmaḥ kṣitimaṃḍale

śriyaṃ cāṃdramasīṃ prāpya hlādayiṣyāmyahaṃ prajāḥ //
niśācareṇa kimiha kṣayiṇā ca kalaṃkinā

asmatkule mūlabhūto bhāskaro mānya eva naḥ //
sa tiṣṭhatu sukhenātra yātāyātaṃ karotu ca

sa eko jagatāmātmā viśeṣātkuladevatā //
sopakartuṃ na vettyeva tasyedaṃ vratamuttamam

iti narapativāksudhārasaughaṃ śrutipuṭakaiḥ paripīya pauravargaḥ //
vikasitavadanāṃbujo jagāmanijanijamālayamādhimuktacittaḥ

kṣitipatirapi tattathā vidhāya tapasosādhyamihāsti kiṃ trilokyām //
ativahnyarkamasau dadhaccatejo dyusadāṃ śalyamivoccakairbabhūva

iti śrīskāṃde mahāpuraṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe divodāsapratāpavarṇanaṃnāma tricatvāriṃśodhyāyaḥ