Skanda Purana · Chapter 4.41
// skaṃda uvāca // //
uṣitvaivaṃ gṛhe vipro dvitīyādāśramātparam //
valīpalitasaṃyuktastṛtīyāśramamāviśet
apatyāpatyamālokya grāmyāhārānvisṛjya ca //
patnīṃ putreṣu saṃtyajya patnyā vā vanamāviśet
vasānaścarmacīrāṇi sāgnirmunyannavartanaḥ //
jaṭī sāyaṃprage snāyī śmaśrulonakhalomabhṛt
śākamūlaphalairvāpi paṃcayajñanna hāpayet //
ammūlaphalabhikṣābhirarcayedbhikṣukātithīn
anādātā ca dātā ca dāṃtaḥ svādhyāyatatparaḥ //
vaitānikaṃ ca juhuyādagnihotraṃ yathāvidhi
munyannaiḥ svayamānītaiḥ puroḍāśāṃśca nirvapet //
svayaṃkṛtaṃ ca lavaṇaṃ khādetsnehaṃ phalodravam
varjayeccheluśigrū ca kavakaṃ palalaṃ madhu //
munyannamāśvinemāsi tyajedyatpūrvasaṃcitam
grāmyāṇi phalamūlāni phālajānnaṃ ca saṃtyajet //
daṃtolūkhalako vā syādaśmakuṭṭotha vā bhavet
sadyaḥ prakṣālako vā syādathavā māsasaṃcayī //
triṣaḍdvādaśamāsānnaphalamūlādisaṃgrahī
naktāśye kāṃtarāśī vā ṣaṣṭhakālāśanopi vā //
cāṃdrāyaṇavratī vā syātpakṣabhugvātha māsabhuk//
vaikhānasa matasthastu phalamūlāśanopi vā //
tapasā śoṣayeddehaṃ pitṝndevāṃśca tarpayet
agnimātmani cādhāya vicaredaniketanaḥ //
bhikṣayetprāṇayātrārthaṃ tāpasānvanavāsinaḥ
grāmādānīya vāśnīyādaṣṭau grāsānvasanvane //
itthaṃ vanāśramī vipro brahmaloke mahīyate
ativāhyāyuṣobhāgaṃ tṛtīyamiti kānane //
āyuṣastu turīyāṃśe tyaktvā saṃgānparivrajet
ṛṇatrayamasaṃśodhya tvanutpādya sutānapi //
tathā yajñānaniṣṭvā ca mokṣamicchanvrajatyadhaḥ
manāgapi na bhūtānāṃ yasmādutpadyate bhayam //
sarvabhūtāni tasyeha prayacchaṃtyabhayaṃ sadā
eka eva carennityamanagniraniketanaḥ //
siddhyarthamasahāyaḥ syādgrāmamannārthamāśrayet
jīvitaṃ maraṇaṃ vātha nābhikāṃkṣetkvacidyatiḥ //
kālameva pratīkṣeta nirdeśaṃ bhṛtako yathā
sarvatra mamatā śūnyaḥ sarvatra samatāyutaḥ //
vṛkṣamūlaniketaśca mumukṣuriha śasyate
dhyānaṃ śaucaṃ tathā bhikṣā nityamekāṃtaśīlatā //
yateścatvārikarmāṇi paṃcamaṃ nopapadyate
vārṣikāṃścaturomāsānviharenna yatiḥ kvacit //
bījāṃkurāṇāṃ jaṃtūnāṃ hiṃsā tatra yato bhavet
gacchetpariharanjantūnpibetkaṃ vastraśodhitam//
vācaṃ vadedanudvegāṃ na krudhyetkenacitkvacit
caredātmasahāyaśca nirapekṣo nirāśrayaḥ //
nityamadhyātmanirato nīcakeśa nakho vaśī
kusuṃbhavāsā daṃḍāḍhyo bhikṣāśī khyātivarjitaḥ //
alābudārumṛdveṇu pātraṃ śastaṃ na paṃcamam
na grāhyaṃ taijasaṃ pātraṃ bhikṣukeṇa kadācana //
varāṭake saṃgṛhīte tatratatra dinedine
gosahasravadhaṃ pāpaṃ śrutireṣā sanātanī //
hṛdi sasneha bhāvena ceddrakṣetstriyamekadā
koṭidvayaṃ brahmakalpaṃ kuṃbhīpākī na saṃśayaḥ //
ekakālaṃ caredbhaikṣaṃ na kuryāttatra vistaram
vidhūmesanna musale vyaṃgāre bhuktavajjane //
vṛtte śarāvasaṃpāte bhikṣāṃ nityaṃ caredyatiḥ
alpāhāro rahaḥsthāyī ttviṃdriyārtheṣvalolupaḥ //
rāgadveṣavirnirmukto bhikṣurmokṣāya kalpate
āśrame tu yatiryasya muhūrtamapi viśramet //
kiṃ tasyānekataṃtreṇa kṛtakṛtyaḥ sa jāyate
saṃcitaṃ yadgrahasthena pāpamāmaraṇāṃtikam //
nirdhakṣyati hi tatsarvamekarātroṣito yatiḥ
dṛṣṭvā jarābhibhavanamasahyaṃ rogapīḍitam //
dehatyāgaṃ punargarbhaṃ garbhakleśaṃ ca dāruṇam
nānāyoni nivāsaṃ ca viyogaṃ ca priyaiḥ saha //
apriyaiḥ saha saṃyogamadharmādduḥkhasaṃbhavam
punarnirayasaṃvāsaṃnānānarakayātanāḥ //
karmadoṣasamudbhūtā nṛṇāṃgatiranekadhā
deheṣvanityatāṃ dṛṣṭvā nityatā paramātmanaḥ //
kurvīta muktaye yatnaṃ yatrayatrāśrame rataḥ
karapātrīti vikhyātā bhikṣāpātravivarjitā //
teṣāṃ śataguṇaṃ puṇyaṃ bhavatyeva dinedine
āśramāṃścaturastvevaṃ kramādāsevya paṃḍitaḥ //
nirdvaṃdvastyaktasaṃgaśca brahmabhūyāya kalpate
asaṃyataḥ kubuddhīnāmātmā baṃdhāya kalpate //
dhīmadbhiḥ saṃyataḥ sopi padaṃ dadyādanāmayam
śruti smṛti purāṇaṃ ca vidyopaniṣadastathā //
ślokāḥ maṃtrāṇi bhāṣyāṇi yaccānyadvāṅmayaṃ kvacit
vedānuvacanaṃ jñātvā brahmacarya tapo damaḥ //
śraddhopavāsaḥ svātaṃtryamātmanojñānahetavaḥ
sa hi sarvairvijijñāsya ātmaivāśramavartibhiḥ //
śrotavyastvatha maṃtavyo draṣṭavyaśca prayatnataḥ
ātmajñānena muktiḥ syāttacca yogādṛte nahi//
sa ca yogaściraṃ kālamabhyāsādeva sidhyati
nāraṇyasaṃśrayādyogo na nānāgraṃtha ciṃtanāt//
na dānairna vratairvāpi na tapobhirna vā makhaiḥ
na ca padmāsanādyogo na vā ghrāṇāgravīkṣaṇāt //
na śauce na na maunena na maṃtrārādhanairapi
abhiyogātsadābhyāsāttatraiva ca viniścayāt //
punaḥpunaranirvedātsidhyedyogo na cānyathā
ātmakrīḍasya satataṃ sadātmamithunasya ca //
ātmanyeva su tṛptasya yogasiddhirna dūrataḥ
atrātmavyatirekeṇa dvitīyaṃ yo na paśyati //
ātmārāmaḥ sa yogīṃdro brahmībhūto bhavediha
saṃyogastvātmamanasoryoga ityucyate budhaiḥ //
prāṇāpānasamāyogo yoga ityapi kaiścana
viṣayeṃdriya saṃyogo yoga ityapyapaṃḍitaiḥ //
viṣayāsaktacittānāṃ jñānaṃ mokṣaśca dūrataḥ
durnivārā manovṛttiryāvatsā na nivartate //
kiṃ vadaṃtyapiyogasya tāvannedīyasī kutaḥ
vṛttihīnaṃ manaḥ kṛtvā kṣetrajñe paramātmani //
ekīkṛtya vimucyeta yogayuktaḥ sa ucyate
bahirmukhāni sarvāṇi kṛtvā khānyaṃtarāṇi vai //
manasyeveṃdriyagrāmaṃ manaścātmani yojayet
sarvabhāvavinirmuktaṃ kṣetrajñaṃ brahmaṇi nyaset //
etaddhyānaṃ ca yogaśca śeṣonyo graṃthavistaraḥ
yannāsti sarvalokeṣu tadastīti virudhyate //
kathyamānaṃ tadanyasya hṛdayenāvatiṣṭhate
svasaṃvedyaṃ hi tadbrahma kumārī strī sukhaṃ yathā //
ayogī naiva tadvetti jātyaṃdha iva vartikām
nityābhyasanaśīlasya svasaṃvedyaṃ hi tadbhavet //
tatsūkṣmatvādanirdeśyaṃ paraṃ brahma sanātanam
kṣaṇamapyekamudakaṃ yathā na sthiratāmiyāt //
vātāhataṃ yathā cittaṃ tasmāttasya na viśvaset
ato'nilaṃ niruṃdhīta cittasya sthairya hetave //
marunnirodhanārthāya ṣaḍaṃgaṃ yogamabhyaset
āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā //
dhyānaṃ samādhiretāni yogāṃgāni bhavaṃti ṣaṭ
āsanānīha tāvaṃti yāvaṃtyo jīvayo nayaḥ //
siddhāsanamidaṃ proktaṃ yogino yogasiddhidam
etadabhyasanānnityaṃ varṣmadārḍhyamavāpnuyāt//
dakṣiṇaṃ caraṇaṃ nyasya vāmorūpari yogavit //
yāmyorūpari vāmaṃ ca padmāsanamidaṃ viduḥ
karābhyāṃ dhārayetpaścādaṃguṣṭhau dṛḍhabaṃdhavit//
bhavetpadmāsanādasmādabhyāsāddṛḍhavigrahaḥ
athavā hyāsane yasminsukhamasyopajāyate //
svastikādau tadadhyāsya yogaṃ yuṃjīta yogavit
na toyavahnisāmīpye na jīrṇāraṇyagoṣṭhayoḥ //
na daṃśamaśakākīrṇe na caitye na ca catvare
keśabhasmatuṣāṃgāra kīkasādi pradūṣite //
nābhyasetpūtigaṃdhādau na sthāne janasaṃkule
sarvabādhāvirahite sarveṃdriyasukhāvahe //
manaḥprasādajanane sragdhūpāmodamodite
nātitṛptaḥ kṣudhārto na na viṇmūtraprabādhitaḥ //
nādhvakhinno na ciṃtārto yogaṃ yuṃjīta yogavit //
ūrusthottānacaraṇaḥ savyenyasyottaraṃ karam //
uttānaṃ kiṃcidunnamya vaktraṃ viṣṭabhya corasā
nimīlitākṣaḥ sattvastho daṃtairdaṃtānna saṃspṛśet //
tālusthācalajihvaśca saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ
sanniyamyeṃdriyagrāmaṃ nātinīcocchritāsanaḥ //
madhyamaṃ cottamaṃ cātha prāṇāyāmamupakramet
cale'nile calaṃ sarvaṃ niścale tatra niścalam //
sthāṇutvamāpnuyādyogī tato'nilaniruṃdhanāt
yāvaddehe sthitaḥ prāṇo jīvitaṃ tāvaducyate //
nirgate tatra maraṇaṃ tataḥ prāṇaṃ niruṃdhayet
yāvadbaddho maruddehe yāvacceto nirāśrayam //
yāvaddṛṣṭirbhuvormadhye tāvatkālabhayaṃ kutaḥ
kālasādhvasatobrahmā prāṇāyāmaṃ sadācaret //
yoginaḥ siddhimāpannāḥ samyakprāṇaniyaṃtraṇāt
maṃdo dvādaśamātrastu mātrā laghvakṣarā matā //
madhyamo dviguṇaḥ pūrvāduttamastriguṇastataḥ
svedaṃ kaṃpaṃ viṣādaṃ ca janayetkramaśastvasau //
prathamena jayetsvedaṃ dvitīyena tu vepathum
viṣādaṃ hi tṛtīyena siddhaḥ prāṇotha yoginaḥ //
bhavetkramātsanniruddhaḥ siddhaḥ prāṇotha yoginā //
krameṇa sevyamānosau nayate yatra cecchati //
haṭhānniruddhaprāṇoyaṃ romakūpeṣu niḥsaret //
dehaṃvidārayatyeṣa kuṣṭhādijanayatyapi
tatpratyāyayitavyosau krameṇāraṇyahastivat //
vanyo gajo gajārirvā krameṇa mṛdutāmiyāt
karoti śāstṛnirdeśaṃ na ca taṃ parilaṃghayet //
tathā prāṇo hadisthoyaṃ yoginākramayogataḥ //
gṛhītaḥ sevyamānastu viśraṃbhamupagacchati
ṣaṭtriṃśadaṃgulo haṃsaḥ prayāṇaṃ kurute bahiḥ //
savyāpasavyamārgeṇa prayāṇātprāṇa ucyate
śuddhimeti yadā sarvaṃ nāḍīcakra manākulam //
tadaiva jāyate yogī kṣamaḥ prāṇanirodhane
dṛḍhāsano yathāśakti prāṇaṃ caṃdreṇa pūrayet //
recayedatha sūryeṇa prāṇāyāmoyamucyate
sravatpīyūṣadhāraughaṃ dhyāyaṃścaṃdrasamanvitam //
prāṇāyāmena yogīṃdraḥ sukhamāpnoti tatkṣaṇāt
raviṇā prāṇamākṛṣya pūrayedaudarīṃ darīm //
kuṃbhayitvā śanaiḥ paścādyogī caṃdreṇa recayet
jvalajvalanapuṃjābhaṃ śīlayannuṣmaguṃ hṛdi //
anena yāmyāyāmena yogīṃdraḥ śarmabhāgbhavet
itthaṃ māsatrayābhyāsādubhayāyāmasevanāt //
śuddhanāḍīgaṇo yogī siddhaprāṇobhidhīyate
yatheṣṭaṃ dhāraṇaṃ vāyoranalasya pradīpanam //
nādābhivyaktirārogyaṃ bhavennāḍīviśodhanāt
prāṇodehagatovāyurāyāmastannibaṃdhanam //
ekaśvāsamayī mātrā prāṇāyāmo nirucyate
prāṇāyāme'dhame gharmaḥ kaṃpo bhavati madhyame //
uttiṣṭheduttame deho baddhapadmāsano muhuḥ
prāṇāyāmairdaheddoṣānpratyāhāreṇa pātakam //
manodhairyaṃ dhāraṇayā dhyāneneśvaradarśanam
samādhinā labhenmokṣaṃ tyaktvā dharmaṃ śubhāśubham //
āsanena vapurdārḍhyaṃ ṣaḍaṃgamiti kīrtitam
prāṇāyāmadviṣaṭkena pratyāhāra udāhṛtaḥ //
pratyāhārairdvādaśabhirdhāraṇā parikīrtitā
bhavedīśvarasaṃgatyai dhyānaṃ dvādaśadhāraṇam //
dhyānadvādaśakenaiva samādhirabhidhīyate
samādheḥ parato jyotiranaṃtaṃ svaprakāśakam //
tasmindṛṣṭe kriyākāṃḍaṃ yātāyātaṃ nivartate
pavane vyomasaṃprāpte dhvanirutpadyate mahān //
ghaṃṭādīnāṃ pravādyānāṃ tataḥ siddhiradūrataḥ
prāṇāyāmena yuktena sarvavyādhikṣayobhavet //
ayuktābhyāsayogena sarvavyādhisamudbhavaḥ
hikkā śvāsaśca kāsaśca śiraḥ karṇākṣivedanāḥ // .
bhavaṃti vividhā doṣāḥ pavanasya vyatikramāt
yuktaṃ yuktaṃ tyajedvāyuṃ yuktaṃyuktaṃ ca pūrayet //
yuktaṃyuktaṃ ca badhnīyāditthaṃ sidhyati yogavit
iṃdriyāṇāṃ hi caratāṃ viṣayeṣu yadṛcchayā //
yatpratyāharaṇaṃ yuktyā pratyāhāraḥ sa ucyate
pratyāharati yaḥ khāni kūrmoṃgānīva sarvataḥ //
pratyāhṛti vidhānena sa syādvigatakalmaṣaḥ
nābhideśe vasedbhānustāludeśe ca caṃdramāḥ //
varṣatyadhomukhaścaṃdro grasedūrdhvamukho raviḥ
karaṇaṃ tacca kartavyaṃ yena sā prāpyate sudhā //
ūrdhvanābhiradhastālurūrdhvaṃ bhānuradhaḥśaśī //
karaṇaṃ viparītākhyamabhyāsādeva jāyate
kākacaṃcuvadāsyena śītalaṃ śītalaṃ pibet //
prāṇaṃ prāṇavidhānajño yogī bhavati nirjaraḥ
rasanāṃ tāluvivare nidhāyordhvamukho'mṛtam //
dhayannijarratāṃ gacchedāṣaṇmāsānna saṃśayaḥ
ūrdhvajihvaḥ sthiro bhūtvā somapānaṃ karoti yaḥ //
māsārdhena na saṃdeho mṛtyuṃ jayati yogavit
saṃpīḍya rasanāgreṇa rājadaṃtabilaṃ mahat //
dhyātvā sudhāmayīṃ devīṃ ṣaṇmāsena kavirbhavet
amṛtāpūrṇadehasya yogino dvitrivatsarāt //
ūrdhvaṃ pravartate reto hyaṇimādiguṇodayam
nityaṃ somakalāpūrṇaṃ śarīraṃ yasya yoginaḥ //
takṣakeṇāpi daṣṭasya viṣaṃ tasya na sarpati
āsanena samāyuktaḥ prāṇāyāmena saṃyutaḥ //
pratyāhāreṇa saṃpanno dhāraṇāmatha cābhyaset
hṛdaye paṃcabhūtānāṃ dhāraṇāṃ yaḥ pṛthakpṛthak //
manaso niścalatvena dhāraṇā sābhidhīyate
haritālanibhāṃ bhūmiṃ sa lakārāṃ savedhasam //
catuṣkoṇāṃ hṛdi dhyāyedeṣā syātkṣitidhāraṇā
kaṃṭheṃ'butattvamardheṃdunibhaṃ viṣṇusamanvitam //
vakārabījaṃ kuṃdābhaṃ dhyāyannaṃbujayediti
tālusthamiṃdragopābhaṃ trikoṇaṃ rephasaṃyutam //
rudreṇādhiṣṭhitaṃ tejo dhyātvā vahniṃ jayediti
vāyutattvaṃ bhruvormadhye vṛttamaṃjanasannibham //
yaṃbījamīśadaivatyaṃ dhyāyanvāyuṃ jayediti
ākāśaṃ ca marīcivārisadṛśaṃ yadbrahmaraṃdhrasthitaṃ yannāthena sadāśivena sahitaṃ śāṃtaṃ hakārākṣaram //
prāṇaṃ tatra vinīya paṃcaghaṭikaṃ ciṃtānvitaṃ dhārayedeṣā mokṣakapāṭapāṭanapaṭuḥ proktā nabhodhāraṇā
staṃbhanīplāvanīcaiva dahanībhrāmaṇī tathā //
śamanī ca bhavaṃtyetā bhūtānāṃ paṃca dhāraṇāḥ
dhyai ciṃtāyāṃ smṛto dhātuściṃtā tattve suniścalā //
etaddhyānamiha proktaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ dvidhā
saguṇaṃ vaṇarbhedena nirguṇaṃ kevalaṃ matam //
samaṃtraṃ saguṇaṃ viddhi nirguṇaṃ maṃtravarjitam
aṃtaśceto bahiścakṣuravasthāpya sukhāsanam//
samatvaṃ ca śarīrasya dhyānamudrātisiddhidā
nāśvamedhena tatpuṇyaṃ na ca vai rājasūyataḥ //
yatpuṇyamekadhyānena labhedyogī sthirāsanaḥ
śabdādīnāṃ ca tanmātrā yāvatkarṇādiṣu sthitā //
tāvadeva smṛtaṃ dhyānaṃ syātsamādhirataḥ param
dhāraṇā paṃcanāḍīkā dhyānaṃ syātṣaṣṭināḍikam //
dinadvāśakena syātsamādhiriha bhaṇyate
jalasaiṃdhavayoḥ sāmyaṃ yathā bhavati yogataḥ //
tathātmamanasoraikyaṃ samādhiriha bhaṇyate
yadā saṃkṣīyate prāṇo mānasaṃ ca pralīyate //
tadā samarasatvaṃ yatsa samādhirihocyate
yatsamatvaṃ dvayoratra jīvātmaparamātmanoḥ //
sanaṣṭasarvasaṃkalpaḥ samādhirabhidhīyate
nātmānaṃ na paraṃ vetti na śītaṃ noṣmameva ca //
samādhiyukto yogīṃdro na sukhaṃ na sukhetarat
kālyate naiva kālena lipyate naiva karmaṇā //
bhidyate na ca śastrāstrai yogī yuktaḥ samādhinā
yuktāhāravihāraśca yuktaceṣṭo hi karmasu //
yuktanidrāvabodhaśca yogī tattvaṃ prapaśyati
tattvavijñānamānaṃdaṃ brahma brahmavido viduḥ //
hetudṛṣṭāṃta rahitaṃ vāṅmanobhyāmagocaram
tatra yogī nirālaṃbe nirātaṃke nirāmaye //
ṣaḍaṃgayogavidhinā parebrahmaṇi līyate
yathā ghṛte ghṛtaṃ kṣiptaṃ ghṛtameva hi tadbhavet //
kṣīrekṣīraṃ tathā yogī tatra tanmayatāṃ vrajet
anasaṃjātapānīyairvidadhyādaṃgamardanam //
tyajetkaduṣṇaṃ lavaṇaṃ kṣīrabhojī sadā bhavet
brahmacārī jitakrodho jitalobho vimatsaraḥ //
abdamitthaṃ sadābhyāsātsa yogīti nigadyate
mahāmudrāṃ nabhomudrāmuḍḍīyānaṃ jalaṃdharam //
mūlabaṃdhaṃ tu yo vetti sa yogī yogasiddhibhāk
śodhanaṃ nāḍījālasya ghaṭanaṃ caṃdrasūryayoḥ //
rasānāṃ śoṣaṇaṃ samyaṅmahāmudrābhidhīyate
yoniṃ vāmāṃghriṇā''pīḍya kṛtvā vakṣasthale hanum //
hastābhyāṃ prasṛtaṃ pādaṃ dhārayeddakṣiṇaṃ ciram
prāṇena kukṣimāpūrya ciraṃ saṃrecayecchanaiḥ //
eṣā proktā mahāmudrā mahāghaughavināśinī
caṃdrāṃge tu samabhyasya sūryāṃge punarabhyaset//
yāvattulyā bhavetsaṃkhyā tato mudrāṃ visarjayet
na hi pathyamapathyaṃ vā rasāḥ sarvepi nīrasāḥ //
api ghoraṃ viṣaṃ pītaṃ pīyūṣamivajīryati
kṣayakuṣṭhagudāvarta gulmājīrṇapurogamāḥ //
tasya doṣāḥ kṣayaṃ yāṃti mahāmudrāṃ ca yobhyaset
kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā //
bhruvoraṃtargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī
na pīḍyate śaraugheṇa na ca lipyeta karmaṇā //
bādhyate na sa kālena yo mudrāṃ vetti khecarīm
cittaṃ carati khe yasmā jihvā carati khe gatā //
tenaiṣā khecarī nāma mudrā siddhairniṣevitā
yāvadbiṃduḥ sthito dehe tāvanmutyubhayaṃ kutaḥ //
yāvadbaddhā nabhomudrā tāvadbiṃdurna gacchati
uḍḍīnaṃ kurute yasmādahorātraṃ mahākhagaḥ //
uḍīyānaṃ tataḥ proktaṃ tatra baṃdho vidhīyate
jaṭhare paścimaṃ tānaṃ nābherūrdhvaṃ ca dhārayet //
uṅḍīyāno hyayaṃ baṃdho mṛtyorapi bhayaṃ tyajet
badhnāti hi śirājālamadhogāmi nabhojalam //
eṣa jālaṃdharo baṃdhaḥ kaṃṭhe duḥkhaughanāśanaḥ
jālaṃdhare kṛte baṃdhe kaṃṭhasakocalakṣaṇe //
na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati
pārṣṇibhāgena saṃpīḍya yonimākuṃcayedgudam//
apānamūrdhvamākṛṣya mūlabaṃdho vidhīyate
apānaprāṇayoraikye kṣayo mūtrapurīṣayoḥ //
yuvā bhavati vṛddhopi satataṃ mūlabaṃdhanāt
prāṇāpānavaśo jīvaḥ ūrddhvādhaḥ paridhāvati //
vāmadakṣiṇamārgeṇa caṃcalo na sthitiṃ labhet
guṇabaddho yathā pakṣī gatopyākṛṣyate punaḥ //
guṇairbaddhastathā jīvaḥ prāṇāyāmena kṛṣyate
apānaḥ karṣati prāṇaṃ prāṇopānaṃ ca karṣati //
ūrdhvādhaḥ saṃsthitāvetau saṃyojayati yogavit
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ//
haṃsahaṃsetyato maṃtraṃ jīvo japati sarvadā
ṣaṭśatāni divārātrau sahasrāṇyekaviṃśatiḥ //
etatsaṃkhyānvitaṃ maṃtraṃ jīvo japati sarvadā //
ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣadāyinī //
asyāḥ saṃkalpamātreṇa naraḥ pāpaiḥ pramucyate
aṃtarāyā bhavaṃtīha yogino yogahānidāḥ //
śrūyate dūragā vārtā dūrasthaṃ dṛśyate puraḥ
yojanānāṃ śataṃ yātuṃ śaktiḥsyānnimiṣārdhataḥ//
aciṃtitāni śāstrāṇi kaṃṭhapāṭhī bhavaṃti hi
dhāraṇāśa ktiratyugrā mahābhāro laghurbhavet //
kṣaṇaṃ kṛśaḥ kṣaṇaṃ sthūlaḥ kṣaṇamalpaḥ kṣaṇaṃ mahān
parakāyaṃ praviśati tiraścāṃ vetti bhāṣitam //
divyagaṃdhaṃ tanau dhatte divyāṃ vāṇīṃ pravakti ca
prārthyate divyakanyābhirdivyaṃ dhārayate vapuḥ //
ityādayoṃtarāyāḥ syuryogasaṃsiddhisūcakāḥ
yadyebhiraṃtarāyairna kṣipyate'syeha mānasam //
tadagre tatsamāpnoti padaṃ brahmādi durlabham
yatprāpya na nivarteta yatprāpya na ca śocati //
tallabhyate ṣaḍaṃgena yogena kalaśodbhava
ekena janmanā yogaḥ kathamitthaṃ prasidhyati //
ṛte ca yogasaṃsiddheḥ kathaṃ muktirihāpyate
ubhe eva hi nirvāṇavartmanī kila kuṃbhaja //
kiṃ vā kāśyāṃ tanutyāgaḥ kiṃ vā yogoyamīdṛśaḥ
caṃcaleṃdriyavṛttitvātkalikalmaṣajṛṃbhaṇāt //
alpāyuṣāṃ tathā nṛṇāṃ kveha yoga mahodayaḥ
ataeva hi jaṃtūnāṃ mahodayapadapradaḥ //
sadaiva sa dayāvārdhiḥ kāśyāṃ viśveśvaraḥ sthitaḥ
kāśyāṃ sukhena kaivalyaṃ yathālabhyeta jaṃtubhiḥ //
yogayuktyādyupāyaiśca na tathānyatra kutracit
kāśyāṃ svadehasaṃyogaḥ samyagyoga udāhṛtaḥ //
mucyate neha yogena kṣipramanyena kenacit
viśveśvaro viśālākṣī dyunadīkālabhairavaḥ //
śrīmānḍhuṃḍhirdaṃḍapāṇiḥ ṣaḍaṃgo yoga eṣa vai
etatṣaḍaṃgayo yogaṃ nityaṃ kāśyāṃ niṣevate //
saṃprāpya yoganidrāṃ sa dīrghāmamṛtamaśnute
oṃkāraḥ kṛttivāsāśca kedāraśca triviṣṭapaḥ //
vīreśvarothaviśveśaḥ ṣaḍaṃgoyamihāparaḥ
pādodakāsisaṃbheda jñānodamaṇikarṇikāḥ //
ṣaḍaṃgoyaṃ mahāyogo brahmadharmahradāvapi
ṣaḍaṃgasevanādasmādvārāṇasyāṃ narottama //
na jātu jāyate jaṃturjananī jaṭhare punaḥ
gaṃgāsnānaṃ mahāmudrā mahāpātakanāśanī //
etanmudrākṛtābhyāsopyamṛtatvamavāpnuyāt
kāśīvīthiṣu saṃcāro mudrā bhavati khecarī//
khecaro jāyate nūnaṃ khecaryā mudrayānayā
uḍḍīya sarvato deśādyānaṃ vārāṇasīṃ prati //
uṅḍīyāno mahābaṃdha eṣa muktyai prakalpate
jalasya dhāraṇaṃ mūrdhni viśveśa snānajanmanaḥ //
eṣa jālaṃdharo baṃdhaḥ samastasuradurlabhaḥ
vṛto vighnaśatenāpi yanna kāśīṃ tyajetsudhīḥ //
mūlabaṃdhaḥ smṛto hyeṣa duḥkhamūlanikṛṃtanaḥ
iti yogaḥ samākhyāto mayā te dvividho mune //
saṣaḍaṃgaḥ samudraśca muktaye śaṃbhubhāṣitaḥ
yāvanneṃdriya vaiklavyaṃ yāvadvyādhirna bādhate //
yāvatkālavilaṃbosti tāvadyogarato bhavet
ubhayoryogayormadhye kāśīyogoyamuttamaḥ //
kāśīyogaṃ samabhyasya prāpnuyādyogamuttamam
ādhivyādhisahāyinyā jarayā mṛtyuliṃgayā //
kālaṃ nikaṭato jñātvā kāśīnāthaṃ samāśrayeta
kāśīnāthaṃ samāśritya kutaḥ kālabhayaṃ nṛṇām //
kruddhopi jīvahṛtkālastacca kāśyāṃ sumaṃgalam
ātithyenehasiyathā pratīkṣetātithiṃ kṛtī //
kāśyāṃ kālaṃ tathāyāṃtaṃ bhāgyavānsaṃpratīkṣate
kaliḥ kālaḥ kṛtaṃkarma trikaṃṭakamitīritam //
etattrayaṃ na prabhavedānaṃdavanavāsinām
anyatrātarkitaḥ kālaḥ kalayiṣyatyasaṃśayam //
kālādabhayamiccheccettataḥ kāśīṃ samāśrayet
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe yogākhyānaṃ nāmaikacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
Original text: skandapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0