સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.41

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
ઉષિત્વૈવં ગૃહે વિપ્રો દ્વિતીયાદાશ્રમાત્પરમ્ ॥
વલીપલિતસંયુક્તસ્તૃતીયાશ્રમમાવિશેત્

અપત્યાપત્યમાલોક્ય ગ્રામ્યાહારાન્વિસૃજ્ય ચ ॥
પત્નીં પુત્રેષુ સંત્યજ્ય પત્ન્યા વા વનમાવિશેત્

વસાનશ્ચર્મચીરાણિ સાગ્નિર્મુન્યન્નવર્તનઃ ॥
જટી સાયંપ્રગે સ્નાયી શ્મશ્રુલોનખલોમભૃત્

શાકમૂલફલૈર્વાપિ પંચયજ્ઞન્ન હાપયેત્ ॥
અમ્મૂલફલભિક્ષાભિરર્ચયેદ્ભિક્ષુકાતિથીન્

અનાદાતા ચ દાતા ચ દાંતઃ સ્વાધ્યાયતત્પરઃ ॥
વૈતાનિકં ચ જુહુયાદગ્નિહોત્રં યથાવિધિ

મુન્યન્નૈઃ સ્વયમાનીતૈઃ પુરોડાશાંશ્ચ નિર્વપેત્ ॥
સ્વયંકૃતં ચ લવણં ખાદેત્સ્નેહં ફલોદ્રવમ્

વર્જયેચ્છેલુશિગ્રૂ ચ કવકં પલલં મધુ ॥
મુન્યન્નમાશ્વિનેમાસિ ત્યજેદ્યત્પૂર્વસંચિતમ્

ગ્રામ્યાણિ ફલમૂલાનિ ફાલજાન્નં ચ સંત્યજેત્ ॥
દંતોલૂખલકો વા સ્યાદશ્મકુટ્ટોથ વા ભવેત્

સદ્યઃ પ્રક્ષાલકો વા સ્યાદથવા માસસંચયી ॥
ત્રિષડ્દ્વાદશમાસાન્નફલમૂલાદિસંગ્રહી

નક્તાશ્યે કાંતરાશી વા ષષ્ઠકાલાશનોપિ વા ॥
ચાંદ્રાયણવ્રતી વા સ્યાત્પક્ષભુગ્વાથ માસભુક્॥

વૈખાનસ મતસ્થસ્તુ ફલમૂલાશનોપિ વા ॥
તપસા શોષયેદ્દેહં પિતૄન્દેવાંશ્ચ તર્પયેત્

અગ્નિમાત્મનિ ચાધાય વિચરેદનિકેતનઃ ॥
ભિક્ષયેત્પ્રાણયાત્રાર્થં તાપસાન્વનવાસિનઃ

ગ્રામાદાનીય વાશ્નીયાદષ્ટૌ ગ્રાસાન્વસન્વને ॥
ઇત્થં વનાશ્રમી વિપ્રો બ્રહ્મલોકે મહીયતે

અતિવાહ્યાયુષોભાગં તૃતીયમિતિ કાનને ॥
આયુષસ્તુ તુરીયાંશે ત્યક્ત્વા સંગાન્પરિવ્રજેત્

ઋણત્રયમસંશોધ્ય ત્વનુત્પાદ્ય સુતાનપિ ॥
તથા યજ્ઞાનનિષ્ટ્વા ચ મોક્ષમિચ્છન્વ્રજત્યધઃ

મનાગપિ ન ભૂતાનાં યસ્માદુત્પદ્યતે ભયમ્ ॥
સર્વભૂતાનિ તસ્યેહ પ્રયચ્છંત્યભયં સદા

એક એવ ચરેન્નિત્યમનગ્નિરનિકેતનઃ ॥
સિદ્ધ્યર્થમસહાયઃ સ્યાદ્ગ્રામમન્નાર્થમાશ્રયેત્

જીવિતં મરણં વાથ નાભિકાંક્ષેત્ક્વચિદ્યતિઃ ॥
કાલમેવ પ્રતીક્ષેત નિર્દેશં ભૃતકો યથા

સર્વત્ર મમતા શૂન્યઃ સર્વત્ર સમતાયુતઃ ॥
વૃક્ષમૂલનિકેતશ્ચ મુમુક્ષુરિહ શસ્યતે

ધ્યાનં શૌચં તથા ભિક્ષા નિત્યમેકાંતશીલતા ॥
યતેશ્ચત્વારિકર્માણિ પંચમં નોપપદ્યતે

વાર્ષિકાંશ્ચતુરોમાસાન્વિહરેન્ન યતિઃ ક્વચિત્ ॥
બીજાંકુરાણાં જંતૂનાં હિંસા તત્ર યતો ભવેત્

ગચ્છેત્પરિહરન્જન્તૂન્પિબેત્કં વસ્ત્રશોધિતમ્॥
વાચં વદેદનુદ્વેગાં ન ક્રુધ્યેત્કેનચિત્ક્વચિત્

ચરેદાત્મસહાયશ્ચ નિરપેક્ષો નિરાશ્રયઃ ॥
નિત્યમધ્યાત્મનિરતો નીચકેશ નખો વશી

કુસુંભવાસા દંડાઢ્યો ભિક્ષાશી ખ્યાતિવર્જિતઃ ॥
અલાબુદારુમૃદ્વેણુ પાત્રં શસ્તં ન પંચમમ્

ન ગ્રાહ્યં તૈજસં પાત્રં ભિક્ષુકેણ કદાચન ॥
વરાટકે સંગૃહીતે તત્રતત્ર દિનેદિને

ગોસહસ્રવધં પાપં શ્રુતિરેષા સનાતની ॥
હૃદિ સસ્નેહ ભાવેન ચેદ્દ્રક્ષેત્સ્ત્રિયમેકદા

કોટિદ્વયં બ્રહ્મકલ્પં કુંભીપાકી ન સંશયઃ ॥
એકકાલં ચરેદ્ભૈક્ષં ન કુર્યાત્તત્ર વિસ્તરમ્

વિધૂમેસન્ન મુસલે વ્યંગારે ભુક્તવજ્જને ॥
વૃત્તે શરાવસંપાતે ભિક્ષાં નિત્યં ચરેદ્યતિઃ

અલ્પાહારો રહઃસ્થાયી ત્ત્વિંદ્રિયાર્થેષ્વલોલુપઃ ॥
રાગદ્વેષવિર્નિર્મુક્તો ભિક્ષુર્મોક્ષાય કલ્પતે

આશ્રમે તુ યતિર્યસ્ય મુહૂર્તમપિ વિશ્રમેત્ ॥
કિં તસ્યાનેકતંત્રેણ કૃતકૃત્યઃ સ જાયતે

સંચિતં યદ્ગ્રહસ્થેન પાપમામરણાંતિકમ્ ॥
નિર્ધક્ષ્યતિ હિ તત્સર્વમેકરાત્રોષિતો યતિઃ

દૃષ્ટ્વા જરાભિભવનમસહ્યં રોગપીડિતમ્ ॥
દેહત્યાગં પુનર્ગર્ભં ગર્ભક્લેશં ચ દારુણમ્

નાનાયોનિ નિવાસં ચ વિયોગં ચ પ્રિયૈઃ સહ ॥
અપ્રિયૈઃ સહ સંયોગમધર્માદ્દુઃખસંભવમ્

પુનર્નિરયસંવાસંનાનાનરકયાતનાઃ ॥
કર્મદોષસમુદ્ભૂતા નૃણાંગતિરનેકધા

દેહેષ્વનિત્યતાં દૃષ્ટ્વા નિત્યતા પરમાત્મનઃ ॥
કુર્વીત મુક્તયે યત્નં યત્રયત્રાશ્રમે રતઃ

કરપાત્રીતિ વિખ્યાતા ભિક્ષાપાત્રવિવર્જિતા ॥
તેષાં શતગુણં પુણ્યં ભવત્યેવ દિનેદિને

આશ્રમાંશ્ચતુરસ્ત્વેવં ક્રમાદાસેવ્ય પંડિતઃ ॥
નિર્દ્વંદ્વસ્ત્યક્તસંગશ્ચ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે

અસંયતઃ કુબુદ્ધીનામાત્મા બંધાય કલ્પતે ॥
ધીમદ્ભિઃ સંયતઃ સોપિ પદં દદ્યાદનામયમ્

શ્રુતિ સ્મૃતિ પુરાણં ચ વિદ્યોપનિષદસ્તથા ॥
શ્લોકાઃ મંત્રાણિ ભાષ્યાણિ યચ્ચાન્યદ્વાઙ્મયં ક્વચિત્

વેદાનુવચનં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મચર્ય તપો દમઃ ॥
શ્રદ્ધોપવાસઃ સ્વાતંત્ર્યમાત્મનોજ્ઞાનહેતવઃ

સ હિ સર્વૈર્વિજિજ્ઞાસ્ય આત્મૈવાશ્રમવર્તિભિઃ ॥
શ્રોતવ્યસ્ત્વથ મંતવ્યો દ્રષ્ટવ્યશ્ચ પ્રયત્નતઃ

આત્મજ્ઞાનેન મુક્તિઃ સ્યાત્તચ્ચ યોગાદૃતે નહિ॥
સ ચ યોગશ્ચિરં કાલમભ્યાસાદેવ સિધ્યતિ

નારણ્યસંશ્રયાદ્યોગો ન નાનાગ્રંથ ચિંતનાત્॥
ન દાનૈર્ન વ્રતૈર્વાપિ ન તપોભિર્ન વા મખૈઃ

ન ચ પદ્માસનાદ્યોગો ન વા ઘ્રાણાગ્રવીક્ષણાત્ ॥
ન શૌચે ન ન મૌનેન ન મંત્રારાધનૈરપિ

અભિયોગાત્સદાભ્યાસાત્તત્રૈવ ચ વિનિશ્ચયાત્ ॥
પુનઃપુનરનિર્વેદાત્સિધ્યેદ્યોગો ન ચાન્યથા

આત્મક્રીડસ્ય સતતં સદાત્મમિથુનસ્ય ચ ॥
આત્મન્યેવ સુ તૃપ્તસ્ય યોગસિદ્ધિર્ન દૂરતઃ

અત્રાત્મવ્યતિરેકેણ દ્વિતીયં યો ન પશ્યતિ ॥
આત્મારામઃ સ યોગીંદ્રો બ્રહ્મીભૂતો ભવેદિહ

સંયોગસ્ત્વાત્મમનસોર્યોગ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥
પ્રાણાપાનસમાયોગો યોગ ઇત્યપિ કૈશ્ચન

વિષયેંદ્રિય સંયોગો યોગ ઇત્યપ્યપંડિતૈઃ ॥
વિષયાસક્તચિત્તાનાં જ્ઞાનં મોક્ષશ્ચ દૂરતઃ

દુર્નિવારા મનોવૃત્તિર્યાવત્સા ન નિવર્તતે ॥
કિં વદંત્યપિયોગસ્ય તાવન્નેદીયસી કુતઃ

વૃત્તિહીનં મનઃ કૃત્વા ક્ષેત્રજ્ઞે પરમાત્મનિ ॥
એકીકૃત્ય વિમુચ્યેત યોગયુક્તઃ સ ઉચ્યતે

બહિર્મુખાનિ સર્વાણિ કૃત્વા ખાન્યંતરાણિ વૈ ॥
મનસ્યેવેંદ્રિયગ્રામં મનશ્ચાત્મનિ યોજયેત્

સર્વભાવવિનિર્મુક્તં ક્ષેત્રજ્ઞં બ્રહ્મણિ ન્યસેત્ ॥
એતદ્ધ્યાનં ચ યોગશ્ચ શેષોન્યો ગ્રંથવિસ્તરઃ

યન્નાસ્તિ સર્વલોકેષુ તદસ્તીતિ વિરુધ્યતે ॥
કથ્યમાનં તદન્યસ્ય હૃદયેનાવતિષ્ઠતે

સ્વસંવેદ્યં હિ તદ્બ્રહ્મ કુમારી સ્ત્રી સુખં યથા ॥
અયોગી નૈવ તદ્વેત્તિ જાત્યંધ ઇવ વર્તિકામ્

નિત્યાભ્યસનશીલસ્ય સ્વસંવેદ્યં હિ તદ્ભવેત્ ॥
તત્સૂક્ષ્મત્વાદનિર્દેશ્યં પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્

ક્ષણમપ્યેકમુદકં યથા ન સ્થિરતામિયાત્ ॥
વાતાહતં યથા ચિત્તં તસ્માત્તસ્ય ન વિશ્વસેત્

અતોઽનિલં નિરુંધીત ચિત્તસ્ય સ્થૈર્ય હેતવે ॥
મરુન્નિરોધનાર્થાય ષડંગં યોગમભ્યસેત્

આસનં પ્રાણસંરોધઃ પ્રત્યાહારશ્ચ ધારણા ॥
ધ્યાનં સમાધિરેતાનિ યોગાંગાનિ ભવંતિ ષટ્

આસનાનીહ તાવંતિ યાવંત્યો જીવયો નયઃ ॥
સિદ્ધાસનમિદં પ્રોક્તં યોગિનો યોગસિદ્ધિદમ્

એતદભ્યસનાન્નિત્યં વર્ષ્મદાર્ઢ્યમવાપ્નુયાત્॥

દક્ષિણં ચરણં ન્યસ્ય વામોરૂપરિ યોગવિત્ ॥
યામ્યોરૂપરિ વામં ચ પદ્માસનમિદં વિદુઃ

કરાભ્યાં ધારયેત્પશ્ચાદંગુષ્ઠૌ દૃઢબંધવિત્॥
ભવેત્પદ્માસનાદસ્માદભ્યાસાદ્દૃઢવિગ્રહઃ

અથવા હ્યાસને યસ્મિન્સુખમસ્યોપજાયતે ॥
સ્વસ્તિકાદૌ તદધ્યાસ્ય યોગં યુંજીત યોગવિત્

ન તોયવહ્નિસામીપ્યે ન જીર્ણારણ્યગોષ્ઠયોઃ ॥
ન દંશમશકાકીર્ણે ન ચૈત્યે ન ચ ચત્વરે

કેશભસ્મતુષાંગાર કીકસાદિ પ્રદૂષિતે ॥
નાભ્યસેત્પૂતિગંધાદૌ ન સ્થાને જનસંકુલે

સર્વબાધાવિરહિતે સર્વેંદ્રિયસુખાવહે ॥
મનઃપ્રસાદજનને સ્રગ્ધૂપામોદમોદિતે

નાતિતૃપ્તઃ ક્ષુધાર્તો ન ન વિણ્મૂત્રપ્રબાધિતઃ ॥
નાધ્વખિન્નો ન ચિંતાર્તો યોગં યુંજીત યોગવિત્ ॥

ઊરુસ્થોત્તાનચરણઃ સવ્યેન્યસ્યોત્તરં કરમ્ ॥
ઉત્તાનં કિંચિદુન્નમ્ય વક્ત્રં વિષ્ટભ્ય ચોરસા

નિમીલિતાક્ષઃ સત્ત્વસ્થો દંતૈર્દંતાન્ન સંસ્પૃશેત્ ॥
તાલુસ્થાચલજિહ્વશ્ચ સંવૃતાસ્યઃ સુનિશ્ચલઃ

સન્નિયમ્યેંદ્રિયગ્રામં નાતિનીચોચ્છ્રિતાસનઃ ॥
મધ્યમં ચોત્તમં ચાથ પ્રાણાયામમુપક્રમેત્

ચલેઽનિલે ચલં સર્વં નિશ્ચલે તત્ર નિશ્ચલમ્ ॥
સ્થાણુત્વમાપ્નુયાદ્યોગી તતોઽનિલનિરુંધનાત્

યાવદ્દેહે સ્થિતઃ પ્રાણો જીવિતં તાવદુચ્યતે ॥
નિર્ગતે તત્ર મરણં તતઃ પ્રાણં નિરુંધયેત્

યાવદ્બદ્ધો મરુદ્દેહે યાવચ્ચેતો નિરાશ્રયમ્ ॥
યાવદ્દૃષ્ટિર્ભુવોર્મધ્યે તાવત્કાલભયં કુતઃ

કાલસાધ્વસતોબ્રહ્મા પ્રાણાયામં સદાચરેત્ ॥
યોગિનઃ સિદ્ધિમાપન્નાઃ સમ્યક્પ્રાણનિયંત્રણાત્

મંદો દ્વાદશમાત્રસ્તુ માત્રા લઘ્વક્ષરા મતા ॥
મધ્યમો દ્વિગુણઃ પૂર્વાદુત્તમસ્ત્રિગુણસ્તતઃ

સ્વેદં કંપં વિષાદં ચ જનયેત્ક્રમશસ્ત્વસૌ ॥
પ્રથમેન જયેત્સ્વેદં દ્વિતીયેન તુ વેપથુમ્

વિષાદં હિ તૃતીયેન સિદ્ધઃ પ્રાણોથ યોગિનઃ ॥
ભવેત્ક્રમાત્સન્નિરુદ્ધઃ સિદ્ધઃ પ્રાણોથ યોગિના ॥
ક્રમેણ સેવ્યમાનોસૌ નયતે યત્ર ચેચ્છતિ ॥

હઠાન્નિરુદ્ધપ્રાણોયં રોમકૂપેષુ નિઃસરેત્ ॥
દેહંવિદારયત્યેષ કુષ્ઠાદિજનયત્યપિ

તત્પ્રત્યાયયિતવ્યોસૌ ક્રમેણારણ્યહસ્તિવત્ ॥
વન્યો ગજો ગજારિર્વા ક્રમેણ મૃદુતામિયાત્

કરોતિ શાસ્તૃનિર્દેશં ન ચ તં પરિલંઘયેત્ ॥
તથા પ્રાણો હદિસ્થોયં યોગિનાક્રમયોગતઃ ॥
ગૃહીતઃ સેવ્યમાનસ્તુ વિશ્રંભમુપગચ્છતિ

ષટ્ત્રિંશદંગુલો હંસઃ પ્રયાણં કુરુતે બહિઃ ॥
સવ્યાપસવ્યમાર્ગેણ પ્રયાણાત્પ્રાણ ઉચ્યતે

શુદ્ધિમેતિ યદા સર્વં નાડીચક્ર મનાકુલમ્ ॥
તદૈવ જાયતે યોગી ક્ષમઃ પ્રાણનિરોધને

દૃઢાસનો યથાશક્તિ પ્રાણં ચંદ્રેણ પૂરયેત્ ॥
રેચયેદથ સૂર્યેણ પ્રાણાયામોયમુચ્યતે

સ્રવત્પીયૂષધારૌઘં ધ્યાયંશ્ચંદ્રસમન્વિતમ્ ॥
પ્રાણાયામેન યોગીંદ્રઃ સુખમાપ્નોતિ તત્ક્ષણાત્

રવિણા પ્રાણમાકૃષ્ય પૂરયેદૌદરીં દરીમ્ ॥
કુંભયિત્વા શનૈઃ પશ્ચાદ્યોગી ચંદ્રેણ રેચયેત્

જ્વલજ્વલનપુંજાભં શીલયન્નુષ્મગું હૃદિ ॥
અનેન યામ્યાયામેન યોગીંદ્રઃ શર્મભાગ્ભવેત્

ઇત્થં માસત્રયાભ્યાસાદુભયાયામસેવનાત્ ॥
શુદ્ધનાડીગણો યોગી સિદ્ધપ્રાણોભિધીયતે

યથેષ્ટં ધારણં વાયોરનલસ્ય પ્રદીપનમ્ ॥
નાદાભિવ્યક્તિરારોગ્યં ભવેન્નાડીવિશોધનાત્

પ્રાણોદેહગતોવાયુરાયામસ્તન્નિબંધનમ્ ॥
એકશ્વાસમયી માત્રા પ્રાણાયામો નિરુચ્યતે

પ્રાણાયામેઽધમે ઘર્મઃ કંપો ભવતિ મધ્યમે ॥
ઉત્તિષ્ઠેદુત્તમે દેહો બદ્ધપદ્માસનો મુહુઃ

પ્રાણાયામૈર્દહેદ્દોષાન્પ્રત્યાહારેણ પાતકમ્ ॥
મનોધૈર્યં ધારણયા ધ્યાનેનેશ્વરદર્શનમ્

સમાધિના લભેન્મોક્ષં ત્યક્ત્વા ધર્મં શુભાશુભમ્ ॥
આસનેન વપુર્દાર્ઢ્યં ષડંગમિતિ કીર્તિતમ્

પ્રાણાયામદ્વિષટ્કેન પ્રત્યાહાર ઉદાહૃતઃ ॥
પ્રત્યાહારૈર્દ્વાદશભિર્ધારણા પરિકીર્તિતા

ભવેદીશ્વરસંગત્યૈ ધ્યાનં દ્વાદશધારણમ્ ॥
ધ્યાનદ્વાદશકેનૈવ સમાધિરભિધીયતે

સમાધેઃ પરતો જ્યોતિરનંતં સ્વપ્રકાશકમ્ ॥
તસ્મિન્દૃષ્ટે ક્રિયાકાંડં યાતાયાતં નિવર્તતે

પવને વ્યોમસંપ્રાપ્તે ધ્વનિરુત્પદ્યતે મહાન્ ॥
ઘંટાદીનાં પ્રવાદ્યાનાં તતઃ સિદ્ધિરદૂરતઃ

પ્રાણાયામેન યુક્તેન સર્વવ્યાધિક્ષયોભવેત્ ॥
અયુક્તાભ્યાસયોગેન સર્વવ્યાધિસમુદ્ભવઃ

હિક્કા શ્વાસશ્ચ કાસશ્ચ શિરઃ કર્ણાક્ષિવેદનાઃ ॥ .
ભવંતિ વિવિધા દોષાઃ પવનસ્ય વ્યતિક્રમાત્

યુક્તં યુક્તં ત્યજેદ્વાયું યુક્તંયુક્તં ચ પૂરયેત્ ॥
યુક્તંયુક્તં ચ બધ્નીયાદિત્થં સિધ્યતિ યોગવિત્

ઇંદ્રિયાણાં હિ ચરતાં વિષયેષુ યદૃચ્છયા ॥
યત્પ્રત્યાહરણં યુક્ત્યા પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે

પ્રત્યાહરતિ યઃ ખાનિ કૂર્મોંગાનીવ સર્વતઃ ॥
પ્રત્યાહૃતિ વિધાનેન સ સ્યાદ્વિગતકલ્મષઃ

નાભિદેશે વસેદ્ભાનુસ્તાલુદેશે ચ ચંદ્રમાઃ ॥
વર્ષત્યધોમુખશ્ચંદ્રો ગ્રસેદૂર્ધ્વમુખો રવિઃ

કરણં તચ્ચ કર્તવ્યં યેન સા પ્રાપ્યતે સુધા ॥
ઊર્ધ્વનાભિરધસ્તાલુરૂર્ધ્વં ભાનુરધઃશશી ॥
કરણં વિપરીતાખ્યમભ્યાસાદેવ જાયતે

કાકચંચુવદાસ્યેન શીતલં શીતલં પિબેત્ ॥
પ્રાણં પ્રાણવિધાનજ્ઞો યોગી ભવતિ નિર્જરઃ

રસનાં તાલુવિવરે નિધાયોર્ધ્વમુખોઽમૃતમ્ ॥
ધયન્નિજર્રતાં ગચ્છેદાષણ્માસાન્ન સંશયઃ

ઊર્ધ્વજિહ્વઃ સ્થિરો ભૂત્વા સોમપાનં કરોતિ યઃ ॥
માસાર્ધેન ન સંદેહો મૃત્યું જયતિ યોગવિત્

સંપીડ્ય રસનાગ્રેણ રાજદંતબિલં મહત્ ॥
ધ્યાત્વા સુધામયીં દેવીં ષણ્માસેન કવિર્ભવેત્

અમૃતાપૂર્ણદેહસ્ય યોગિનો દ્વિત્રિવત્સરાત્ ॥
ઊર્ધ્વં પ્રવર્તતે રેતો હ્યણિમાદિગુણોદયમ્

નિત્યં સોમકલાપૂર્ણં શરીરં યસ્ય યોગિનઃ ॥
તક્ષકેણાપિ દષ્ટસ્ય વિષં તસ્ય ન સર્પતિ

આસનેન સમાયુક્તઃ પ્રાણાયામેન સંયુતઃ ॥
પ્રત્યાહારેણ સંપન્નો ધારણામથ ચાભ્યસેત્

હૃદયે પંચભૂતાનાં ધારણાં યઃ પૃથક્પૃથક્ ॥
મનસો નિશ્ચલત્વેન ધારણા સાભિધીયતે

હરિતાલનિભાં ભૂમિં સ લકારાં સવેધસમ્ ॥
ચતુષ્કોણાં હૃદિ ધ્યાયેદેષા સ્યાત્ક્ષિતિધારણા

કંઠેંઽબુતત્ત્વમર્ધેંદુનિભં વિષ્ણુસમન્વિતમ્ ॥
વકારબીજં કુંદાભં ધ્યાયન્નંબુજયેદિતિ

તાલુસ્થમિંદ્રગોપાભં ત્રિકોણં રેફસંયુતમ્ ॥
રુદ્રેણાધિષ્ઠિતં તેજો ધ્યાત્વા વહ્નિં જયેદિતિ

વાયુતત્ત્વં ભ્રુવોર્મધ્યે વૃત્તમંજનસન્નિભમ્ ॥
યંબીજમીશદૈવત્યં ધ્યાયન્વાયું જયેદિતિ

આકાશં ચ મરીચિવારિસદૃશં યદ્બ્રહ્મરંધ્રસ્થિતં યન્નાથેન સદાશિવેન સહિતં શાંતં હકારાક્ષરમ્ ॥
પ્રાણં તત્ર વિનીય પંચઘટિકં ચિંતાન્વિતં ધારયેદેષા મોક્ષકપાટપાટનપટુઃ પ્રોક્તા નભોધારણા

સ્તંભનીપ્લાવનીચૈવ દહનીભ્રામણી તથા ॥
શમની ચ ભવંત્યેતા ભૂતાનાં પંચ ધારણાઃ

ધ્યૈ ચિંતાયાં સ્મૃતો ધાતુશ્ચિંતા તત્ત્વે સુનિશ્ચલા ॥
એતદ્ધ્યાનમિહ પ્રોક્તં સગુણં નિર્ગુણં દ્વિધા

સગુણં વણર્ભેદેન નિર્ગુણં કેવલં મતમ્ ॥
સમંત્રં સગુણં વિદ્ધિ નિર્ગુણં મંત્રવર્જિતમ્

અંતશ્ચેતો બહિશ્ચક્ષુરવસ્થાપ્ય સુખાસનમ્॥
સમત્વં ચ શરીરસ્ય ધ્યાનમુદ્રાતિસિદ્ધિદા

નાશ્વમેધેન તત્પુણ્યં ન ચ વૈ રાજસૂયતઃ ॥
યત્પુણ્યમેકધ્યાનેન લભેદ્યોગી સ્થિરાસનઃ

શબ્દાદીનાં ચ તન્માત્રા યાવત્કર્ણાદિષુ સ્થિતા ॥
તાવદેવ સ્મૃતં ધ્યાનં સ્યાત્સમાધિરતઃ પરમ્

ધારણા પંચનાડીકા ધ્યાનં સ્યાત્ષષ્ટિનાડિકમ્ ॥
દિનદ્વાશકેન સ્યાત્સમાધિરિહ ભણ્યતે

જલસૈંધવયોઃ સામ્યં યથા ભવતિ યોગતઃ ॥
તથાત્મમનસોરૈક્યં સમાધિરિહ ભણ્યતે

યદા સંક્ષીયતે પ્રાણો માનસં ચ પ્રલીયતે ॥
તદા સમરસત્વં યત્સ સમાધિરિહોચ્યતે

યત્સમત્વં દ્વયોરત્ર જીવાત્મપરમાત્મનોઃ ॥
સનષ્ટસર્વસંકલ્પઃ સમાધિરભિધીયતે

નાત્માનં ન પરં વેત્તિ ન શીતં નોષ્મમેવ ચ ॥
સમાધિયુક્તો યોગીંદ્રો ન સુખં ન સુખેતરત્

કાલ્યતે નૈવ કાલેન લિપ્યતે નૈવ કર્મણા ॥
ભિદ્યતે ન ચ શસ્ત્રાસ્ત્રૈ યોગી યુક્તઃ સમાધિના

યુક્તાહારવિહારશ્ચ યુક્તચેષ્ટો હિ કર્મસુ ॥
યુક્તનિદ્રાવબોધશ્ચ યોગી તત્ત્વં પ્રપશ્યતિ

તત્ત્વવિજ્ઞાનમાનંદં બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ ॥
હેતુદૃષ્ટાંત રહિતં વાઙ્મનોભ્યામગોચરમ્

તત્ર યોગી નિરાલંબે નિરાતંકે નિરામયે ॥
ષડંગયોગવિધિના પરેબ્રહ્મણિ લીયતે

યથા ઘૃતે ઘૃતં ક્ષિપ્તં ઘૃતમેવ હિ તદ્ભવેત્ ॥
ક્ષીરેક્ષીરં તથા યોગી તત્ર તન્મયતાં વ્રજેત્

અનસંજાતપાનીયૈર્વિદધ્યાદંગમર્દનમ્ ॥
ત્યજેત્કદુષ્ણં લવણં ક્ષીરભોજી સદા ભવેત્

બ્રહ્મચારી જિતક્રોધો જિતલોભો વિમત્સરઃ ॥
અબ્દમિત્થં સદાભ્યાસાત્સ યોગીતિ નિગદ્યતે

મહામુદ્રાં નભોમુદ્રામુડ્ડીયાનં જલંધરમ્ ॥
મૂલબંધં તુ યો વેત્તિ સ યોગી યોગસિદ્ધિભાક્

શોધનં નાડીજાલસ્ય ઘટનં ચંદ્રસૂર્યયોઃ ॥
રસાનાં શોષણં સમ્યઙ્મહામુદ્રાભિધીયતે

યોનિં વામાંઘ્રિણાઽઽપીડ્ય કૃત્વા વક્ષસ્થલે હનુમ્ ॥
હસ્તાભ્યાં પ્રસૃતં પાદં ધારયેદ્દક્ષિણં ચિરમ્

પ્રાણેન કુક્ષિમાપૂર્ય ચિરં સંરેચયેચ્છનૈઃ ॥
એષા પ્રોક્તા મહામુદ્રા મહાઘૌઘવિનાશિની

ચંદ્રાંગે તુ સમભ્યસ્ય સૂર્યાંગે પુનરભ્યસેત્॥
યાવત્તુલ્યા ભવેત્સંખ્યા તતો મુદ્રાં વિસર્જયેત્

ન હિ પથ્યમપથ્યં વા રસાઃ સર્વેપિ નીરસાઃ ॥
અપિ ઘોરં વિષં પીતં પીયૂષમિવજીર્યતિ

ક્ષયકુષ્ઠગુદાવર્ત ગુલ્માજીર્ણપુરોગમાઃ ॥
તસ્ય દોષાઃ ક્ષયં યાંતિ મહામુદ્રાં ચ યોભ્યસેત્

કપાલકુહરે જિહ્વા પ્રવિષ્ટા વિપરીતગા ॥
ભ્રુવોરંતર્ગતા દૃષ્ટિર્મુદ્રા ભવતિ ખેચરી

ન પીડ્યતે શરૌઘેણ ન ચ લિપ્યેત કર્મણા ॥
બાધ્યતે ન સ કાલેન યો મુદ્રાં વેત્તિ ખેચરીમ્

ચિત્તં ચરતિ ખે યસ્મા જિહ્વા ચરતિ ખે ગતા ॥
તેનૈષા ખેચરી નામ મુદ્રા સિદ્ધૈર્નિષેવિતા

યાવદ્બિંદુઃ સ્થિતો દેહે તાવન્મુત્યુભયં કુતઃ ॥
યાવદ્બદ્ધા નભોમુદ્રા તાવદ્બિંદુર્ન ગચ્છતિ

ઉડ્ડીનં કુરુતે યસ્માદહોરાત્રં મહાખગઃ ॥
ઉડીયાનં તતઃ પ્રોક્તં તત્ર બંધો વિધીયતે

જઠરે પશ્ચિમં તાનં નાભેરૂર્ધ્વં ચ ધારયેત્ ॥
ઉઙ્ડીયાનો હ્યયં બંધો મૃત્યોરપિ ભયં ત્યજેત્

બધ્નાતિ હિ શિરાજાલમધોગામિ નભોજલમ્ ॥
એષ જાલંધરો બંધઃ કંઠે દુઃખૌઘનાશનઃ

જાલંધરે કૃતે બંધે કંઠસકોચલક્ષણે ॥
ન પીયૂષં પતત્યગ્નૌ ન ચ વાયુઃ પ્રધાવતિ

પાર્ષ્ણિભાગેન સંપીડ્ય યોનિમાકુંચયેદ્ગુદમ્॥
અપાનમૂર્ધ્વમાકૃષ્ય મૂલબંધો વિધીયતે

અપાનપ્રાણયોરૈક્યે ક્ષયો મૂત્રપુરીષયોઃ ॥
યુવા ભવતિ વૃદ્ધોપિ સતતં મૂલબંધનાત્

પ્રાણાપાનવશો જીવઃ ઊર્દ્ધ્વાધઃ પરિધાવતિ ॥
વામદક્ષિણમાર્ગેણ ચંચલો ન સ્થિતિં લભેત્

ગુણબદ્ધો યથા પક્ષી ગતોપ્યાકૃષ્યતે પુનઃ ॥
ગુણૈર્બદ્ધસ્તથા જીવઃ પ્રાણાયામેન કૃષ્યતે

અપાનઃ કર્ષતિ પ્રાણં પ્રાણોપાનં ચ કર્ષતિ ॥
ઊર્ધ્વાધઃ સંસ્થિતાવેતૌ સંયોજયતિ યોગવિત્

હકારેણ બહિર્યાતિ સકારેણ વિશેત્પુનઃ॥
હંસહંસેત્યતો મંત્રં જીવો જપતિ સર્વદા

ષટ્શતાનિ દિવારાત્રૌ સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ ॥
એતત્સંખ્યાન્વિતં મંત્રં જીવો જપતિ સર્વદા ॥

અજપા નામ ગાયત્રી યોગિનાં મોક્ષદાયિની ॥
અસ્યાઃ સંકલ્પમાત્રેણ નરઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

અંતરાયા ભવંતીહ યોગિનો યોગહાનિદાઃ ॥
શ્રૂયતે દૂરગા વાર્તા દૂરસ્થં દૃશ્યતે પુરઃ

યોજનાનાં શતં યાતું શક્તિઃસ્યાન્નિમિષાર્ધતઃ॥
અચિંતિતાનિ શાસ્ત્રાણિ કંઠપાઠી ભવંતિ હિ

ધારણાશ ક્તિરત્યુગ્રા મહાભારો લઘુર્ભવેત્ ॥
ક્ષણં કૃશઃ ક્ષણં સ્થૂલઃ ક્ષણમલ્પઃ ક્ષણં મહાન્

પરકાયં પ્રવિશતિ તિરશ્ચાં વેત્તિ ભાષિતમ્ ॥
દિવ્યગંધં તનૌ ધત્તે દિવ્યાં વાણીં પ્રવક્તિ ચ

પ્રાર્થ્યતે દિવ્યકન્યાભિર્દિવ્યં ધારયતે વપુઃ ॥
ઇત્યાદયોંતરાયાઃ સ્યુર્યોગસંસિદ્ધિસૂચકાઃ

યદ્યેભિરંતરાયૈર્ન ક્ષિપ્યતેઽસ્યેહ માનસમ્ ॥
તદગ્રે તત્સમાપ્નોતિ પદં બ્રહ્માદિ દુર્લભમ્

યત્પ્રાપ્ય ન નિવર્તેત યત્પ્રાપ્ય ન ચ શોચતિ ॥
તલ્લભ્યતે ષડંગેન યોગેન કલશોદ્ભવ

એકેન જન્મના યોગઃ કથમિત્થં પ્રસિધ્યતિ ॥
ઋતે ચ યોગસંસિદ્ધેઃ કથં મુક્તિરિહાપ્યતે

ઉભે એવ હિ નિર્વાણવર્ત્મની કિલ કુંભજ ॥
કિં વા કાશ્યાં તનુત્યાગઃ કિં વા યોગોયમીદૃશઃ

ચંચલેંદ્રિયવૃત્તિત્વાત્કલિકલ્મષજૃંભણાત્ ॥
અલ્પાયુષાં તથા નૃણાં ક્વેહ યોગ મહોદયઃ

અતએવ હિ જંતૂનાં મહોદયપદપ્રદઃ ॥
સદૈવ સ દયાવાર્ધિઃ કાશ્યાં વિશ્વેશ્વરઃ સ્થિતઃ

કાશ્યાં સુખેન કૈવલ્યં યથાલભ્યેત જંતુભિઃ ॥
યોગયુક્ત્યાદ્યુપાયૈશ્ચ ન તથાન્યત્ર કુત્રચિત્

કાશ્યાં સ્વદેહસંયોગઃ સમ્યગ્યોગ ઉદાહૃતઃ ॥
મુચ્યતે નેહ યોગેન ક્ષિપ્રમન્યેન કેનચિત્

વિશ્વેશ્વરો વિશાલાક્ષી દ્યુનદીકાલભૈરવઃ ॥
શ્રીમાન્ઢુંઢિર્દંડપાણિઃ ષડંગો યોગ એષ વૈ

એતત્ષડંગયો યોગં નિત્યં કાશ્યાં નિષેવતે ॥
સંપ્રાપ્ય યોગનિદ્રાં સ દીર્ઘામમૃતમશ્નુતે

ઓંકારઃ કૃત્તિવાસાશ્ચ કેદારશ્ચ ત્રિવિષ્ટપઃ ॥
વીરેશ્વરોથવિશ્વેશઃ ષડંગોયમિહાપરઃ

પાદોદકાસિસંભેદ જ્ઞાનોદમણિકર્ણિકાઃ ॥
ષડંગોયં મહાયોગો બ્રહ્મધર્મહ્રદાવપિ

ષડંગસેવનાદસ્માદ્વારાણસ્યાં નરોત્તમ ॥
ન જાતુ જાયતે જંતુર્જનની જઠરે પુનઃ

ગંગાસ્નાનં મહામુદ્રા મહાપાતકનાશની ॥
એતન્મુદ્રાકૃતાભ્યાસોપ્યમૃતત્વમવાપ્નુયાત્

કાશીવીથિષુ સંચારો મુદ્રા ભવતિ ખેચરી॥
ખેચરો જાયતે નૂનં ખેચર્યા મુદ્રયાનયા

ઉડ્ડીય સર્વતો દેશાદ્યાનં વારાણસીં પ્રતિ ॥
ઉઙ્ડીયાનો મહાબંધ એષ મુક્ત્યૈ પ્રકલ્પતે

જલસ્ય ધારણં મૂર્ધ્નિ વિશ્વેશ સ્નાનજન્મનઃ ॥
એષ જાલંધરો બંધઃ સમસ્તસુરદુર્લભઃ

વૃતો વિઘ્નશતેનાપિ યન્ન કાશીં ત્યજેત્સુધીઃ ॥
મૂલબંધઃ સ્મૃતો હ્યેષ દુઃખમૂલનિકૃંતનઃ

ઇતિ યોગઃ સમાખ્યાતો મયા તે દ્વિવિધો મુને ॥
સષડંગઃ સમુદ્રશ્ચ મુક્તયે શંભુભાષિતઃ

યાવન્નેંદ્રિય વૈક્લવ્યં યાવદ્વ્યાધિર્ન બાધતે ॥
યાવત્કાલવિલંબોસ્તિ તાવદ્યોગરતો ભવેત્

ઉભયોર્યોગયોર્મધ્યે કાશીયોગોયમુત્તમઃ ॥
કાશીયોગં સમભ્યસ્ય પ્રાપ્નુયાદ્યોગમુત્તમમ્

આધિવ્યાધિસહાયિન્યા જરયા મૃત્યુલિંગયા ॥
કાલં નિકટતો જ્ઞાત્વા કાશીનાથં સમાશ્રયેત

કાશીનાથં સમાશ્રિત્ય કુતઃ કાલભયં નૃણામ્ ॥
ક્રુદ્ધોપિ જીવહૃત્કાલસ્તચ્ચ કાશ્યાં સુમંગલમ્

આતિથ્યેનેહસિયથા પ્રતીક્ષેતાતિથિં કૃતી ॥
કાશ્યાં કાલં તથાયાંતં ભાગ્યવાન્સંપ્રતીક્ષતે

કલિઃ કાલઃ કૃતંકર્મ ત્રિકંટકમિતીરિતમ્ ॥
એતત્ત્રયં ન પ્રભવેદાનંદવનવાસિનામ્

અન્યત્રાતર્કિતઃ કાલઃ કલયિષ્યત્યસંશયમ્ ॥
કાલાદભયમિચ્છેચ્ચેત્તતઃ કાશીં સમાશ્રયેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે યોગાખ્યાનં નામૈકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ