Skanda Purana · Chapter 4.38

skaṃda uvāca //
vivāhā brāhma daivārṣāḥ prājāpatyāsurau tathā //
gāṃdharvo rākṣasaścāpi paiśāco'ṣṭama ucyate

sa brāhmo varamāhūya yatra kanyā svalaṃkṛtā //
dīyate tatsutaḥ pūyātpuruṣānekaviṃśatim

yajñasthāyartvije daivastajjaḥpāti caturdaśa //
varādādāya godvaṃdvamārṣastajjaḥ punāti ṣaṭ

sahobhau caratāṃ dharmamityuktvā dīyaterthine //
yatra kanyā prājāpatyastajjo vaṃśānpunāti ṣaṭ

catvāra ete viprāṇāṃ dharmyāḥ pāṇigrahāḥ smṛtāḥ //
āsuraḥ krayaṇāddravyairgāṃdharvonyonya maitrataḥ

prasahyakanyāharaṇādrākṣaso niṃditaḥ satām //
chalena kanyāharaṇātpaiśāco garhito'ṣṭamaḥ

prāyaḥ kṣatraviśoruktā gāṃdharvāsurarākṣasāḥ //
aṣṭamastveṣa pāpiṣṭhaḥ pāpiṣṭhānāṃ ca saṃbhavet

savarṇayā karo grāhyo dhāryaḥ kṣatriyayā śaraḥ //
pratodo vaiśyayā dhāryo vāsoṃtaḥ pajjayā tathā

asavarṇastveṣa vidhiḥ smṛto dṛṣṭaśca vedane //
savarṇābhistu sarvābhiḥ pāṇirgrāhyastvayaṃ vidhiḥ

dharmyairvivāhairjāyaṃte dharmyā eva śatāyuṣaḥ //
adharmyairdharmarahitā maṃdabhāgyadhanāyuṣaḥ

ṛtukālābhigamanaṃ dharmoyaṃ gṛhiṇaḥ paraḥ //
strīṇāṃ varamanusmṛtya yathākāmyathavā bhavet

divābhigamanaṃ puṃsāmanāyuṣyaṃ paraṃ matam //
śrāddhāhaḥ sarvaparvāṇi yatnāttyājyāni dhīmatā

tatra gacchanstriyaṃ mohāddharmātpracyavate parāt

ṛtukālābhigāmī yaḥ svadāranirataśca yaḥ //
sa sadā brahmacārī ca vijñeyaḥ sadgṛhāśramī

ṛtuḥ ṣoḍaśayāminyaścatasrastā sugarhitāḥ //
putrāstāsvapi yā yugmā ayugmāḥ kanyakā prajāḥ

tyaktvā caṃdramasaṃ duḥsthaṃ maghāṃ pauṣṇaṃ vihāya ca //
śuciḥ sannirviśetpatnīṃ punnāmarkṣe viśeṣataḥ //
śuciṃ putraṃ prasūyeta puruṣārthaprasādhakam

ārṣe vivāhe godvaṃdvaṃ yaduktaṃ tanna śasyate //
śulkamaṇvapi kanyāyāḥ kanyā vikrayapāpakṛt

apatyavikrayī kalpaṃ vasedviṭkṛmibhojane //
ato nāṇvapi kanyāyā upajīvetpitā dhanam

strīdhanānyupajīvaṃti ye mohādiha bāṃdhavāḥ //
na kevalaṃ nirayagāsteṣāmapi hi pūrvajāḥ

patyā tuṣyati yatra strī tuṣyedyatra striyā patiḥ //
tatra tuṣṭā mahālakṣmīrnivaseddānavā'riṇā

vāṇijyaṃ nṛpateḥ sevā vedānadhyāpanaṃ tathā //
kuvivāhaḥ kriyālopaḥ kule patanahetavaḥ

kuryādvaivāhike vahnau gṛhyakarmānvahaṃ gṛhī //
paṃcayajñakriyāṃ cāpi paktiṃ dainaṃdinīmapi

gṛhasthāśramiṇaḥ paṃca sūnā karma dine dine //
kaṃḍanī peṣaṇī cullī hyudakuṃbhastu mārjanī

tāsāṃ ca paṃcasūnānāṃ nirākaraṇahetavaḥ //
kratavaḥ paṃca nirdiṣṭā gṛhi śreyobhivardhanāḥ

pāṭhanaṃ brahmayajñaḥ syāttarpaṇaṃ ca pitṛ kratuḥ //
homo daivo balirbhauto'tithyarcā nṛkratuḥ kramāt

pitṛprītiṃ prakurvāṇaḥ kurvīta śrāddhamanvaham //
annodakapayomūlaiḥ phalairvāpi gṛhāśramī

godānena ca yatpuṇyaṃ pātrāya vidhipūrvakam //
satkṛtya bhikṣave bhikṣāṃ dattvā tatphalamāpnuyāt

tapovidyāsamiddīpte hutaṃ viprāsya pāvake //
tārayedvighnasaṃghebhyaḥ pāpābdherapi dustarāt

anarcito'tithirgehādbhagnāśo yasya gacchati //
ājanmasaṃcitātpuṇyātkṣaṇātsa hi bahirbhavet

sāṃtvapūrvāṇi vākyāni śayyārthe bhūstṛṇodake //
etānyapi pradeyāni sadābhyāgata tuṣṭaye

gṛhasthaḥ parapākādī pretya tatpaśutāṃ vrajet //
śreyaḥ parānnapuṣṭasya gṛhṇīyādannado yataḥ

ādityoḍho'tithiḥ sāyaṃ satkartavyaḥ prayatnataḥ //
asatkṛtonyato gacchanduṣkṛtaṃ bhūri yacchati

bhuṃjāno'tithiśeṣānnamihāyurdhanabhāgbhavet //
praṇodyātithimannāśī kilbiṣī ca gṛhāśramī

vaiśvadevāṃta saṃprāptaḥ sūryoḍho vātithiḥ smṛtaḥ//
na pūrvakāla āyāto na ca dṛṣṭacaraḥ kvacit

balipātrakare vipre yadyanyotithirāgataḥ //
adattvā taṃ baliṃ tasmai yathāśaktyānnamarpayet

kumārāśca svavāsinyo garbhiṇyo'tirujānvitāḥ //
atitherāditopyete bhojyā nātra vicāraṇā

pitṛdevamanuṣyebhyo dattvāśnātyamṛtaṃ gṛhī //
svārthaṃ pacannaghaṃ bhuṃkte kevalaṃ svodaraṃbhariḥ

mādhyāhnikaṃ vaiśvadevaṃ gṛhasthaḥ svayamācaret //
patnī sāyaṃ baliṃ dadyātsiddhānnairmaṃtravarjitam

etatsāyaṃtanaṃ nāma vaiśvadevaṃ gṛhāśrame //
sāyaṃprātarbhavedeva vaiśvadevaṃ prayatnataḥ

vaiśvadevena ye hīnā ātithyena vivarjitāḥ //
sarve te vṛṣalā jñeyāḥ prāptavedā api dvijāḥ

akṛtvā vaiśvadevaṃ tu bhuṃjate ye dvijādhamāḥ //
iha lokennahīnāḥ syuḥ kākayoniṃ vrajaṃtyatha

vedoditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryādataṃdritaḥ //
taddhi kurvanyathāśakti prāpnuyātsadgatiṃ parām

ṣaṣṭhyaṣṭamyorvasetpāpaṃ taile māṃse sadaiva hi //
paṃcadaśyāṃ caturdaśyāṃ tathaiva ca bhagekṣure

udayaṃ taṃ na cekṣeta nāstaṃ yaṃtaṃ na madhyagam //
na rāhuṇopasṛṣṭaṃ ca nāṃbusaṃsthaṃ divākaram

na vīkṣetātmamanorūpamāśudhāvenna varṣati //
nollaṃghayedvatsataṃtrīṃ na nagno jalamāviśet

devatāyatanaṃ vipraṃ dhenuṃ madhumṛdaṃ ghṛtam //
jātivṛddhaṃ vayovṛddhaṃ vidyāvṛddhaṃ tapasvinam

aśvatthaṃ caityavṛkṣaṃ ca guruṃ jalabhṛtaṃ ghaṭam //
siddhānnaṃ dadhisiddhārthaṃ gacchankuryātpradakṣiṇam

rajasvalāṃ na seveta nāśnīyātsaha bhāryayā//
ekavāsā na bhuṃjīta na bhuṃjītotkaṭāsane

nāśnaṃtīṃ strīṃ samīkṣeta tejaskāmo dvijottamaḥ //
asaṃtarpya pitṝndevānnādyādannaṃ navaṃ kvacit

pakvānnaṃ cāpi no māṃsaṃ dīrghakālaṃ jijīviṣuḥ //
na mūtraṃ govraje kuryānna valmīke na bhasmani

na garteṣu sasatveṣu na tiṣṭhanna vrajannapi //
goviprasūryavāyvagni caṃdrarkṣāṃbu gurūnapi

abhipaśyanna kurvīta malamūtravisarjanam//
tiraskṛtyāvaniṃ loṣṭakāṣṭhaparṇatṛṇādibhiḥ

prāvṛtya vāsasā mauliṃ maunī viṇmūtramutsṛjet //
yathāsukhamukho rātrau dinecchāyāṃdhakārayoḥ

bhītiṣu prāṇabādhāyāṃ kuryānmalavisarjanam //
mukhenopadhamennāgniṃ nagnāṃ nekṣeta yoṣitam

nāṃghrī pratāpayedagnau na vastvaśuci nikṣipet//
prāṇihiṃsāṃ na kurvīta nāśnīyātsam̐dhyayordvayoḥ

na saṃviśeta saṃdhyāyāṃ pratyaksaumyaśirā api//
viṇmūtraṣṭhīvanaṃ nāpsu kuryāddīrghajijīviṣuḥ

nācakṣīta dhayaṃtīṃ gāṃ neṃdracāpaṃ pradarśayet//
naikaḥ supyātkvacicchūnye na śayānaṃ prabodhayet

paṃthānaṃ naikalo yāyānna vāryaṃjalinā pibet //
na divodbhūta sāraṃ ca bhakṣayeddadhino niśi

strīdharmiṇyā nābhivadennādyādātṛpti rātriṣu //
tauryatrika priyo na syātkāṃsye pādau na dhāvayet

śrāddhaṃ kṛtvā para śrāddhe yo'śnīyājjñānavarjitaḥ //
dātuḥ śrāddhaphalaṃ nāsti bhoktā kilbiṣabhugbhavet

na dhārayedanyabhuktaṃ vāsaśco pānahāvapi //
na bhinna bhājaneśnīyānnāsītāgnyādi dūṣite

ārohaṇaṃ gavāṃ pṛṣṭhe pretadhūmaṃ sarittaram//
bālātapaṃ divāsvāpaṃ dyajeddīrghaṃ jijīviṣuḥ

snātvā na mārjayedgātraṃ visṛjenna śikhāṃ pathi//
hastau śiro na dhunuyānnākarṣedāsanaṃ padā

notpāṭayellomanakhaṃ daśanena kadācana//
karajaiḥ karajacchedaṃ tṛṇacchedaṃ vivarjayet

śubhāyana yadāyatyāṃ tyajettatkarma yatnataḥ//
advāreṇa na gaṃtavyaṃ svaveśmaparaveśmanoḥ

krīḍennākṣaiḥ sahāsīta na dharmaghnairna rogibhiḥ //
na śayīta kvacinnagnaḥ pāṇau bhuṃjīta naiva ca

ārdrapādakarāsyośnandīrghakālaṃ ca jīvati //
saṃviśennārdracaraṇo nocchiṣṭaḥ kvacidāvrajet

śayanastho na cāśnīyānnapibenna japeddvijaḥ //
sopānatkaścanācāmenna tiṣṭhandhārayā pibet

sarvaṃ tilamayaṃ nādyātsāyaṃ śarmābhilāṣukaḥ//
na nirīkṣeta viṇmūtre nocchiṣṭaḥ saṃspṛśecchiraḥ

nādhitiṣṭhettuṣāṃgāra bhasmakeśakapālikāḥ //
patitaiḥ saha saṃvāsaḥ patanāyaiva jāyate

śrāvayedvaidikaṃ maṃtraṃ na śūdrāya kadācana //
brāhmaṇyāddhīyate vipraḥ śūdro dharmācca hīyate

dharmopadeśaḥ śūdrāṇāṃ svaśreyaḥ pratighātayet //
dvijaśuśrūṣaṇaṃ dharmaḥ śūdrāṇāṃ hi paro mataḥ

kaṃḍūyanaṃ hi śirasaḥ pāṇibhyāṃ na śubhaṃ matam //
ātāḍanaṃ karābhyāṃ ca krośanaṃ keśaluṃcanam

aśāstravartino bhūpāllubdhātkṛtvā pratigraham //
brāhmaṇaḥ sānvayo yāti narakānekaviṃśatim

akālavidyutstanite varṣartau pāṃsuvarṣaṇe //
mahāvātadhvanau rātrāvanadhyāyāḥ prakīrtitāḥ

ulkāpāte ca bhūkaṃpe digdāhe madhyarātriṣu //
saṃdhyayorvṛṣalopāṃte rājñorāhośca sūtake

darśāṣṭakāsu bhūtāyāṃ śrāddhikaṃ pratigṛhya ca //
pratipadyapi pūrṇāyāṃ gajoṣṭrābhyāṃ kṛtāṃtare

kharoṣṭrakroṣṭra virute samavāye rudatyapi //
upākarmaṇi cotsarge nāvimārge tarau jale

āraṇyakamadhītyāpi bāṇasāmnorapi dhvanau //
anadhyāyeṣu caiteṣu nādhīyīta dvijaḥ kvacit

kṛtāṃtarāyo na paṭhedbhekākhu śvāhi babhrubhiḥ //
bhūtāṣṭamyoḥ paṃcadaśyorbrahmacārī sadā bhavet

anāyuṣyakaraṃ caiva paradāropasarpaṇam //
tasmāttaddūratastyājyaṃ vairiṇāṃ copasevanam

pūrvarddhibhiḥ parityaktamātmānaṃ nāvamānayet //
sadodyamavatāṃ yasmācchriyo vidyā na durlabhāḥ

satyaṃ brūyātpriyaṃ brūyānnabrūyātsatyamapriyam //
priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyādeṣa dharmo ghaṭodbhava

bhadrameva vadennityaṃ bhadrameva viciṃtayet //
bhadraireveha saṃsargo nābhadraiśca kadācana

rūpavittakulairhīnānsudhīrnādhikṣipennarān //
puppavaṃtau na cekṣeta tvaśucirjyotiṣāṃ gaṇam

vācovegaṃ manovegaṃ jihvāvegaṃ ca varjayet //
utkoca dyūta dautyārta dravyaṃ dūrātparityajet

gobrāhmaṇāgnīnucchiṣṭa pāṇinā naiva saṃspṛśet//
na spṛśedanimitte nakhāni svāni tvanāturaḥ

guhyajānyapi lomāni tatsparśādaśucirbhavet //
pādadhautodakaṃ mūtramucchiṣṭānnodakāni ca

niṣṭhīvanaṃ ca śleṣmāṇaṃ gṛhāddūraṃ vinikṣipet //
aharniśaṃ śruterjāpyācchaucācāraniṣevaṇāt //
adrohavatyā buddhyā ca pūrvaṃ janma smareddvijaḥ

vṛddhānprayatnādvaṃdeta dadyātteṣāṃ svamāsanam //
vinamradhamanistasmādanuyāyāttataśca tān

śruti bhūdeva devānāṃ nṛpa sādhu tapasvinām//
pativratānāṃ nārīṇāṃ niṃdāṃ kuryānna karhicit

na manuṣyastutiṃ kuryānnātmānamapamānayet //
abhyudyataṃ na praṇudetparamarmāṇi noccaret

adharmādedhate pūrvaṃ vidveṣṭṝnapi saṃjayet//
sarvatobhadramāpyāpi tato naśyecca sānvayaḥ

uddhṛtya paṃca mṛtpiṃḍānsnāyātparajalāśaye //
anuddhṛtya ca tatkarturenasaḥ syātturīyabhāk

śraddhayā pātramāsādya yatkiṃciddīyate vasu //
deśe kāle ca vidhinā tadānaṃtyāya kalpate

bhūprado maṃḍalādhīśaḥ sarvatrasukhinonnadāḥ //
toyadātā sadā tṛpto rūpavānrūpyado bhavet

pradīpado nirmalākṣo godātā'ryamalokabhāk //
svarṇadātā ca dīrghāyustiladaḥ syāttu suprajāḥ

veśmado 'tyuccasaudheśo vastradaścaṃdralo kabhāk //
hayaprado divyayāno lakṣmīvānvṛṣabhapradaḥ

subhāryaḥ śibikā dātā suparyaṃka pradopi ca //
dhānyaiḥ samṛddhimānnityamabhayaprada īśitā

brahmado brahmalokejyo brahmadaḥ sarvado mataḥ //
upāyenāpi yo brahma dāpayetsopi tatsamaḥ

śraddhayā pratigṛhṇāti śraddhayā yaḥ prayacchati //
svargiṇau tāvubhau syātāṃ patato'śraddhayātyadhaḥ

anṛtena kṣaredyajñastapo vismayataḥ kṣaret //
kṣaretkīrtanatodānamāyurviprāpavādataḥ

gaṃdhapuṣpakuśāñchayyāṃ śākaṃ māṃsaṃ payo dadhi //
maṇi matsya gṛhaṃ dhānyaṃ grāhyametadupasthitam

madhūdakaṃ phalaṃ mūlamedhāṃsyabhayadakṣiṇā //
abhyudyatāni grāhyāṇi tvetānyapinikṛṣṭataḥ

dāsa nāpita gopāla kulamitrārdhasīriṇaḥ //
bhojyānnāḥ śūdravargemī tathātmavinivedakaḥ

itthamānṛṇyamāsādya devarṣipitṛjādṛṇāt //
mādhyasthyamāśrayedgehe sute viṣvagvisṛjya ca

gehepi jñānamabhyasyetkāśīṃ vātha samāśrayet //
samyagjñānena vā muktiḥ kiṃvā viśveśaveśmani

samyagjñānaṃ bhavetpuṃsāṃ kuta ekena janmanā //
vārāṇasyāṃ dhruvā muktiḥ śarīratyāgamātrataḥ

adya śvo vā paraśvo vā kālādvātha paraḥśatāt //
satvaro gatvaro dehaḥ kāśyāṃ cedamṛtī bhavet

sā ca vārāṇasī labhyā sadācāravatā sadā //
manasāpi sadācāramato vidvānna laṃghayet

ākarṇyeti tatogastyaḥ punaḥ prāha ṣaḍānanam //
punaḥ kāśīṃ samācakṣva sadācāreṇa yāpyate //

kāni kāni ca liṃgāni skaṃda jñānapradāni ca //
vārāṇasyāṃ paribrūhi tāni me paripṛcchataḥ

vinā kāśīṃ na me prītirvinākāśīṃ na me ratiḥ //
citraputrakavaccāsmi vinā kāśī ṣaḍānana

na nidrāmi na jāgarmi nāśnāmi na pibāmyapaḥ //
kāśīṃ dvyakṣarapīyūṣaṃ pibāmi hi ca kevalam

iti śrutvā vacaḥ skaṃdo maitrāvaruṇibhāṣitam //
avimuktasya māhātmyaṃ vaktuṃ samupacakrame

iti śrī skāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe sadācāravarṇanaṃ nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ