Skanda Purana · Chapter 4.36

skaṃda uvāca // //
punarviśeṣaṃ vakṣyāmi sadācārasya kuṃbhaja //
yaṃ śrutvāpi naro dhīmānnājñānatimiraṃ viśet

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāstrayo varṇā dvijāḥ smṛtāḥ //
prathamaṃ mātṛto jātā dvitīyaṃ copanāyanāt

eṣāṃ kriyāniṣekādi śmaśānāṃtā ca vaidikī//
ādadhīta sudhīrgarbhamṛtaumūlaṃ maghāṃ tyajet

spaṃdanātprākpuṃsavanaṃ sīmaṃtonnayanaṃ tataḥ //
māsi ṣaṣṭhe'ṣṭame vāpi jātetho jātakarma ca

nāmāhnyekādaśe gehāccaturthemāsi niṣkramaḥ //
māsennaprāśanaṃ ṣaṣṭhe cūḍābde vā yathākulam

śamameno vrajedevaṃ baijaṃ garbhajamave ca //
strīṇāmetāḥ kriyāstūṣṇīṃ pāṇigrāhastu maṃtravān

saptamethāṣṭamevābde sāvitrīṃ brāhmaṇorhati //
nṛpastvekādaśe vaiśyo dvādaśe vā yathākulam

brahmatejobhivṛddhyarthaṃ viprobdepaṃcamerhati //
ṣaṣṭhe balārthī nṛpatirmaujīṃ vaiśyoṣṭame dhriyet

mahāvyāhṛtipūrvaṃ ca vedamadhyāpayedguruḥ //
upanīya ca taṃ śiṣyaṃ śaucācāre ca yojayet

pūrvoktavidhinā śaucaṃ kuryādācamanaṃ tathā //
daṃtāñjihvāṃ viśodhyātha kṛtvā malaviśodhanam

snātvāṃbudaivatairmaṃtraiḥ prāṇānāyamya yatnataḥ //
upasthānaṃ raveḥ kṛtvā saṃdhyayorubhayorapi

agnikāryaṃ tataḥ kṛtvā brāhmaṇānabhivādayet //
bruvannamuka gotrohamabhivādaya ityapi

abhivādanaśīlasya vṛddhasevāratasya ca //
āyuryaśobalaṃ buddhirvardhate'harahodhikam

adhīte guruṇā hūtaḥ prāptaṃ tasmai nivedayet //
karmaṇā manasā vācā hitaṃ tasyācaretsadā

adhyāpyādharmatonārthātsādhvāptajñānavittadāḥ //
śaktāḥ kṛtajñāḥ śucayo'drohakāścānasūyakāḥ

dhārayenmekhalādaṃḍopavītājinameva ca //
aniṃdyeṣu caredbhaikṣyaṃ brāhmaṇeṣvātmavṛttaye

brāhmaṇakṣatriyaviśāmādimadhyāvasānataḥ //
bhaikṣyacaryā krameṇa syādbhavacchabdopalakṣitā

vāgyato gurvanujñāto bhuṃjītānnamakutsayan //
ekānnaṃ na samaśnīyācchrāddhe'śnīyāttathāpadi

anārogyamanāyuṣyamasvargyaṃcātibhojanam //
apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāttatparivarjayet

na dvirbhuṃjīta caikasmindivā kvāpi dvijottamaḥ //
sāyaṃprātardvijo'śnīyādagnihotravidhānavit

madhumāṃsaṃ prāṇihiṃsāṃ bhāskarālokanāṃjane //
striyaṃ paryuṣitocchiṣṭaṃparivādaṃ vivajaryet

aupanāyanikaḥ kālo brahmakṣatra viśāṃ paraḥ //
ā ṣoḍaśādādvāviṃśādā caturviṃśadabdataḥ

itopyūrdhvaṃ na saṃskāryāḥ patitā dharmavarjitāḥ //
vrātyastomena yajñena tatpātityaṃ parivrajet

sāvitrīpatitaiḥ sārdhaṃ saṃbaṃdhaṃ na samācaret //
aiṇaṃ ca rauravaṃ vāstaṃ kramāccarma dvijanmanām

vasīrannānupūrvyeṇa śāṇa kṣaumāvikāni ca//
dvijasya mekhalā mauṃjī maurvī ca bhujajanmanaḥ //
bhavettrivṛtsamāślakṣṇā viśastu śaṇatāṃtavī

muṃjābhāve vidhātavyā kuśāśmaṃtakabalvajaiḥ //
graṃthinaikena saṃyuktā tribhiḥ paṃcabhireva vā

upavītakrameṇa syātkārpāsaṃ śāṇamāvikam //
trivṛdūrdhvavṛtaṃ tacca bhavedāyurvivṛddhaye

bilvapālāśayordaṃḍo brāhmaṇasya nṛpasya tu //
nyagrodhabāladalayoḥ pīlūduṃbarayorviśaḥ

āmauliṃ vā''lalāṭaṃvā''nāsamūrdhvapramāṇataḥ //
brahmakṣatraviśāṃ daṃḍastvagāḍhyonāgnidūṣitaḥ

pradakṣiṇaṃ parītyāgnimupasthāya divākaram //
daṃḍājinopavītāḍhyaścaredbhaikṣyaṃ yathoditam

mātṛmātṛṣvasṛsvasṛpitṛsvasṛpuraḥsarāḥ //
prathamaṃ bhikṣaṇīyāḥ syuretāyācana no vadet

yāvadvedamadhīte ca caranvedavratāni ca //
brahmacārī bhavettāvadūrdhvaṃ snāto gṛhī bhavet

proktosāvupakurvāṇo dvitīyastatra naiṣṭhikaḥ //
tiṣṭhettāvadgurukule yāvatsyādāyuṣaḥ kṣayaḥ

gṛhāśramaṃ samāśritya yaḥ punarbrahmacaryabhāk//
nāsau yatirvanastho vā syātsarvāśramavarjitaḥ

anāśramī na tiṣṭheta dinamekamapi dvijaḥ //
āśramaṃ tu vinā tiṣṭhanprāyaścittī yato hi saḥ

japaṃ homaṃ vrataṃ dānaṃ svādhyāyaṃ pitṛtarpaṇam//
kurvāṇothāśramabhraṣṭo nāsau tatphalamāpnuyāt //

mekhalājinadaṃḍāśca liṃgaṃ syādbrahmacāriṇaḥ //
gṛhiṇo vedayajñādi nakhalomavanasthiteḥ

tridaṃḍādi yateruktamupalakṣaṇamatra vai //
etallakṣaṇahīnastu prāyaścittī dine dine

jīrṇaṃ kamaṃḍaluṃ daṃḍamupavītājine api //
apsveva tāni nikṣipya gṛhṇītānyacca maṃtravat

vidadhyātṣoḍaśe varṣe keśāṃtakarma ca kramāt //
dvāviṃśe ca caturviṃśe gārhasthya pratipattaye

tapo yajña vratebhyaśca sarvasmācchubhakarmaṇaḥ //
dvijātīnāṃ śrutirhyekā heturniśreyasa śriyaḥ

vedāraṃbhe visarge ca vidadhyātpraṇavaṃ sadā //
aphalo'noṃkṛto yasmātpaṭhitopi na siddhaye

vedasya vadanaṃ proktaṃ gāyatrī tripadā parā //
tisṛbhiḥ praṇavādyābhirmahāvyāhṛtibhiḥ saha

sahasraṃ sādhikaṃ kiṃcittrikamaitajjapanyamī //
māsaṃ bahiḥ pratidinaṃ mahāghādapi mucyate

atyabdamiti yobhyasyetpratighasramananyadhīḥ //
sa vyomamūrtiḥ śuddhātmā paraṃ brahmādhigacchati

trivarṇamayamoṃkāraṃ bhūrbhuvaḥsvariti trayam //
pādatrayaṃ ca sāvitryāstrayovedā adūduhan

etadakṣaramenāṃ ca japedvyāhṛtipūrvikām //
saṃdhyayorvedavidvipro vedapuṇyena yujyate

vidhikratordaśaguṇaṃ japasyaphalamaśnute //
vidhikratordaśaguṇo japakraturudīritaḥ

upāṃśustacchataguṇaḥ sahasro mānasastataḥ

adhītyavedānvedau vā vedaṃ vā śaktito dvijaḥ //
suvarṇapūrṇa dharaṇī dānasya phalamaśnute

śrutimeva sadābhyasyettapastaptuṃ dvijottamaḥ //
śrutyabhyāso hi viprasya paramaṃ tapa ucyate

hitvā śruteradhyayanaṃ yonyatpaṭhitumicchati //
sa dogdhrīṃ dhenumutsṛjya grāmakroḍīṃ dudhukṣati

upanīya ca vai śiṣyaṃ vedamadhyāpayeddvijaḥ //
sakalpaṃ sarahasyaṃ ca tamācāryaṃ vidurbudhāḥ

yodhyāpayedekadeśaṃ śruteraṃgānyathāpi vā //
vṛttyarthaṃ sa upādhyāyo vidvadbhiḥ parigīyate

yathāvidhi niṣekādi yaḥ karma kurute dvijaḥ //
saṃbhāvayettathānnena guruḥ sa iha kīrtyate

agnyādheyaṃ pākayajñānagniṣṭomādikānmakhān //
yaḥ karoti vṛto yasya sa tasyarttvigihocyate

upādhyāyāddaśācārya ācāryāttu śataṃ pitā //
sahasraṃ tu piturmātā gauraveṇātiricyate

viprāṇāṃ jñānato jyaiṣṭhyaṃ bāhujānāṃ tu vīryataḥ //
vaiśyānāṃ dhānyadhanataḥ pajjātānāṃ tu janmataḥ

yathā dārumayo hastī yathā kṛttimayo mṛgaḥ //
tathā vipro'nadhīyānastrayo'mī nāmadhāriṇaḥ

svapne siktvā brahmacārī dvijaḥ śukramakāmataḥ //
snātvārkamarcayitvā triḥ punarmāmityṛcaṃ japet

svadharmaniratānāṃ ca vedayajñakriyāvatām //
brahmacārī caredbhaikṣyaṃ veśmasuprayato'nvaham

akṛtvā bhaikṣyacaraṇamasamidhya hutāśanam //
anāturaḥ saptarātramavakīrṇi vrataṃ caret

yatheṣṭaceṣṭo nabhavedgurornayanagocare //
na nāmaparigṛhṇīyātparokṣepyaviśeṣaṇam

guruniṃdābhavedyatra parivādastu yatra ca //
śrutī pidhāya vāstheyaṃ yātavyaṃ vā tatonyataḥ

kharo guroḥ parīvādācchvā bhavedguruniṃdakaḥ //
matsarī kṣudrakīṭaḥsyātparibhoktā bhavetkṛmiḥ

nābhivādyā guroḥ patnī spṛṣṭvāṃghrī yuvatī satī //
kvāpi viṃśativarṣeṇa jñātṛṇā guṇadoṣayoḥ

svabhāvaścaṃcalaḥ strīṇāṃ doṣaḥ puṃsāmataḥ smṛtaḥ //
pramadāsu pramādyaṃti kvacinnaiva vipaścitaḥ

vidvāṃsamapyavidvāṃsaṃ yatastādharṣayaṃtyalam //
svavaśaṃ vāpi kurvaṃti sūtrabaddhaśakuṃtavat

na mātrā na duhitrā vā na svasraikāṃtaśīlatā //
balavaṃtīdriyāṇyatra mohayaṃtyapi kovidān

prayatnena khananyadvadbhūmervāryadhigacchati //
śuśrūṣayā gurostadvadvidyā śiṣyodhigacchati

śayānamabhyudayate bradhnaścedbrahmacāriṇam //
pramādādatha nimlocejjapannapavaseddinam

sutasya saṃbhave kleśaṃ sahete pitarau ca yat //
śakyā varṣaśatenāpi no kartuṃ tasya niṣkṛtiḥ

atastayoḥ priyaṃ kuryādgurorapi ca sarvadā //
triṣu teṣu sutuṣṭeṣu tapaḥ sarvaṃ samāpyate

teṣāṃ trayāṇāṃ śuśrūṣā paramaṃ tapa ucyate //
tānatikramya yaḥ kuryāttannasiddhyetkadācana

trīnevāmūnsamārādhya trīm̐llokānsa jayetsudhīḥ //
devavaddivi dīvyeta teṣāṃ toṣaṃ vivardhayan

bhūrlokaṃ jananī bhaktyā bhuvarlokaṃ tathā pituḥ //
guroḥ śuśrūṣaṇāttadvatsvarlokaṃ ca jayetkṛtī

etadeva nṛṇāṃ proktaṃ puruṣārthacatuṣṭayam //
yadeteṣāṃ hi saṃtoṣa upadharmonya ucyate

adhītya vedānvedau vā vedaṃ vāpi kramāddvijaḥ //
apraskhaladbrahmacaryo gṛhāśramamathāśrayet

avipluta brahmacaryo viśveśānugrahādbhavet //
anugrahaśca vaiśveśaḥ kāśīprāptikaraḥ paraḥ

kāśīprāptyā bhavejjñānaṃ jñānānnirvāṇamṛcchati //
nirvāṇārthaṃ prayatno hi sadācārasya dhīmatām

sadācāro gṛhe yadvanna tathāstyāśramāṃtare //
vidyājātaṃ paṭhitvāṃte gṛhasthāśramamāśrayet

gṛhāśramātparaṃ nāsti yadi patnīvaśaṃvadā //
ānukūlyaṃ hi daṃpatyostrivargodaya hetave

ānukūlyaṃ kalatraṃ cettridivenāpi kiṃ tataḥ //
prātikūlyaṃ kalatraṃ cennarakeṇāpi kiṃ tataḥ

gṛhāśramaḥ sukhārthāya bhāryāmūlaṃ ca tatsukham //
sā ca bhāryā vinītāyā trivargo vinayo dhuvam

jalaukayopamīyaṃte pramadā maṃdabuddhibhiḥ //
mṛgīdṛśāṃ jalaukānāṃ vicārānmahadataṃram

jalaukā kevalaṃ raktamādadānā tapasvinī //
pramadā sarvadā datte cittaṃ vittaṃ balaṃ sukham

dakṣā prajāvatī sādhvī priyavākca vaśaṃvadā //
guṇairamībhiḥ saṃyuktā sā śrīḥ strīrūpadhāriṇī

guroranujñayā snātvā vrataṃ vedaṃ samāpya ca //
udvaheta tato bhāryāṃ savarṇāṃ sādhulakṣaṇām

jane tu rasagotrāyā māturyāpyasapiṃḍakā //
dārakarmaṇi yogyā sā dvijānāṃ dharmavṛddhaye

strīsaṃbaṃdhepyapasmāri kṣayi śvitri kulaṃ tyajet //
abhiśastisamāyuktaṃ tathā kanyāprasūṃ tyajet

rogahīnāṃ bhrātṛmatīṃ svasmātkiṃcillaghīyasīm //
udvaheta dvijo bhāryāṃ saumyāsyāṃ mṛdubhāṣiṇīm

na parvatarkṣavṛkṣāhvāṃ na nadīsarpanāmikām //
na pakṣyahipreṣyanāmnīṃ saumyākhyāmudvahetsudhīḥ

na cātiriktahīnāṃgīṃ nātidīrghāṃ na vā kṛśām //
nālomikāṃ nātilomāṃ nāsnigdhasthūlamaulijām

mohātsamupayaccheta kulahīnāṃ na kanyakām //
hīnopayamanādyāti saṃtānamapi hīnatām

lakṣaṇāni parīkṣyādau tataḥ kanyāṃ samudvahet //
sulakṣaṇā sadācārā patyurāyurvivardhayet

brahmacāri samācāra iti te samudī ritaḥ //
ghaṭodbhava prasaṃgena strīlakṣaṇamatha bruve

iti śrī skāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe ṣaṭtriṃśattamo'dhyāyaḥ