Skanda Purana · Chapter 4.35

// kuṃbhayoniruvāca // //
avimuktaṃ mahākṣetraṃ paranirvāṇakāraṇam //
kṣetrāṇāṃ paramaṃ kṣetraṃ maṃgalānāṃ ca maṃgalam

śmaśānānāṃ ca sarveṣāṃ śmaśānaṃ paramaṃ mahat //
pīṭhānāṃ paramaṃ pīṭhamūṣarāṇāṃ mahoṣaram

dharmābhilāṣibuddhīnāṃ dharmarāśikaraṃ param //
arthārthināṃ śikhiratha paramārtha prakāśakam

kāmināṃ kāmajananaṃ mumukṣūṇāṃ ca mokṣadam //
śrūyate yatra yatraitattatra tatra parāmṛtam

kṣetraikadeśavartinyā jñānavāpyāḥ kathāṃ parām //
śrutvemāmiti manyehaṃ gaurīhṛdayanaṃdana

aṇupramāṇamapi yā madhye kāśivikāsinī //
mahī mahīyasī jñeyā sā siddhyai na mudhā kvacit

kiyaṃti saṃti tīrthāni neha kṣoṇītale'khile //
paraṃ kāśīrajomātra tulāsāmyaṃ kva teṣvapi

kiyaṃtyo na sravaṃtyotra ratnākara mudāvahāḥ //
paraṃ svargataraṃgiṇyāḥ kāśyāṃ kā sāmyamudvahet

kiyaṃti saṃti no bhūmyāṃ mokṣakṣetrāṇi ṣaṇmukha //
paraṃ manye'vimuktasya koṭyaṃśopi na teṣvaho

gaṃgā viśveśvaraḥ kāśī jāgarti tritayaṃ yataḥ //
tatra naiḥśreyasī lakṣmīrlabhyate citramatra kim

kathameṣā trayī skaṃda prāpyate niyataṃ naraiḥ //
tiṣye yuge viśeṣeṇa nitarāṃ caṃcaleṃdriyaiḥ

tapastādṛkkva vā tiṣye tiṣye yogaḥ kva tādṛśaḥ //
kva vā vrataṃ kva vā dānaṃ tiṣye mokṣastvataḥ kutaḥ

vināpi tapasā skaṃda vināyogena ṣaṇmukha //
vinā vratairvinā dānaiḥ kāśyāṃ mokṣastvayeritaḥ

kiṃ kimācaratā skaṃda kāśī prāpyeta tadvada //
manye vinā sadācāraṃ na siddhyeyurmanorathāḥ

ācāraḥ paramo dharma ācāraḥ paramaṃ tapaḥ //
ācārādvardhate hyāyurācārātpāpasaṃkṣayaḥ

ācārameva prathamaṃ tasmādācakṣva ṣaṇmukha //
devadevo yathā prāha tavāgre tvaṃ tathā vada

// skaṃda uvāca// //
mitrāvaruṇajākhyāmi sadācāraṃ satāṃ hitam //
yadācarannaro nityaṃ sarvānkāmānavāpnuyāt

sthāvarāḥ kṛmayo'bjāśca pakṣiṇaḥ paśavo narāḥ //
krameṇa dhārmikāstvete hyetebhyo dhārmikāḥ surāḥ

sahasrabhāgaḥ prathamā dvitīyonukramāttathā //
sarva ete mahābhāgā yāvanmukti samāśrayāḥ

caturṇāmapi bhūtānāṃ prāṇino'tīva cottamāḥ //
prāṇibhyāmapi mune śreṣṭhāḥ sarve buddhyupajīvinaḥ

matimadbhyo narāḥ śreṣṭhāstebhyaḥ śreṣṭhāstu vāḍavāḥ //
viprebhyopi ca vidvāṃso vidvadbhyaḥ kṛtabuddhayaḥ

kṛtadhībhyopi kartāraḥ kartṛbhyo brahmatatparāḥ //
na teṣāmarcanīyo'nyastriṣu lokeṣu kuṃbhaja

anyonyamarcakāste vai tapovidyā'viśeṣataḥ //
brāhmaṇo brahmaṇā sṛṣṭaḥ sarvabhūteśvaro yataḥ

ato jagatsthitaṃ sarvaṃ brāhmaṇo'rhati nāparaḥ //
sadācāro hi sarvārho nācārādvicyutaḥ punaḥ //
tasmādvipreṇa satataṃ bhāvyamācāraśīlinā

vidveṣa rāgarahitā anutiṣṭhaṃti yaṃ mune //
vidvāṃsastaṃ sadācāraṃ dharmamūlaṃ vidurbudhāḥ

lakṣaṇaiḥ parihīnopi samyagācāratatparaḥ //
śraddhāluranasūyuśca naro jīvetsamāḥ śatama

śrutismṛtibhyāmuditaṃ sveṣu sveṣu ca karmasu //
sadācāraṃ niṣeveta dharmamūlamataṃdritaḥ

durācārarato loke garhaṇīyaḥ pumānbhavet //
vyādhibhiścābhibhūyeta sadālpāyuḥ suduḥkhabhāk

tyājyaṃ karma parādhīnaṃ kāyamātmavaśaṃ sadā //
duḥkhī yataḥ parādhīnaḥ sadaivātmavaśaḥ sukhī

yasminkarmaṇyaṃtarātmā kriyamāṇe prasīdati //
tadeva karma kartavyaṃ viparītaṃ na ca kvacit

prathamaṃ dharmasarvasvaṃ proktā yanniyamā yamāḥ //
atasteṣveva vai yatnaḥ kartavyo dharmamicchatā

satyaṃ kṣamārjavaṃ dhyānamānṛśaṃsyamahiṃsanam //
damaḥ prasādo mādhuryaṃ mṛduteti yamā daśa

śaucaṃ snānaṃ tapo dānaṃ maunejyādhyayanaṃ vratam //
upoṣaṇopastha daṃḍau daśaite niyamāḥ smṛtāḥ

kāmaṃ krodhaṃ madaṃ mohaṃ mātsaryaṃ lobhameva ca //
amūnṣaḍvai(?)riṇo jitvā sarvatra vijayī bhavet

śanaiḥ śanaiḥ sa cinuyāddharmaṃ valmīka śṛṃgavat //
parapīḍāmakurvāṇaḥ paralokasahāyinam

dharma eva sahāyī syādamutra na paricchadaḥ //
pitṛ mātṛ suta bhrātṛ yoṣidbaṃdhujanādikaḥ

jāyate caikalaḥ prāṇī pramriyeta tathaikalaḥ //
ekalaḥ sukṛtaṃ bhuṃkte bhuṃkte duṣkṛtamekalaḥ

dehaṃ paṃcatvamāpannaṃ tyaktvā kau kāṣṭhaloṣṭhavat //
bāṃdhavā vimukhā yāṃti dharmo yāṃtamanuvrajet

kṛtī saṃcinuyāddharmaṃ tato'mutra sahāyinam //
dharmaṃ sahāyinaṃ labddhvā saṃtareddustaraṃ tamaḥ

saṃbaṃdhānācarennityamuttamairuttamaiḥ sudhīḥ //
adhamānadhamāṃstyaktvā kulamutkarṣatāṃ nayet

uttamānuttamāneva gacchanhīnāṃśca varjayan //
brāhmaṇaḥ śreṣṭhatāmeti pratyavāye na śūdratām

anadhyayanaśīlaṃ ca sadācāravilaṃghinam//
sālasaṃ ca durannādaṃ brāhmaṇaṃ bādhateṃ'takaḥ

tato'bhyasetprayatnena sadācāraṃ sadā dvijaḥ //
tīrthānyapyabhilaṣyaṃti sadācārisamāgamam

rajanīprāṃtayāmārdhaṃ bāhmaḥ samaya ucyate //
svahitaṃ ciṃtayetprājñastasmiṃścotthāya savardā

gajāsyaṃ saṃsmaredādau tata īśaṃ sahāṃbayā//
śrīraṃgaṃ śrīsametaṃ tu brahmāṇyā kamalodbhavam

iṃdrādīnsakalāndevānvasiṣṭhādīnmunīnapi //
gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ śrīśailādyakhilāngirīn

kṣīrodādīnsamudrāṃśca mānasādi sarāṃsi ca //
vanāni naṃdanādīni dhenūḥ kāmadughādikāḥ

kalpavṛkṣādi vṛkṣāṃśca dhātūnkāṃcanamukhyataḥ //
divyastrīrurvaśīmukhyā garuḍādīnpatattriṇaḥ

nāgāśca śeṣapramukhāngajānairāvatādikān//
aśvānuccaiḥśravo mukhyānkaustubhādīnmaṇīñchubhān

smaredaruṃdhatīmukhyāḥ pativratavatīrvadhūḥ //
naimiṣādīnyaraṇyāni purīḥ kāśīpurīmukhāḥ

viśveśādīni liṃgāni vedānṛkpramukhānapi //
gāyatrīpramukhānmaṃtrānyoginaḥ sanakādikān

praṇavādimahābījaṃ nāradādīṃśca vaiṣṇavān //
śivabhaktāṃśca bāṇādīnprahlādādīndṛḍhavratān

vadānyāṃśca dadhīcyādīnhariścaṃdrādi bhūpatīn //
jananī caraṇau smṛtvā sarvatīrthottamottamau

pitaraṃ ca gurūṃścāpi hṛdi dhyātvā prasannadhīḥ //
tataścāvaśyakaṃ kartuṃ nairṛtīṃ diśamāśrayet

grāmāddhanuḥśataṃ gacchennagarācca caturguṇam //
tṛṇairācchādya vasudhāṃ śiraḥ prāvṛtya vāsasā

karṇopavītyudagvaktro divase saṃdhyayorapi //
viṇmūtre visṛjenmaunī niśāyāṃ dakṣiṇāmukhaḥ

na tiṣṭhannāpsu no vipra go vahnyanila saṃmukhaḥ //
na phālakṛṣṭe bhūbhāge na rathyāsevyabhūtale

nālokayeddiśobhāgāñjyotiścakraṃ nabhomalam //
vāmena pāṇinā śiśnaṃ dhṛtvottiṣṭhetprayatnavān

atho mṛdaṃ samādāya jaṃtukarkaravarjitām //
vihāya mūṣakotkhātāṃ śaucocchiṣṭāṃ ca nākulām

guhye dadyānmṛdaṃ caikāṃ pāyau paṃcāṃbusāṃ tarāḥ //
daśa vāmakare cāpi sapta pāṇidvaye mṛdaḥ

ekaikāṃ pādayordadyāttisraḥ pāṇyormṛdastathā //
itthaṃ śaucaṃ gṛhī kuryādgaṃdhalepakṣayāvadhi

kramāddvaiguṇyametasmādbrahmacaryādiṣu triṣu //
divāvihita śaucasya rātrāvardhaṃ samācaret

rujyardhaṃ ca tadardhaṃ ca pathi caurādi bādhite //
tadardhaṃ yoṣitāṃ cāpi susthe nyūnaṃ na kārayet

api sarvanadītoyairmṛtkūṭaiścāpi gomayaiḥ //
āpādamācaracchaucaṃ bhāvaduṣṭo na śuddhibhāk

ārdradhātrīphalonmānā mṛdaḥ śauce prakīrtitāḥ//
sarvāścāhutayopyevaṃ grāsāścāṃdrāyaṇepi ca //
prāgāsya udagāsyovā sūpaviṣṭaḥ śucau bhuvi//
upaspṛśedvihīnāyāṃ tuṣāṃgārāsthibhasmabhiḥ

anuṣṇābhiraphenābhiradbhirhṛdgābhiratvaraḥ //
brāhmaṇo brāhmatīrthena dṛṣṭipūtābhirācamet

kaṃṭhagābhirnṛpaḥ śuddhyettālugābhistathorujaḥ //
strīśūdrāvāsya saṃsparśamātreṇāpi viśuddhyataḥ

śiraḥ prāvṛtya kaṃṭhaṃ vā jale muktaśikho'pi ca //
akṣālitapadadvaṃdva ācāṃtopyaśucirmataḥ

triḥ pītvāṃbu viśuddhyarthaṃ tataḥ khāni viśodhayet //
aṃguṣṭhamūladeśena dvirdviroṣṭhādharau spṛśet

aṃgulībhistribhiḥ paścātpunarāsyaṃ spṛśetsudhīḥ //
tarjanyaṃguṣṭhakoṭyā ca ghrāṇaraṃdhre punaḥ punaḥ

aṃguṣṭhānāmikāgrābhyāṃ cakṣuḥ śrotre punaḥ punaḥ //
kaniṣṭhāṃguṣṭhayogena nābhiraṃdhramupaspṛśet

spṛṣṭvā talena hṛdayaṃ samastābhiḥ śiraḥ spṛśet //
aṃgulyagraistathā skaṃdhau sāṃbu sarvatra saṃspṛśet

ācāṃtaḥ punarācāmetkṛte rathyopasarpaṇe //
snātvā bhuktvā payaḥ pītvā prāraṃbhe śubhakarmaṇām

suptvā vāsaḥ parīdhāya tathā dṛṣṭvāpyamaṃgalam //
pramādādaśuciṃ spṛṣṭvā dvirācāṃtaḥ śucirbhavet

atho mukhaviśuddhyarthaṃ gṛhṇīyāddaṃtadhāvanam //
ācāṃtopyaśuciryasmādakṛtvā daṃtadhāvanam

pratipaddarśaṣaṣṭhīṣu navamyāṃ ravivāsare //
daṃtānāṃ kāṣṭhasaṃyogo dahedāsaptamaṃ kulam

alābhe daṃtakāṣṭhānāṃ niṣiddhe vātha vāsare //
gaṃḍūṣā dvādaśa grāhyā mukhasya pariśuddhaye

kaniṣṭhāgra parīmāṇaṃ satvacaṃ nirvraṇaṃ ṛjum //
dvādaśāṃgulamānaṃ ca sārdhaṃ syāddaṃtadhāvanam

ekaikāṃgulahrāsena varṇeṣvanyeṣu kīrtitam //
āmrāmrātaka dhātrīṇāṃ kaṃkola khadirodbhavam

śamyapāmārgakharjūrīśeluśrīparṇipīlujam//
rājādanaṃ ca nāraṃgaṃ kaṣāyakaṭukaṃṭakam

kṣīravṛkṣodbhavaṃ vāpi praśastaṃ daṃtadhāvanam//
jihvollekhanikāṃ cāpi kuryāccāpākṛtiṃ śubhām

annādyāya vyūhadhvaṃ somorājāya mā gamat //
same mukhaṃ pramārkṣyate yaśasā ca bhagena ca

āyurbalaṃ yaśo varcaḥ prajāḥ paśu vasūni ca //
brahma prajñāṃ ca medhāṃ ca tvanno dehi vanaspate

maṃtrāvetau samuccārya yaḥ kuryāddaṃtadhāvanam //
vanaspatigataḥ somastasya nityaṃ prasīdati

mukhe paryuṣite yasmādbhavedaśucibhāgnaraḥ //
tataḥ kuryātprayatnena śuddhyarthaṃ daṃtadhāvanam

upavāsepi no duṣyeddaṃtadhāvanamaṃjanam //
gaṃdhālaṃkārasadvastrapuṣpamālānulepanam

prātaḥsaṃdhyāṃ tataḥ kuryāddaṃtadhāvanapūrvikām //
prātaḥsnānaṃ caritvā ca śuddhe tīrthe viśeṣataḥ

prātaḥsnānādyataḥśuddhyetkāyoyaṃ malinaḥ sadā //
chidrito navabhiśchidraiḥ sravatyeva divāniśam

utsāha medhā saubhāgya rūpa saṃpatpravartakam //
manaḥ prasannatāhetuḥ prātaḥsnānaṃ praśasyate

prasveda lālādyāklinno nidrādhīno yato naraḥ //
prātaḥsnānāttatorhaḥ syānmaṃtrastotrajapādiṣu

prātaḥprātastu yatsnānaṃ saṃjāte cāruṇodaye //
prājāpatyasamaṃ prāhustanmahāghavighātakṛt

prātaḥsnānaṃ haretpāpamalakṣmīṃ glānimeva ca //
aśucitvaṃ ca duḥsvapnaṃ tuṣṭiṃ puṣṭiṃ prayacchati

nopasarpaṃti vai duṣṭāḥ prātaḥsnāyijana kvacit //
dṛṣṭādṛṣṭaphalaṃ yasmātprātaḥsnānaṃ samācaret

prasaṃgataḥ snānavidhiṃ vakṣyāmi kalaśodbhava //
vidhisnānaṃ yataḥ prāhuḥ snānācchataguṇottaram

viśuddhāṃ mṛdamādāya barhīṃṣi tila gomayam //
śucau deśe paristhāpya tvācamya snānamācaret

upagrahī baddhaśikho jalamadhye samāviśet //
urum̐ hīti maṃtreṇa toyamāvartya sṛṣṭitaḥ

ye te śataṃ tato japtvā toyasyāmaṃtraṇāya ca //
sumitriyā no maṃtreṇa pūrvaṃ kṛtvā jalāṃjalim //
kṣipeddveṣyaṃ samuddiśya japandurmitriyā iti

idaṃ viṣṇurimaṃ japtvā liṃpedaṃgāni mṛtsnayā //
mṛdaikayā śiraḥ kṣālya dvābhyāṃ nābhestathopari

nābheradhastu tisṛbhiḥ pādau ṣaḍbhirviśodhayet // //
majjetpravāhābhimukha āpo asmānimaṃ japan

udidābhyaḥ śuciriti maṃtra unmajjane mataḥ //
mānastoka imaṃ japtvā liṃpedgātrāṇi gomayaiḥ

imaṃ me varuṇetyādi maṃtraḥ svātmābhiṣecanam //
tattvāyāmi tathātvannaḥ satvaṃ naścāpyuduttamam

dhāmnodhāmnastathā māpo mauṣadhīriti saṃjapet //
yadāhuraghnyā muṃcaṃtu meti cāvabhṛtheti ca

abdaivatā ime maṃtrāḥ proktāḥ svātmābhiṣecane //
praṇavena tato vipro mahāvyāhṛtibhistataḥ

ātmānaṃ pāvayedvidvāngāyatryā ca tataḥ kṛtī //
āpo hiṣṭheti tisṛbhiḥ pratyṛcaṃ pāvanaṃ smṛtam

etepi pāvanā maṃtrā idamāpo haviṣmatīḥ //
devīrāpa apo devā drupadādiva saṃjñakāḥ

śanno devīrapodevīstathāpām̐rasamityapi //
punaṃtu meti ca nava pāvamānyaḥ prakīrtitāḥ

tato'ghamarṣaṇaṃ japtvā drupadāṃ ca tato japet //
prāṇāyāmaṃ ca vidhivadathavāṃtarjale japet

praṇavaṃ trirjapedvāpi viṣṇuṃ vā saṃsmaretsudhīḥ//
snātvetthaṃ vastramāpīḍya gṛhṇīyāddhautavāsasī //
ācamya ca tataḥ kuryātprātaḥsaṃdhyāṃ kuśānvitām//
yo na saṃdhyāmupāsīta brāhmaṇo hi viśeṣataḥ

sa jīvanneva śūdrastu mṛtaḥ śvā jāyate dhruvam //
saṃdhyāhīno'śucirnityamanarhaḥ sarvakarmasu

yadanyatkurute karma na tasya phalabhāgbhavet //
praṇavaṃ prāgdiśi smṛtvā tato dattvā kuśāsanam

catuḥsraktirimaṃ maṃtraṃ paṭhitvā nānyadṛṅmanāḥ

prāṅmukho baddhacūḍo vāpyupaviṣṭa udaṅmukhaḥ //
pradakṣiṇaṃ svamabhyukṣya prāṇāyāmaṃ samācaret

gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃṃ saptavyāhṛtipūrvikām //
trirjapetsadaśoṃkāraḥ prāṇāyāmoyamucyate

prāṇāyāmāṃścaranvipro niyateṃdriya mānasaḥ //
ahorātrakṛtaiḥ pāpairmukto bhavati tatkṣaṇāt

daśadvādaśa saṃkhyā vā prāṇāyāmāḥ kṛtā yadi //
niyamya mānasaṃ tena tadā taptaṃ mahattapaḥ

savyāhṛti praṇavakāḥ prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa //
api bhrūṇahanaṃ māsātpunaṃtyaharahaḥ kṛtāḥ

yathā pārthivadhātūnāṃ dahyaṃte dhamanānmalāḥ //
tatheṃdriyaiḥ kṛtā doṣā jvālyaṃte prāṇasaṃyamāt

ekaṃ saṃbhojya vidhivadbrāhmaṇaṃ yatphalaṃ labhet //
prāṇāyāmairdvādaśabhistatphalaṃ śraddhayāpyate

vedādi vāṅmayaṃ sarvaṃ praṇave yatpratiṣṭhitam//
tataḥ praṇavamabhyasyedvedādiṃ vedajāpakaḥ

praṇave nityayuktasya saptasu vyāhṛtiṣvapi //
tripadāyāṃ tu gāyatryāṃ na bhayaṃ jāyate kvacit

ekākṣaraṃ paraṃ brahma prāṇāyāmaḥ paraṃ tapaḥ //
gāyatryāstu paraṃ nāsti pāvanaṃ kalaśodbhava

karmaṇā manasā vācā yadrātrau kurutetvagham //
uttiṣṭhanpūrvasaṃdhyāyāṃ prāṇāyāmairviśodhayet

yadahnā kurute pāpaṃ manovākkāyakarmabhiḥ //
āsīnaḥ paścimāṃ saṃdhyāṃ tatprāṇāyāmato haret

pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃstiṣṭhetsāvitrīmārkadarśanāt //
paścimāṃ tu samāsīnaḥ samyagṛkṣavibhāvanāt

pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃstiṣṭhannaiśameno vyapohati //
paścimāṃ tu samāsīno malaṃ haṃti divākṛtam

nopatiṣṭhettu yaḥ pūrvāṃ nopāste yastu paścimām //
sa śūdravadbahiṣkāryaḥ sarvasmāddvijakarmaṇaḥ

apāṃ samīpamāsādya nityakarma samācaret //
gāyatrīmapyadhīyīta gatvāraṇyaṃ samāhitaḥ

gṛhādbahuguṇā yasmātsaṃdhyā bahirupāsitā //
gāyatryabhyāsamātropi varaṃ vipro jiteṃdriyaḥ

trivedyapi ca no mānyaḥ sarvabhuksarvavikrayī //
savitā devatā yasyā mukhamagnistripācca yā

viśvāmitre ṛṣiśchaṃdo gāyatrī sā viśiṣyate //
gāyatrīmuṣasi dhyāyellohitāṃ brahmadaivatām

haṃsārūḍhāmaṣṭavarṣāṃ raktasraganulepanām //
ṛksvarūpāmabhayadāmakṣamālāvalaṃbinīm

vyāsarṣiṇā stūyamānāṃ chaṃdasānuṣṭubhāyutām //
etaddhyānāduṣardevyā naiśameno vyapohati

sūryaśceti ca maṃtreṇa syādācamanamuttamam //
āpohiṣṭheti tisṛbhirmārjanaṃ tu tataścaret

bhūmau śirasi cākāśa ākāśe bhuvi mastake //
mastake ca tathākāśe bhūmau ca navadhā kṣipet

bhūmiśabdena caraṇāvākāśaṃ hṛdayaṃ smṛtam //
śirasyeva śiraḥ śabdo mārjanajñairudāhṛtaḥ

vāruṇādapi cāgneyādvāyavyādapi caiṃdrataḥ //
maṃtrasnānādapi paraṃ brāhmaṃ snānamidaṃ param

brāhmasnānena yaḥ snātaḥ sa bāhyābhyaṃtare śuciḥ //
sarvatra cārhatāmeti devapūjādikarmaṇi

naktaṃ dinaṃ nimajjyāpsu kaivartāḥ kimu pāvanāḥ //
śataśopi tathā snātā na śuddhā bhāvadūṣitā

aṃtaḥkaraṇaśuddhā ye tānvibhūtiḥ pavitrayet //
kiṃ pāvanāḥ prakīrtyaṃte rāsabhā bhasmadhūsarāḥ

sa snātaḥ sarvatīrtheṣu sa sarvamalavarjitaḥ //
tena kratuśatairiṣṭaṃ ceto yasyeha nirmalam

tadeva nirmalaṃ ceto yathāsyāttanmune śṛṇu //
viśveśaścetprasannaḥ syāttadā syānnānyathā kvacit

tasmāccetoviśuddhyarthaṃ kāśīnāthaṃ samāśrayet //
tadāśrayeṇa niyataṃ saṃkṣīyaṃte manomalāḥ

saṃkṣīṇamāna sa malo viśveśānu grahātparāt //
idaṃ śarīramutsṛjya paraṃ brahmādhigacchati

viśveśānugrahe hetuḥ sadācāro mato nṛṇām //
śrutismṛtibhyāmuditaṃ tasmāttamanu saṃśrayet //

drupadāṃ tu tato japtvā jalamādāya pāṇinā //
kuryādṛtaṃ ca maṃtreṇa vidhijñastvaghamarṣaṇam

nimajjyāpsu ca yo vidvāñjapettriraghamarṣaṇam //
yathāśvamedhāvabhṛthastasya syāttattathā dhruvam

jale vāpi sthale vāpi yaḥ kuyārdaghamaṣarṇam //
tasyāghaugho vinaśyeta yathā sūryodaye tamaḥ

imaṃ maṃtraṃ tataścoktvā kuryādācamanaṃ dvijaḥ //
ācāryāḥ kecidicchaṃti śākhābhedena cāpare

aṃtaścarasi bhūteṣu guhāyāṃ viśvatomukhaḥ //
tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkāra āpo jyotīraso'mṛtam

gāyatrīṃ śirasā hīnāṃ mahāvyāhṛtipūrvikām //
praṇavādyāṃ japaṃstiṣṭhankṣipedaṃbhoṃjali trayam

tena vajrodakenāśu maṃdehā nāma rākṣasāḥ //
sūryārayaḥ pralīyaṃte śailā vajrahatā iva

vivasvataḥ sahāyārthaṃ yo dvijo nāṃjalitrayam //
kṣipenmaṃdehanāśāya sopi maṃdehatāṃ vrajet

prātastāvajjapaṃstiṣṭhedyāvatsūryasya darśanam//
upaviṣṭo japetsāyamṛkṣāṇāmāvilokanāt

kālalopo na kartavyo dvijena svahitepsunā//
ardhodayāsta samaye tasmādvajrodakaṃ kṣipet

vidhināpi kṛtā saṃdhyā kālātītā'phalā bhavet //
ayameva hi dṛṣṭāṃto vaṃdhyā strī maithunaṃ yathā

jalaṃ vāmakare kṛtvā yāsaṃdhyā caritā dvijaiḥ //
vṛṣalī sā parijñeyā rakṣogaṇa mudāvahā

udvayaṃ tamudutyaṃ ca citraṃ deveti tatparam //
taccakṣurityupasthānamaṃtrā bradhnasya siddhidāḥ

sahasrakṛtvo gāyatryāḥ śatakṛtvothavā punaḥ //
daśakṛtvotha devyaiva kuryātsaurīmupasthitim

sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām //
gāyatrīṃ yo japedvipro na sa pāpaiḥ pralipyate

vibhrāḍityanuvākaṃ vā sūktaṃ vā pauruṣaṃ japet //
śivasaṃkalpamathavā brāhmaṇaṃ maṃḍalaṃ tu vā

etāni copasthānāni raviprītikarāṇi ca //
raktacaṃdanamiśrādbhirakṣataiḥ kusumaiḥ kuśaiḥ

vedoktairāgamoktairvā maṃtrairarghaṃ pradāpayet //
arcitaḥ savitā yena tena trailokyamarcitam

arcitaḥ savitā sūte sutānpaśu vasūni ca //
vyādhīnhareddadātyāyuḥ pūrayedvāṃchitānyapi

ayaṃ hi rudra ādityo harireṣa divākaraḥ //
ravirhiraṇyagarbhosau trayīrūpoyamaryamā

ravestu toṣaṇāttuṣṭā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ //
iṃdrādayokhilā devā marīcyādyā maharṣayaḥ

mānavā manumukhyāśca somapādyāḥ pitāmahāḥ //
raverarcāṃ vidhāyetthaṃ tatastarpaṇamārabhet

darbhānagarbhānādāya nava sapta ca paṃca vā //
sāgrānsamūlānacchinnāndvijo dakṣiṇapāṇinā

anvārabdhena savyena tarpayetṣaḍvināyakān //
brahmādīnakhilāndevānmarīcyādīṃstathā munīn

caṃdanāgurukastūrī gaṃdhavatkusumairapi //
tarpayecchucibhistoyaistṛpyaṃtviti samuccaran

sanakādīnmanuṣyām̐śca nivītī tarpayedyavaiḥ //
aṃguṣṭhadvayamadhye tu kṛtvā darbhānṛjūndvijaḥ

kavyavāḍanalādīṃśca pitṝndivyānpratarpayet //
prācīnāvītiko darbhairdviguṇaistilamiśritaiḥ

ravau śukre trayodaśyāṃ saptamyāṃ niśi saṃdhyayoḥ //
śreyorthī brāhmaṇo jātu na kuryāttilatarpaṇam

yadi kuryāttataḥ kuryācchuklaireva tilaiḥ kṛtī //
caturdaśa yamānpaścāttarpayennāma uccaran

tataḥ svagotramuccārya tarpayetsvapitṝnmudā //
savyajānunipātena pitṛtīrthena vāgyataḥ

ekaikamaṃjaliṃ devā dvau dvau tu sanakādikāḥ //
pitarastrīnpravāṃchaṃti striya ekaikamaṃjalim

aṃgulyagre bhaveddaivamārṣamaṃguli mūlagam //
brāhmamaṃguṣṭhamūle tu pāṇimadhye prajāpateḥ

madhyeṃguṣṭhapradeśinyoḥ pitryaṃ tīrthaṃ pracakṣate //
navarcamuccaranvidvānvidadhyātpitṛtarpaṇam

udīratāmagiṃrasa āyaṃtuna itīṣyate //
ūrjaṃ vahaṃtī pitṛbhyaḥ svadhāyibhyastataḥ paṭhet

ye ceha pitarastadvanmadhuvātā iti tṛcam //
namo vaḥ pitaraścoktvā paṭhansiṃcejjalaṃ bhuvi

ābrahmastaṃbaparyaṃtaṃ devarṣipitṛmānavāḥ //
tṛpyaṃtu pitaraḥ sarve mātṛmātāmahādayaḥ

atītakulakoṭīnāṃ saptadvīpa nivāsinām //
ābrahmabhuvanāllokādidamastu tilodakam

ye cāsmākaṃ kule jātā aputrā gotriṇo mṛtāḥ //
sarve te tṛptimāyāṃtu vastraniṣpīḍanodakaiḥ

agnikāryaṃ tataḥ kṛtvā vedābhyāsaṃ tataścaret //
śrutyabhyāsaḥ paṃcadhā syātsvīkārorthavicāraṇam

abhyāsaśca japaścāpi śiṣyebhyaḥ pratipādanam //
labdhasya pratipālārthamalabdhasya ca labdhaye

dātāraṃ samupeyādvai svagurutvaṃ ca vardhayet //
prātaḥkṛtyamidaṃ proktaṃ dvijātīnāṃ dvijottama

athavā prātarutthāya kṛtvāvaśyakameva ca //
śaucācamanamādāya bhakṣayeddaṃtadhāvanam

viśodhya sarvagātrāṇi prātaḥsaṃdhyāṃ samācaret //
vedārthānadhigacchecca śāstrāṇi vividhānyapi

adhyāpayecchucīñśiṣyānhitānmedhāsamanvitān //
upeyādīśvaraṃ caiva yogakṣemādi siddhaye

tato madhyāhnasiddhyarthaṃ pūrvoktaṃ snānamācaret //
snātvā mādhyāhnikā saṃdhyāmupāsīta vicakṣaṇaḥ

navayauvanabhinnāṃgīṃ śuddhasphaṭikanirmalām //
triṣṭupchaṃdaḥ samāyuktāṃ sāvitrīṃ rudradaivatām

kaśyaparṣisamāyuktāṃ yajurvedasvarūpiṇīm //
tryakṣarāṃ vṛṣabhārūḍhāṃ bhaktābhayakarāṃ parām

devatāṃ paripūjyātha naityikaṃ vidhimācaret //
pacanāgniṃ samujjvālya vaiśvadevaṃ samācaret

niṣpāvānkodravānmāṣānkalāyāṃścaṇakāṃstyajet //
tailapakvaṃ ca pakvānnaṃ sarvaṃ lavaṇayuktyajet

āḍhakīśca masūrāṃśca vartulānvaraṭāṃstathā //
bhuktaśeṣaṃ paryuṣitaṃ vaiśvadeve vivarjayet

darbhapāṇiḥ samācamya prāṇāyāmaṃ vidhāya ca //
pṛṣṭho divīti maṃtreṇa paryukṣaṇamathācaret

pradakṣiṇaṃ ca paryukṣya triḥparistīrya vai kuśān //
eṣo ha deva maṃtreṇa kuryādvahniṃ susaṃmukham

vaiśvānaraṃ samabhyarcya sājyapuṣpākṣatairatha //
bhūrādyāścāhutīstisraḥ svāhāṃtāḥ praṇavādikāḥ

ॐbhūrbhuvaḥsvaḥsvāheti vipro dadyāttathāhutim //
tathā devakṛtasyādyā juhuyācca ṣaḍāhutīḥ

yamāya tūṣṇīmekāṃ ca tathā sviṣṭakṛtīdvayam //
viśvebhyaścāpi devebhyo bhūmau dadyāttato balim

sarvebhyaścāpi bhūtebhyo namo dadyāttaduttare //
taddakṣiṇe pitṛbhyaśca prācīnāvītiko dadet

nirṇejanodakānnaṃ caiśānyāṃ vai yakṣmaṇe'rpayet //
tato brahmādi devebhyo namo dadyāttaduttare

nivītī sanakādibhyaḥ pitṛbhyastvapasavyavān //
haṃtaḥ ṣoḍaśabhirgrāsaścaturbhiḥ puṣkalaṃ smṛtam

grāsamātrābhavedbhikṣā gṛhasthasukṛtapradā //
adhvagaḥ kṣīṇavṛttiśca vidyārthī gurupoṣakaḥ

yatiśca brahmacārī ca ṣaḍete dharmabhikṣukāḥ //
atithiḥ pathiko jñeyo 'nūcānaḥ śrutipāragaḥ

mānyāvetau gṛhasthānāṃ brahmalokamabhīpsatām //
api śvapāke śuni vā naivānnaṃ niṣphalaṃ bhavet

annārthini samāyāte pātrāpātraṃ na ciṃtayet //
śunāṃ ca patitānāṃ ca śvapacāṃ pāparogiṇām

kākānāṃ ca kṛmīṇāṃ ca bahirannaṃ kiredbhuvi //
aiṃdravāruṇavāyavyāḥ saumyā vai nairṛtāśca ye

pratigṛhṇaṃtvimaṃ piṃḍaṃ kākā bhūmau mayārpitam //
dvau śvānau śyāmaśabalau vaivasvatakulodbhavau

tābhyāṃ piṃḍaṃ pradāsyāmi syātāmetāvahiṃsakau //
devā manuṣyāḥ paśavo rakṣo yakṣoragāḥ khagāḥ

daityāḥ siddhāḥ piśācāśca pretā bhūtāśca dānavāḥ //
tṛṇāni taravaścāpi maddattānnābhilāṣukāḥ

kṛmi kīṭa pataṃgādyāḥ karmabaddhā bubhukṣitāḥ //
tṛptyarthamannaṃ hi mayā dattaṃ teṣāṃ mudestu vai

itthaṃ bhūtabaliṃ dattvā kālaṃ godohamātrakam //
pratīkṣyātithimāyāṃtaṃ viśedbhojyagṛhaṃ tataḥ

adattvā vāyasabaliṃ nityaśrāddhaṃ samācaret //
nityaśrāddhe svasāmarthyāttrīndvāvekamathāpi vā

bhojayetpitṛyajñārthaṃ dadyāduddhṛtya durbalaḥ //
nityaśrāddhaṃ daivahīnaṃ niyamādivivarjitam

dakṣiṇārahitaṃ tvetaddātṛbhoktṛ vratojjhitam //
pitṛyajñaṃ vidhāyetthaṃ svasthabuddhiranāturaḥ

aduṣṭāsanamadhyāsya bhuṃjīta śiśubhiḥ saha //
sugaṃdhiḥ sumanāḥ sragvī śucivāso dvayānvitaḥ

prāgāsya udagāsyo vā bhuṃjīta pitṛsevitam

vidhāyānnamanagnaṃ tadupariṣṭādadhastathā //
āpośanavidhānena kṛtvāśnīyātsudhīrdvijaḥ

pradadyādbhuvaḥpataye bhuvanapataye tathā//
bhūtānāṃpataye svāhetyuktvā bhūmau balitrayam

sakṛccāpa upaspṛśya prāṇādyāhutipaṃcakam //
dadyājjaṭharakuṃḍāgnau darbhapāṇiḥ prasannadhīḥ

darbhapāṇistu yo bhuṃkte tasya doṣo na vidyate //
keśakīṭādi saṃbhūtastadaśnīyātsadarbhakaḥ

yāvadrucyannamaśnīyānna brūyāttadguṇāguṇān //
bhuṃjate pitarastāvadyāvannoktā guṇāguṇāḥ

ato maunena yo bhuṃkte sa bhuṃkte kevalāmṛtam //
anupīya tataḥ kṣīraṃ takraṃ pānīyameva vā

amṛtāpidhānamasītyevaṃ prāśyodakaṃ sakṛt //
pītaśeṣaṃ kṣipedbhūmau toyaṃ maṃtramimaṃ paṭhan

aprakṣālitahastasya dakṣiṇāṃguṣṭhamūlataḥ //
raurave'puṇyanilaye padmārbudanivāsinām

ucchiṣṭodakamicchūnāmakṣayyamupatiṣṭhatām //

punarācamya medhāvī śucirbhūtvā prayatnataḥ //
hastenodakamādāya maṃtrametamudīrayet

aṃguṣṭhamātraḥ puruṣastvaṃguṣṭhaṃ ca samāśritaḥ //
īśaḥ sarvasya jagataḥ prabhuḥ prīṇāti viśvabhuk

ityannaṃ parisaṃkalpya prakṣālya caraṇau karau //
tatonnapariṇāmārthaṃ maṃtrānetānudīrayet

agnirāpyāyayandhātūnpārthivānpavaneritaḥ //
dattāvakāśo nabhasā jarayatvastu me sukham

prāṇāpānasamānānāmudānavyānayostathā//
annapuṣṭikaraṃ cāstu mamāstvavyāhataṃ sukham

samudro vaḍavāgniśca bradhno bradhnasyanaṃdanaḥ //
mayābhyavahṛtaṃ yattadaśeṣaṃ jarayaṃtvime

mukhaśuddhiṃ tataḥ kṛtvā purāṇaśravaṇādibhiḥ //
ativāhya divāśeṣaṃ tataḥ saṃdhyāṃ samārabhet

gṛhe goṣṭhe nadītīre saṃdhyā daśaguṇā kramāt //
saṃbhede syācchataguṇā hyanaṃtā śivasannidhau

upāsitā bahiḥ saṃdhyā divāmaithunapātakam //
śamayedanṛtoktāghaṃ madyagaṃdhajameva ca

sāmavedasvarūpāṃ ca vasiṣṭharṣi samāyutām //
kṛṣṇāṃgīṃ kṛṣṇavasanāṃ manākskhalita yauvanām

sarasvatīṃ tārkṣyayānāṃ vighnaghnīṃ viṣṇudaivatām //
jagatīcchaṃdasā yuktāṃ dhyāyedekākṣarāṃ parām

agniśceti ca maṃtreṇa vidhāyācamane sudhīḥ //
paścimāsyo japettāvadyāvannakṣatradarśanam

atithiṃ sāyamāyāṃtamapivāgbhūtṛṇodakaiḥ //
saṃbhāvya parikalpyetthaṃ niśaḥprākpraharaṃ sudhīḥ

itthaṃ divākarma kṛtvā śruteḥ paṭhanapāṭhanaiḥ //
ekakāṣṭhamayīṃ śayyāṃ nātitṛptotha saṃviśet

uddeśataḥ samākhyāto hyeṣa nityatamo vidhiḥ //
itthaṃ samācaranvipro nāvasīdati karhicit

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāharasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe sadācāro nāma paṃcatriṃśo'dhyāyaḥ