સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.36

સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
પુનર્વિશેષં વક્ષ્યામિ સદાચારસ્ય કુંભજ ॥
યં શ્રુત્વાપિ નરો ધીમાન્નાજ્ઞાનતિમિરં વિશેત્

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાસ્ત્રયો વર્ણા દ્વિજાઃ સ્મૃતાઃ ॥
પ્રથમં માતૃતો જાતા દ્વિતીયં ચોપનાયનાત્

એષાં ક્રિયાનિષેકાદિ શ્મશાનાંતા ચ વૈદિકી॥
આદધીત સુધીર્ગર્ભમૃતૌમૂલં મઘાં ત્યજેત્

સ્પંદનાત્પ્રાક્પુંસવનં સીમંતોન્નયનં તતઃ ॥
માસિ ષષ્ઠેઽષ્ટમે વાપિ જાતેથો જાતકર્મ ચ

નામાહ્ન્યેકાદશે ગેહાચ્ચતુર્થેમાસિ નિષ્ક્રમઃ ॥
માસેન્નપ્રાશનં ષષ્ઠે ચૂડાબ્દે વા યથાકુલમ્

શમમેનો વ્રજેદેવં બૈજં ગર્ભજમવે ચ ॥
સ્ત્રીણામેતાઃ ક્રિયાસ્તૂષ્ણીં પાણિગ્રાહસ્તુ મંત્રવાન્

સપ્તમેથાષ્ટમેવાબ્દે સાવિત્રીં બ્રાહ્મણોર્હતિ ॥
નૃપસ્ત્વેકાદશે વૈશ્યો દ્વાદશે વા યથાકુલમ્

બ્રહ્મતેજોભિવૃદ્ધ્યર્થં વિપ્રોબ્દેપંચમેર્હતિ ॥
ષષ્ઠે બલાર્થી નૃપતિર્મૌજીં વૈશ્યોષ્ટમે ધ્રિયેત્

મહાવ્યાહૃતિપૂર્વં ચ વેદમધ્યાપયેદ્ગુરુઃ ॥
ઉપનીય ચ તં શિષ્યં શૌચાચારે ચ યોજયેત્

પૂર્વોક્તવિધિના શૌચં કુર્યાદાચમનં તથા ॥
દંતાઞ્જિહ્વાં વિશોધ્યાથ કૃત્વા મલવિશોધનમ્

સ્નાત્વાંબુદૈવતૈર્મંત્રૈઃ પ્રાણાનાયમ્ય યત્નતઃ ॥
ઉપસ્થાનં રવેઃ કૃત્વા સંધ્યયોરુભયોરપિ

અગ્નિકાર્યં તતઃ કૃત્વા બ્રાહ્મણાનભિવાદયેત્ ॥
બ્રુવન્નમુક ગોત્રોહમભિવાદય ઇત્યપિ

અભિવાદનશીલસ્ય વૃદ્ધસેવારતસ્ય ચ ॥
આયુર્યશોબલં બુદ્ધિર્વર્ધતેઽહરહોધિકમ્

અધીતે ગુરુણા હૂતઃ પ્રાપ્તં તસ્મૈ નિવેદયેત્ ॥
કર્મણા મનસા વાચા હિતં તસ્યાચરેત્સદા

અધ્યાપ્યાધર્મતોનાર્થાત્સાધ્વાપ્તજ્ઞાનવિત્તદાઃ ॥
શક્તાઃ કૃતજ્ઞાઃ શુચયોઽદ્રોહકાશ્ચાનસૂયકાઃ

ધારયેન્મેખલાદંડોપવીતાજિનમેવ ચ ॥
અનિંદ્યેષુ ચરેદ્ભૈક્ષ્યં બ્રાહ્મણેષ્વાત્મવૃત્તયે

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશામાદિમધ્યાવસાનતઃ ॥
ભૈક્ષ્યચર્યા ક્રમેણ સ્યાદ્ભવચ્છબ્દોપલક્ષિતા

વાગ્યતો ગુર્વનુજ્ઞાતો ભુંજીતાન્નમકુત્સયન્ ॥
એકાન્નં ન સમશ્નીયાચ્છ્રાદ્ધેઽશ્નીયાત્તથાપદિ

અનારોગ્યમનાયુષ્યમસ્વર્ગ્યંચાતિભોજનમ્ ॥
અપુણ્યં લોકવિદ્વિષ્ટં તસ્માત્તત્પરિવર્જયેત્

ન દ્વિર્ભુંજીત ચૈકસ્મિન્દિવા ક્વાપિ દ્વિજોત્તમઃ ॥
સાયંપ્રાતર્દ્વિજોઽશ્નીયાદગ્નિહોત્રવિધાનવિત્

મધુમાંસં પ્રાણિહિંસાં ભાસ્કરાલોકનાંજને ॥
સ્ત્રિયં પર્યુષિતોચ્છિષ્ટંપરિવાદં વિવજર્યેત્

ઔપનાયનિકઃ કાલો બ્રહ્મક્ષત્ર વિશાં પરઃ ॥
આ ષોડશાદાદ્વાવિંશાદા ચતુર્વિંશદબ્દતઃ

ઇતોપ્યૂર્ધ્વં ન સંસ્કાર્યાઃ પતિતા ધર્મવર્જિતાઃ ॥
વ્રાત્યસ્તોમેન યજ્ઞેન તત્પાતિત્યં પરિવ્રજેત્

સાવિત્રીપતિતૈઃ સાર્ધં સંબંધં ન સમાચરેત્ ॥
ઐણં ચ રૌરવં વાસ્તં ક્રમાચ્ચર્મ દ્વિજન્મનામ્

વસીરન્નાનુપૂર્વ્યેણ શાણ ક્ષૌમાવિકાનિ ચ॥
દ્વિજસ્ય મેખલા મૌંજી મૌર્વી ચ ભુજજન્મનઃ ॥
ભવેત્ત્રિવૃત્સમાશ્લક્ષ્ણા વિશસ્તુ શણતાંતવી

મુંજાભાવે વિધાતવ્યા કુશાશ્મંતકબલ્વજૈઃ ॥
ગ્રંથિનૈકેન સંયુક્તા ત્રિભિઃ પંચભિરેવ વા

ઉપવીતક્રમેણ સ્યાત્કાર્પાસં શાણમાવિકમ્ ॥
ત્રિવૃદૂર્ધ્વવૃતં તચ્ચ ભવેદાયુર્વિવૃદ્ધયે

બિલ્વપાલાશયોર્દંડો બ્રાહ્મણસ્ય નૃપસ્ય તુ ॥
ન્યગ્રોધબાલદલયોઃ પીલૂદુંબરયોર્વિશઃ

આમૌલિં વાઽઽલલાટંવાઽઽનાસમૂર્ધ્વપ્રમાણતઃ ॥
બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં દંડસ્ત્વગાઢ્યોનાગ્નિદૂષિતઃ

પ્રદક્ષિણં પરીત્યાગ્નિમુપસ્થાય દિવાકરમ્ ॥
દંડાજિનોપવીતાઢ્યશ્ચરેદ્ભૈક્ષ્યં યથોદિતમ્

માતૃમાતૃષ્વસૃસ્વસૃપિતૃસ્વસૃપુરઃસરાઃ ॥
પ્રથમં ભિક્ષણીયાઃ સ્યુરેતાયાચન નો વદેત્

યાવદ્વેદમધીતે ચ ચરન્વેદવ્રતાનિ ચ ॥
બ્રહ્મચારી ભવેત્તાવદૂર્ધ્વં સ્નાતો ગૃહી ભવેત્

પ્રોક્તોસાવુપકુર્વાણો દ્વિતીયસ્તત્ર નૈષ્ઠિકઃ ॥
તિષ્ઠેત્તાવદ્ગુરુકુલે યાવત્સ્યાદાયુષઃ ક્ષયઃ

ગૃહાશ્રમં સમાશ્રિત્ય યઃ પુનર્બ્રહ્મચર્યભાક્॥
નાસૌ યતિર્વનસ્થો વા સ્યાત્સર્વાશ્રમવર્જિતઃ

અનાશ્રમી ન તિષ્ઠેત દિનમેકમપિ દ્વિજઃ ॥
આશ્રમં તુ વિના તિષ્ઠન્પ્રાયશ્ચિત્તી યતો હિ સઃ

જપં હોમં વ્રતં દાનં સ્વાધ્યાયં પિતૃતર્પણમ્॥
કુર્વાણોથાશ્રમભ્રષ્ટો નાસૌ તત્ફલમાપ્નુયાત્ ॥

મેખલાજિનદંડાશ્ચ લિંગં સ્યાદ્બ્રહ્મચારિણઃ ॥
ગૃહિણો વેદયજ્ઞાદિ નખલોમવનસ્થિતેઃ

ત્રિદંડાદિ યતેરુક્તમુપલક્ષણમત્ર વૈ ॥
એતલ્લક્ષણહીનસ્તુ પ્રાયશ્ચિત્તી દિને દિને

જીર્ણં કમંડલું દંડમુપવીતાજિને અપિ ॥
અપ્સ્વેવ તાનિ નિક્ષિપ્ય ગૃહ્ણીતાન્યચ્ચ મંત્રવત્

વિદધ્યાત્ષોડશે વર્ષે કેશાંતકર્મ ચ ક્રમાત્ ॥
દ્વાવિંશે ચ ચતુર્વિંશે ગાર્હસ્થ્ય પ્રતિપત્તયે

તપો યજ્ઞ વ્રતેભ્યશ્ચ સર્વસ્માચ્છુભકર્મણઃ ॥
દ્વિજાતીનાં શ્રુતિર્હ્યેકા હેતુર્નિશ્રેયસ શ્રિયઃ

વેદારંભે વિસર્ગે ચ વિદધ્યાત્પ્રણવં સદા ॥
અફલોઽનોંકૃતો યસ્માત્પઠિતોપિ ન સિદ્ધયે

વેદસ્ય વદનં પ્રોક્તં ગાયત્રી ત્રિપદા પરા ॥
તિસૃભિઃ પ્રણવાદ્યાભિર્મહાવ્યાહૃતિભિઃ સહ

સહસ્રં સાધિકં કિંચિત્ત્રિકમૈતજ્જપન્યમી ॥
માસં બહિઃ પ્રતિદિનં મહાઘાદપિ મુચ્યતે

અત્યબ્દમિતિ યોભ્યસ્યેત્પ્રતિઘસ્રમનન્યધીઃ ॥
સ વ્યોમમૂર્તિઃ શુદ્ધાત્મા પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

ત્રિવર્ણમયમોંકારં ભૂર્ભુવઃસ્વરિતિ ત્રયમ્ ॥
પાદત્રયં ચ સાવિત્ર્યાસ્ત્રયોવેદા અદૂદુહન્

એતદક્ષરમેનાં ચ જપેદ્વ્યાહૃતિપૂર્વિકામ્ ॥
સંધ્યયોર્વેદવિદ્વિપ્રો વેદપુણ્યેન યુજ્યતે

વિધિક્રતોર્દશગુણં જપસ્યફલમશ્નુતે ॥
વિધિક્રતોર્દશગુણો જપક્રતુરુદીરિતઃ

ઉપાંશુસ્તચ્છતગુણઃ સહસ્રો માનસસ્તતઃ

અધીત્યવેદાન્વેદૌ વા વેદં વા શક્તિતો દ્વિજઃ ॥
સુવર્ણપૂર્ણ ધરણી દાનસ્ય ફલમશ્નુતે

શ્રુતિમેવ સદાભ્યસ્યેત્તપસ્તપ્તું દ્વિજોત્તમઃ ॥
શ્રુત્યભ્યાસો હિ વિપ્રસ્ય પરમં તપ ઉચ્યતે

હિત્વા શ્રુતેરધ્યયનં યોન્યત્પઠિતુમિચ્છતિ ॥
સ દોગ્ધ્રીં ધેનુમુત્સૃજ્ય ગ્રામક્રોડીં દુધુક્ષતિ

ઉપનીય ચ વૈ શિષ્યં વેદમધ્યાપયેદ્દ્વિજઃ ॥
સકલ્પં સરહસ્યં ચ તમાચાર્યં વિદુર્બુધાઃ

યોધ્યાપયેદેકદેશં શ્રુતેરંગાન્યથાપિ વા ॥
વૃત્ત્યર્થં સ ઉપાધ્યાયો વિદ્વદ્ભિઃ પરિગીયતે

યથાવિધિ નિષેકાદિ યઃ કર્મ કુરુતે દ્વિજઃ ॥
સંભાવયેત્તથાન્નેન ગુરુઃ સ ઇહ કીર્ત્યતે

અગ્ન્યાધેયં પાકયજ્ઞાનગ્નિષ્ટોમાદિકાન્મખાન્ ॥
યઃ કરોતિ વૃતો યસ્ય સ તસ્યર્ત્ત્વિગિહોચ્યતે

ઉપાધ્યાયાદ્દશાચાર્ય આચાર્યાત્તુ શતં પિતા ॥
સહસ્રં તુ પિતુર્માતા ગૌરવેણાતિરિચ્યતે

વિપ્રાણાં જ્ઞાનતો જ્યૈષ્ઠ્યં બાહુજાનાં તુ વીર્યતઃ ॥
વૈશ્યાનાં ધાન્યધનતઃ પજ્જાતાનાં તુ જન્મતઃ

યથા દારુમયો હસ્તી યથા કૃત્તિમયો મૃગઃ ॥
તથા વિપ્રોઽનધીયાનસ્ત્રયોઽમી નામધારિણઃ

સ્વપ્ને સિક્ત્વા બ્રહ્મચારી દ્વિજઃ શુક્રમકામતઃ ॥
સ્નાત્વાર્કમર્ચયિત્વા ત્રિઃ પુનર્મામિત્યૃચં જપેત્

સ્વધર્મનિરતાનાં ચ વેદયજ્ઞક્રિયાવતામ્ ॥
બ્રહ્મચારી ચરેદ્ભૈક્ષ્યં વેશ્મસુપ્રયતોઽન્વહમ્

અકૃત્વા ભૈક્ષ્યચરણમસમિધ્ય હુતાશનમ્ ॥
અનાતુરઃ સપ્તરાત્રમવકીર્ણિ વ્રતં ચરેત્

યથેષ્ટચેષ્ટો નભવેદ્ગુરોર્નયનગોચરે ॥
ન નામપરિગૃહ્ણીયાત્પરોક્ષેપ્યવિશેષણમ્

ગુરુનિંદાભવેદ્યત્ર પરિવાદસ્તુ યત્ર ચ ॥
શ્રુતી પિધાય વાસ્થેયં યાતવ્યં વા તતોન્યતઃ

ખરો ગુરોઃ પરીવાદાચ્છ્વા ભવેદ્ગુરુનિંદકઃ ॥
મત્સરી ક્ષુદ્રકીટઃસ્યાત્પરિભોક્તા ભવેત્કૃમિઃ

નાભિવાદ્યા ગુરોઃ પત્ની સ્પૃષ્ટ્વાંઘ્રી યુવતી સતી ॥
ક્વાપિ વિંશતિવર્ષેણ જ્ઞાતૃણા ગુણદોષયોઃ

સ્વભાવશ્ચંચલઃ સ્ત્રીણાં દોષઃ પુંસામતઃ સ્મૃતઃ ॥
પ્રમદાસુ પ્રમાદ્યંતિ ક્વચિન્નૈવ વિપશ્ચિતઃ

વિદ્વાંસમપ્યવિદ્વાંસં યતસ્તાધર્ષયંત્યલમ્ ॥
સ્વવશં વાપિ કુર્વંતિ સૂત્રબદ્ધશકુંતવત્

ન માત્રા ન દુહિત્રા વા ન સ્વસ્રૈકાંતશીલતા ॥
બલવંતીદ્રિયાણ્યત્ર મોહયંત્યપિ કોવિદાન્

પ્રયત્નેન ખનન્યદ્વદ્ભૂમેર્વાર્યધિગચ્છતિ ॥
શુશ્રૂષયા ગુરોસ્તદ્વદ્વિદ્યા શિષ્યોધિગચ્છતિ

શયાનમભ્યુદયતે બ્રધ્નશ્ચેદ્બ્રહ્મચારિણમ્ ॥
પ્રમાદાદથ નિમ્લોચેજ્જપન્નપવસેદ્દિનમ્

સુતસ્ય સંભવે ક્લેશં સહેતે પિતરૌ ચ યત્ ॥
શક્યા વર્ષશતેનાપિ નો કર્તું તસ્ય નિષ્કૃતિઃ

અતસ્તયોઃ પ્રિયં કુર્યાદ્ગુરોરપિ ચ સર્વદા ॥
ત્રિષુ તેષુ સુતુષ્ટેષુ તપઃ સર્વં સમાપ્યતે

તેષાં ત્રયાણાં શુશ્રૂષા પરમં તપ ઉચ્યતે ॥
તાનતિક્રમ્ય યઃ કુર્યાત્તન્નસિદ્ધ્યેત્કદાચન

ત્રીનેવામૂન્સમારાધ્ય ત્રીઁલ્લોકાન્સ જયેત્સુધીઃ ॥
દેવવદ્દિવિ દીવ્યેત તેષાં તોષં વિવર્ધયન્

ભૂર્લોકં જનની ભક્ત્યા ભુવર્લોકં તથા પિતુઃ ॥
ગુરોઃ શુશ્રૂષણાત્તદ્વત્સ્વર્લોકં ચ જયેત્કૃતી

એતદેવ નૃણાં પ્રોક્તં પુરુષાર્થચતુષ્ટયમ્ ॥
યદેતેષાં હિ સંતોષ ઉપધર્મોન્ય ઉચ્યતે

અધીત્ય વેદાન્વેદૌ વા વેદં વાપિ ક્રમાદ્દ્વિજઃ ॥
અપ્રસ્ખલદ્બ્રહ્મચર્યો ગૃહાશ્રમમથાશ્રયેત્

અવિપ્લુત બ્રહ્મચર્યો વિશ્વેશાનુગ્રહાદ્ભવેત્ ॥
અનુગ્રહશ્ચ વૈશ્વેશઃ કાશીપ્રાપ્તિકરઃ પરઃ

કાશીપ્રાપ્ત્યા ભવેજ્જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્નિર્વાણમૃચ્છતિ ॥
નિર્વાણાર્થં પ્રયત્નો હિ સદાચારસ્ય ધીમતામ્

સદાચારો ગૃહે યદ્વન્ન તથાસ્ત્યાશ્રમાંતરે ॥
વિદ્યાજાતં પઠિત્વાંતે ગૃહસ્થાશ્રમમાશ્રયેત્

ગૃહાશ્રમાત્પરં નાસ્તિ યદિ પત્નીવશંવદા ॥
આનુકૂલ્યં હિ દંપત્યોસ્ત્રિવર્ગોદય હેતવે

આનુકૂલ્યં કલત્રં ચેત્ત્રિદિવેનાપિ કિં તતઃ ॥
પ્રાતિકૂલ્યં કલત્રં ચેન્નરકેણાપિ કિં તતઃ

ગૃહાશ્રમઃ સુખાર્થાય ભાર્યામૂલં ચ તત્સુખમ્ ॥
સા ચ ભાર્યા વિનીતાયા ત્રિવર્ગો વિનયો ધુવમ્

જલૌકયોપમીયંતે પ્રમદા મંદબુદ્ધિભિઃ ॥
મૃગીદૃશાં જલૌકાનાં વિચારાન્મહદતંરમ્

જલૌકા કેવલં રક્તમાદદાના તપસ્વિની ॥
પ્રમદા સર્વદા દત્તે ચિત્તં વિત્તં બલં સુખમ્

દક્ષા પ્રજાવતી સાધ્વી પ્રિયવાક્ચ વશંવદા ॥
ગુણૈરમીભિઃ સંયુક્તા સા શ્રીઃ સ્ત્રીરૂપધારિણી

ગુરોરનુજ્ઞયા સ્નાત્વા વ્રતં વેદં સમાપ્ય ચ ॥
ઉદ્વહેત તતો ભાર્યાં સવર્ણાં સાધુલક્ષણામ્

જને તુ રસગોત્રાયા માતુર્યાપ્યસપિંડકા ॥
દારકર્મણિ યોગ્યા સા દ્વિજાનાં ધર્મવૃદ્ધયે

સ્ત્રીસંબંધેપ્યપસ્મારિ ક્ષયિ શ્વિત્રિ કુલં ત્યજેત્ ॥
અભિશસ્તિસમાયુક્તં તથા કન્યાપ્રસૂં ત્યજેત્

રોગહીનાં ભ્રાતૃમતીં સ્વસ્માત્કિંચિલ્લઘીયસીમ્ ॥
ઉદ્વહેત દ્વિજો ભાર્યાં સૌમ્યાસ્યાં મૃદુભાષિણીમ્

ન પર્વતર્ક્ષવૃક્ષાહ્વાં ન નદીસર્પનામિકામ્ ॥
ન પક્ષ્યહિપ્રેષ્યનામ્નીં સૌમ્યાખ્યામુદ્વહેત્સુધીઃ

ન ચાતિરિક્તહીનાંગીં નાતિદીર્ઘાં ન વા કૃશામ્ ॥
નાલોમિકાં નાતિલોમાં નાસ્નિગ્ધસ્થૂલમૌલિજામ્

મોહાત્સમુપયચ્છેત કુલહીનાં ન કન્યકામ્ ॥
હીનોપયમનાદ્યાતિ સંતાનમપિ હીનતામ્

લક્ષણાનિ પરીક્ષ્યાદૌ તતઃ કન્યાં સમુદ્વહેત્ ॥
સુલક્ષણા સદાચારા પત્યુરાયુર્વિવર્ધયેત્

બ્રહ્મચારિ સમાચાર ઇતિ તે સમુદી રિતઃ ॥
ઘટોદ્ભવ પ્રસંગેન સ્ત્રીલક્ષણમથ બ્રુવે

ઇતિ શ્રી સ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે ષટ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ