સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.35

॥ કુંભયોનિરુવાચ ॥ ॥
અવિમુક્તં મહાક્ષેત્રં પરનિર્વાણકારણમ્ ॥
ક્ષેત્રાણાં પરમં ક્ષેત્રં મંગલાનાં ચ મંગલમ્

શ્મશાનાનાં ચ સર્વેષાં શ્મશાનં પરમં મહત્ ॥
પીઠાનાં પરમં પીઠમૂષરાણાં મહોષરમ્

ધર્માભિલાષિબુદ્ધીનાં ધર્મરાશિકરં પરમ્ ॥
અર્થાર્થિનાં શિખિરથ પરમાર્થ પ્રકાશકમ્

કામિનાં કામજનનં મુમુક્ષૂણાં ચ મોક્ષદમ્ ॥
શ્રૂયતે યત્ર યત્રૈતત્તત્ર તત્ર પરામૃતમ્

ક્ષેત્રૈકદેશવર્તિન્યા જ્ઞાનવાપ્યાઃ કથાં પરામ્ ॥
શ્રુત્વેમામિતિ મન્યેહં ગૌરીહૃદયનંદન

અણુપ્રમાણમપિ યા મધ્યે કાશિવિકાસિની ॥
મહી મહીયસી જ્ઞેયા સા સિદ્ધ્યૈ ન મુધા ક્વચિત્

કિયંતિ સંતિ તીર્થાનિ નેહ ક્ષોણીતલેઽખિલે ॥
પરં કાશીરજોમાત્ર તુલાસામ્યં ક્વ તેષ્વપિ

કિયંત્યો ન સ્રવંત્યોત્ર રત્નાકર મુદાવહાઃ ॥
પરં સ્વર્ગતરંગિણ્યાઃ કાશ્યાં કા સામ્યમુદ્વહેત્

કિયંતિ સંતિ નો ભૂમ્યાં મોક્ષક્ષેત્રાણિ ષણ્મુખ ॥
પરં મન્યેઽવિમુક્તસ્ય કોટ્યંશોપિ ન તેષ્વહો

ગંગા વિશ્વેશ્વરઃ કાશી જાગર્તિ ત્રિતયં યતઃ ॥
તત્ર નૈઃશ્રેયસી લક્ષ્મીર્લભ્યતે ચિત્રમત્ર કિમ્

કથમેષા ત્રયી સ્કંદ પ્રાપ્યતે નિયતં નરૈઃ ॥
તિષ્યે યુગે વિશેષેણ નિતરાં ચંચલેંદ્રિયૈઃ

તપસ્તાદૃક્ક્વ વા તિષ્યે તિષ્યે યોગઃ ક્વ તાદૃશઃ ॥
ક્વ વા વ્રતં ક્વ વા દાનં તિષ્યે મોક્ષસ્ત્વતઃ કુતઃ

વિનાપિ તપસા સ્કંદ વિનાયોગેન ષણ્મુખ ॥
વિના વ્રતૈર્વિના દાનૈઃ કાશ્યાં મોક્ષસ્ત્વયેરિતઃ

કિં કિમાચરતા સ્કંદ કાશી પ્રાપ્યેત તદ્વદ ॥
મન્યે વિના સદાચારં ન સિદ્ધ્યેયુર્મનોરથાઃ

આચારઃ પરમો ધર્મ આચારઃ પરમં તપઃ ॥
આચારાદ્વર્ધતે હ્યાયુરાચારાત્પાપસંક્ષયઃ

આચારમેવ પ્રથમં તસ્માદાચક્ષ્વ ષણ્મુખ ॥
દેવદેવો યથા પ્રાહ તવાગ્રે ત્વં તથા વદ

॥ સ્કંદ ઉવાચ॥ ॥
મિત્રાવરુણજાખ્યામિ સદાચારં સતાં હિતમ્ ॥
યદાચરન્નરો નિત્યં સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

સ્થાવરાઃ કૃમયોઽબ્જાશ્ચ પક્ષિણઃ પશવો નરાઃ ॥
ક્રમેણ ધાર્મિકાસ્ત્વેતે હ્યેતેભ્યો ધાર્મિકાઃ સુરાઃ

સહસ્રભાગઃ પ્રથમા દ્વિતીયોનુક્રમાત્તથા ॥
સર્વ એતે મહાભાગા યાવન્મુક્તિ સમાશ્રયાઃ

ચતુર્ણામપિ ભૂતાનાં પ્રાણિનોઽતીવ ચોત્તમાઃ ॥
પ્રાણિભ્યામપિ મુને શ્રેષ્ઠાઃ સર્વે બુદ્ધ્યુપજીવિનઃ

મતિમદ્ભ્યો નરાઃ શ્રેષ્ઠાસ્તેભ્યઃ શ્રેષ્ઠાસ્તુ વાડવાઃ ॥
વિપ્રેભ્યોપિ ચ વિદ્વાંસો વિદ્વદ્ભ્યઃ કૃતબુદ્ધયઃ

કૃતધીભ્યોપિ કર્તારઃ કર્તૃભ્યો બ્રહ્મતત્પરાઃ ॥
ન તેષામર્ચનીયોઽન્યસ્ત્રિષુ લોકેષુ કુંભજ

અન્યોન્યમર્ચકાસ્તે વૈ તપોવિદ્યાઽવિશેષતઃ ॥
બ્રાહ્મણો બ્રહ્મણા સૃષ્ટઃ સર્વભૂતેશ્વરો યતઃ

અતો જગત્સ્થિતં સર્વં બ્રાહ્મણોઽર્હતિ નાપરઃ ॥
સદાચારો હિ સર્વાર્હો નાચારાદ્વિચ્યુતઃ પુનઃ ॥
તસ્માદ્વિપ્રેણ સતતં ભાવ્યમાચારશીલિના

વિદ્વેષ રાગરહિતા અનુતિષ્ઠંતિ યં મુને ॥
વિદ્વાંસસ્તં સદાચારં ધર્મમૂલં વિદુર્બુધાઃ

લક્ષણૈઃ પરિહીનોપિ સમ્યગાચારતત્પરઃ ॥
શ્રદ્ધાલુરનસૂયુશ્ચ નરો જીવેત્સમાઃ શતમ

શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામુદિતં સ્વેષુ સ્વેષુ ચ કર્મસુ ॥
સદાચારં નિષેવેત ધર્મમૂલમતંદ્રિતઃ

દુરાચારરતો લોકે ગર્હણીયઃ પુમાન્ભવેત્ ॥
વ્યાધિભિશ્ચાભિભૂયેત સદાલ્પાયુઃ સુદુઃખભાક્

ત્યાજ્યં કર્મ પરાધીનં કાયમાત્મવશં સદા ॥
દુઃખી યતઃ પરાધીનઃ સદૈવાત્મવશઃ સુખી

યસ્મિન્કર્મણ્યંતરાત્મા ક્રિયમાણે પ્રસીદતિ ॥
તદેવ કર્મ કર્તવ્યં વિપરીતં ન ચ ક્વચિત્

પ્રથમં ધર્મસર્વસ્વં પ્રોક્તા યન્નિયમા યમાઃ ॥
અતસ્તેષ્વેવ વૈ યત્નઃ કર્તવ્યો ધર્મમિચ્છતા

સત્યં ક્ષમાર્જવં ધ્યાનમાનૃશંસ્યમહિંસનમ્ ॥
દમઃ પ્રસાદો માધુર્યં મૃદુતેતિ યમા દશ

શૌચં સ્નાનં તપો દાનં મૌનેજ્યાધ્યયનં વ્રતમ્ ॥
ઉપોષણોપસ્થ દંડૌ દશૈતે નિયમાઃ સ્મૃતાઃ

કામં ક્રોધં મદં મોહં માત્સર્યં લોભમેવ ચ ॥
અમૂન્ષડ્વૈ(?)રિણો જિત્વા સર્વત્ર વિજયી ભવેત્

શનૈઃ શનૈઃ સ ચિનુયાદ્ધર્મં વલ્મીક શૃંગવત્ ॥
પરપીડામકુર્વાણઃ પરલોકસહાયિનમ્

ધર્મ એવ સહાયી સ્યાદમુત્ર ન પરિચ્છદઃ ॥
પિતૃ માતૃ સુત ભ્રાતૃ યોષિદ્બંધુજનાદિકઃ

જાયતે ચૈકલઃ પ્રાણી પ્રમ્રિયેત તથૈકલઃ ॥
એકલઃ સુકૃતં ભુંક્તે ભુંક્તે દુષ્કૃતમેકલઃ

દેહં પંચત્વમાપન્નં ત્યક્ત્વા કૌ કાષ્ઠલોષ્ઠવત્ ॥
બાંધવા વિમુખા યાંતિ ધર્મો યાંતમનુવ્રજેત્

કૃતી સંચિનુયાદ્ધર્મં તતોઽમુત્ર સહાયિનમ્ ॥
ધર્મં સહાયિનં લબ્દ્ધ્વા સંતરેદ્દુસ્તરં તમઃ

સંબંધાનાચરેન્નિત્યમુત્તમૈરુત્તમૈઃ સુધીઃ ॥
અધમાનધમાંસ્ત્યક્ત્વા કુલમુત્કર્ષતાં નયેત્

ઉત્તમાનુત્તમાનેવ ગચ્છન્હીનાંશ્ચ વર્જયન્ ॥
બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠતામેતિ પ્રત્યવાયે ન શૂદ્રતામ્

અનધ્યયનશીલં ચ સદાચારવિલંઘિનમ્॥
સાલસં ચ દુરન્નાદં બ્રાહ્મણં બાધતેંઽતકઃ

તતોઽભ્યસેત્પ્રયત્નેન સદાચારં સદા દ્વિજઃ ॥
તીર્થાન્યપ્યભિલષ્યંતિ સદાચારિસમાગમમ્

રજનીપ્રાંતયામાર્ધં બાહ્મઃ સમય ઉચ્યતે ॥
સ્વહિતં ચિંતયેત્પ્રાજ્ઞસ્તસ્મિંશ્ચોત્થાય સવર્દા

ગજાસ્યં સંસ્મરેદાદૌ તત ઈશં સહાંબયા॥
શ્રીરંગં શ્રીસમેતં તુ બ્રહ્માણ્યા કમલોદ્ભવમ્

ઇંદ્રાદીન્સકલાન્દેવાન્વસિષ્ઠાદીન્મુનીનપિ ॥
ગંગાદ્યાઃ સરિતઃ સર્વાઃ શ્રીશૈલાદ્યખિલાન્ગિરીન્

ક્ષીરોદાદીન્સમુદ્રાંશ્ચ માનસાદિ સરાંસિ ચ ॥
વનાનિ નંદનાદીનિ ધેનૂઃ કામદુઘાદિકાઃ

કલ્પવૃક્ષાદિ વૃક્ષાંશ્ચ ધાતૂન્કાંચનમુખ્યતઃ ॥
દિવ્યસ્ત્રીરુર્વશીમુખ્યા ગરુડાદીન્પતત્ત્રિણઃ

નાગાશ્ચ શેષપ્રમુખાન્ગજાનૈરાવતાદિકાન્॥
અશ્વાનુચ્ચૈઃશ્રવો મુખ્યાન્કૌસ્તુભાદીન્મણીઞ્છુભાન્

સ્મરેદરુંધતીમુખ્યાઃ પતિવ્રતવતીર્વધૂઃ ॥
નૈમિષાદીન્યરણ્યાનિ પુરીઃ કાશીપુરીમુખાઃ

વિશ્વેશાદીનિ લિંગાનિ વેદાનૃક્પ્રમુખાનપિ ॥
ગાયત્રીપ્રમુખાન્મંત્રાન્યોગિનઃ સનકાદિકાન્

પ્રણવાદિમહાબીજં નારદાદીંશ્ચ વૈષ્ણવાન્ ॥
શિવભક્તાંશ્ચ બાણાદીન્પ્રહ્લાદાદીન્દૃઢવ્રતાન્

વદાન્યાંશ્ચ દધીચ્યાદીન્હરિશ્ચંદ્રાદિ ભૂપતીન્ ॥
જનની ચરણૌ સ્મૃત્વા સર્વતીર્થોત્તમોત્તમૌ

પિતરં ચ ગુરૂંશ્ચાપિ હૃદિ ધ્યાત્વા પ્રસન્નધીઃ ॥
તતશ્ચાવશ્યકં કર્તું નૈરૃતીં દિશમાશ્રયેત્

ગ્રામાદ્ધનુઃશતં ગચ્છેન્નગરાચ્ચ ચતુર્ગુણમ્ ॥
તૃણૈરાચ્છાદ્ય વસુધાં શિરઃ પ્રાવૃત્ય વાસસા

કર્ણોપવીત્યુદગ્વક્ત્રો દિવસે સંધ્યયોરપિ ॥
વિણ્મૂત્રે વિસૃજેન્મૌની નિશાયાં દક્ષિણામુખઃ

ન તિષ્ઠન્નાપ્સુ નો વિપ્ર ગો વહ્ન્યનિલ સંમુખઃ ॥
ન ફાલકૃષ્ટે ભૂભાગે ન રથ્યાસેવ્યભૂતલે

નાલોકયેદ્દિશોભાગાઞ્જ્યોતિશ્ચક્રં નભોમલમ્ ॥
વામેન પાણિના શિશ્નં ધૃત્વોત્તિષ્ઠેત્પ્રયત્નવાન્

અથો મૃદં સમાદાય જંતુકર્કરવર્જિતામ્ ॥
વિહાય મૂષકોત્ખાતાં શૌચોચ્છિષ્ટાં ચ નાકુલામ્

ગુહ્યે દદ્યાન્મૃદં ચૈકાં પાયૌ પંચાંબુસાં તરાઃ ॥
દશ વામકરે ચાપિ સપ્ત પાણિદ્વયે મૃદઃ

એકૈકાં પાદયોર્દદ્યાત્તિસ્રઃ પાણ્યોર્મૃદસ્તથા ॥
ઇત્થં શૌચં ગૃહી કુર્યાદ્ગંધલેપક્ષયાવધિ

ક્રમાદ્દ્વૈગુણ્યમેતસ્માદ્બ્રહ્મચર્યાદિષુ ત્રિષુ ॥
દિવાવિહિત શૌચસ્ય રાત્રાવર્ધં સમાચરેત્

રુજ્યર્ધં ચ તદર્ધં ચ પથિ ચૌરાદિ બાધિતે ॥
તદર્ધં યોષિતાં ચાપિ સુસ્થે ન્યૂનં ન કારયેત્

અપિ સર્વનદીતોયૈર્મૃત્કૂટૈશ્ચાપિ ગોમયૈઃ ॥
આપાદમાચરચ્છૌચં ભાવદુષ્ટો ન શુદ્ધિભાક્

આર્દ્રધાત્રીફલોન્માના મૃદઃ શૌચે પ્રકીર્તિતાઃ॥
સર્વાશ્ચાહુતયોપ્યેવં ગ્રાસાશ્ચાંદ્રાયણેપિ ચ ॥
પ્રાગાસ્ય ઉદગાસ્યોવા સૂપવિષ્ટઃ શુચૌ ભુવિ॥
ઉપસ્પૃશેદ્વિહીનાયાં તુષાંગારાસ્થિભસ્મભિઃ

અનુષ્ણાભિરફેનાભિરદ્ભિર્હૃદ્ગાભિરત્વરઃ ॥
બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મતીર્થેન દૃષ્ટિપૂતાભિરાચમેત્

કંઠગાભિર્નૃપઃ શુદ્ધ્યેત્તાલુગાભિસ્તથોરુજઃ ॥
સ્ત્રીશૂદ્રાવાસ્ય સંસ્પર્શમાત્રેણાપિ વિશુદ્ધ્યતઃ

શિરઃ પ્રાવૃત્ય કંઠં વા જલે મુક્તશિખોઽપિ ચ ॥
અક્ષાલિતપદદ્વંદ્વ આચાંતોપ્યશુચિર્મતઃ

ત્રિઃ પીત્વાંબુ વિશુદ્ધ્યર્થં તતઃ ખાનિ વિશોધયેત્ ॥
અંગુષ્ઠમૂલદેશેન દ્વિર્દ્વિરોષ્ઠાધરૌ સ્પૃશેત્

અંગુલીભિસ્ત્રિભિઃ પશ્ચાત્પુનરાસ્યં સ્પૃશેત્સુધીઃ ॥
તર્જન્યંગુષ્ઠકોટ્યા ચ ઘ્રાણરંધ્રે પુનઃ પુનઃ

અંગુષ્ઠાનામિકાગ્રાભ્યાં ચક્ષુઃ શ્રોત્રે પુનઃ પુનઃ ॥
કનિષ્ઠાંગુષ્ઠયોગેન નાભિરંધ્રમુપસ્પૃશેત્

સ્પૃષ્ટ્વા તલેન હૃદયં સમસ્તાભિઃ શિરઃ સ્પૃશેત્ ॥
અંગુલ્યગ્રૈસ્તથા સ્કંધૌ સાંબુ સર્વત્ર સંસ્પૃશેત્

આચાંતઃ પુનરાચામેત્કૃતે રથ્યોપસર્પણે ॥
સ્નાત્વા ભુક્ત્વા પયઃ પીત્વા પ્રારંભે શુભકર્મણામ્

સુપ્ત્વા વાસઃ પરીધાય તથા દૃષ્ટ્વાપ્યમંગલમ્ ॥
પ્રમાદાદશુચિં સ્પૃષ્ટ્વા દ્વિરાચાંતઃ શુચિર્ભવેત્

અથો મુખવિશુદ્ધ્યર્થં ગૃહ્ણીયાદ્દંતધાવનમ્ ॥
આચાંતોપ્યશુચિર્યસ્માદકૃત્વા દંતધાવનમ્

પ્રતિપદ્દર્શષષ્ઠીષુ નવમ્યાં રવિવાસરે ॥
દંતાનાં કાષ્ઠસંયોગો દહેદાસપ્તમં કુલમ્

અલાભે દંતકાષ્ઠાનાં નિષિદ્ધે વાથ વાસરે ॥
ગંડૂષા દ્વાદશ ગ્રાહ્યા મુખસ્ય પરિશુદ્ધયે

કનિષ્ઠાગ્ર પરીમાણં સત્વચં નિર્વ્રણં ઋજુમ્ ॥
દ્વાદશાંગુલમાનં ચ સાર્ધં સ્યાદ્દંતધાવનમ્

એકૈકાંગુલહ્રાસેન વર્ણેષ્વન્યેષુ કીર્તિતમ્ ॥
આમ્રામ્રાતક ધાત્રીણાં કંકોલ ખદિરોદ્ભવમ્

શમ્યપામાર્ગખર્જૂરીશેલુશ્રીપર્ણિપીલુજમ્॥
રાજાદનં ચ નારંગં કષાયકટુકંટકમ્

ક્ષીરવૃક્ષોદ્ભવં વાપિ પ્રશસ્તં દંતધાવનમ્॥
જિહ્વોલ્લેખનિકાં ચાપિ કુર્યાચ્ચાપાકૃતિં શુભામ્

અન્નાદ્યાય વ્યૂહધ્વં સોમોરાજાય મા ગમત્ ॥
સમે મુખં પ્રમાર્ક્ષ્યતે યશસા ચ ભગેન ચ

આયુર્બલં યશો વર્ચઃ પ્રજાઃ પશુ વસૂનિ ચ ॥
બ્રહ્મ પ્રજ્ઞાં ચ મેધાં ચ ત્વન્નો દેહિ વનસ્પતે

મંત્રાવેતૌ સમુચ્ચાર્ય યઃ કુર્યાદ્દંતધાવનમ્ ॥
વનસ્પતિગતઃ સોમસ્તસ્ય નિત્યં પ્રસીદતિ

મુખે પર્યુષિતે યસ્માદ્ભવેદશુચિભાગ્નરઃ ॥
તતઃ કુર્યાત્પ્રયત્નેન શુદ્ધ્યર્થં દંતધાવનમ્

ઉપવાસેપિ નો દુષ્યેદ્દંતધાવનમંજનમ્ ॥
ગંધાલંકારસદ્વસ્ત્રપુષ્પમાલાનુલેપનમ્

પ્રાતઃસંધ્યાં તતઃ કુર્યાદ્દંતધાવનપૂર્વિકામ્ ॥
પ્રાતઃસ્નાનં ચરિત્વા ચ શુદ્ધે તીર્થે વિશેષતઃ

પ્રાતઃસ્નાનાદ્યતઃશુદ્ધ્યેત્કાયોયં મલિનઃ સદા ॥
છિદ્રિતો નવભિશ્છિદ્રૈઃ સ્રવત્યેવ દિવાનિશમ્

ઉત્સાહ મેધા સૌભાગ્ય રૂપ સંપત્પ્રવર્તકમ્ ॥
મનઃ પ્રસન્નતાહેતુઃ પ્રાતઃસ્નાનં પ્રશસ્યતે

પ્રસ્વેદ લાલાદ્યાક્લિન્નો નિદ્રાધીનો યતો નરઃ ॥
પ્રાતઃસ્નાનાત્તતોર્હઃ સ્યાન્મંત્રસ્તોત્રજપાદિષુ

પ્રાતઃપ્રાતસ્તુ યત્સ્નાનં સંજાતે ચારુણોદયે ॥
પ્રાજાપત્યસમં પ્રાહુસ્તન્મહાઘવિઘાતકૃત્

પ્રાતઃસ્નાનં હરેત્પાપમલક્ષ્મીં ગ્લાનિમેવ ચ ॥
અશુચિત્વં ચ દુઃસ્વપ્નં તુષ્ટિં પુષ્ટિં પ્રયચ્છતિ

નોપસર્પંતિ વૈ દુષ્ટાઃ પ્રાતઃસ્નાયિજન ક્વચિત્ ॥
દૃષ્ટાદૃષ્ટફલં યસ્માત્પ્રાતઃસ્નાનં સમાચરેત્

પ્રસંગતઃ સ્નાનવિધિં વક્ષ્યામિ કલશોદ્ભવ ॥
વિધિસ્નાનં યતઃ પ્રાહુઃ સ્નાનાચ્છતગુણોત્તરમ્

વિશુદ્ધાં મૃદમાદાય બર્હીંષિ તિલ ગોમયમ્ ॥
શુચૌ દેશે પરિસ્થાપ્ય ત્વાચમ્ય સ્નાનમાચરેત્

ઉપગ્રહી બદ્ધશિખો જલમધ્યે સમાવિશેત્ ॥
ઉરુઁ હીતિ મંત્રેણ તોયમાવર્ત્ય સૃષ્ટિતઃ

યે તે શતં તતો જપ્ત્વા તોયસ્યામંત્રણાય ચ ॥
સુમિત્રિયા નો મંત્રેણ પૂર્વં કૃત્વા જલાંજલિમ્ ॥
ક્ષિપેદ્દ્વેષ્યં સમુદ્દિશ્ય જપન્દુર્મિત્રિયા ઇતિ

ઇદં વિષ્ણુરિમં જપ્ત્વા લિંપેદંગાનિ મૃત્સ્નયા ॥
મૃદૈકયા શિરઃ ક્ષાલ્ય દ્વાભ્યાં નાભેસ્તથોપરિ

નાભેરધસ્તુ તિસૃભિઃ પાદૌ ષડ્ભિર્વિશોધયેત્ ॥ ॥
મજ્જેત્પ્રવાહાભિમુખ આપો અસ્માનિમં જપન્

ઉદિદાભ્યઃ શુચિરિતિ મંત્ર ઉન્મજ્જને મતઃ ॥
માનસ્તોક ઇમં જપ્ત્વા લિંપેદ્ગાત્રાણિ ગોમયૈઃ

ઇમં મે વરુણેત્યાદિ મંત્રઃ સ્વાત્માભિષેચનમ્ ॥
તત્ત્વાયામિ તથાત્વન્નઃ સત્વં નશ્ચાપ્યુદુત્તમમ્

ધામ્નોધામ્નસ્તથા માપો મૌષધીરિતિ સંજપેત્ ॥
યદાહુરઘ્ન્યા મુંચંતુ મેતિ ચાવભૃથેતિ ચ

અબ્દૈવતા ઇમે મંત્રાઃ પ્રોક્તાઃ સ્વાત્માભિષેચને ॥
પ્રણવેન તતો વિપ્રો મહાવ્યાહૃતિભિસ્તતઃ

આત્માનં પાવયેદ્વિદ્વાન્ગાયત્ર્યા ચ તતઃ કૃતી ॥
આપો હિષ્ઠેતિ તિસૃભિઃ પ્રત્યૃચં પાવનં સ્મૃતમ્

એતેપિ પાવના મંત્રા ઇદમાપો હવિષ્મતીઃ ॥
દેવીરાપ અપો દેવા દ્રુપદાદિવ સંજ્ઞકાઃ

શન્નો દેવીરપોદેવીસ્તથાપાઁરસમિત્યપિ ॥
પુનંતુ મેતિ ચ નવ પાવમાન્યઃ પ્રકીર્તિતાઃ

તતોઽઘમર્ષણં જપ્ત્વા દ્રુપદાં ચ તતો જપેત્ ॥
પ્રાણાયામં ચ વિધિવદથવાંતર્જલે જપેત્

પ્રણવં ત્રિર્જપેદ્વાપિ વિષ્ણું વા સંસ્મરેત્સુધીઃ॥
સ્નાત્વેત્થં વસ્ત્રમાપીડ્ય ગૃહ્ણીયાદ્ધૌતવાસસી ॥
આચમ્ય ચ તતઃ કુર્યાત્પ્રાતઃસંધ્યાં કુશાન્વિતામ્॥
યો ન સંધ્યામુપાસીત બ્રાહ્મણો હિ વિશેષતઃ

સ જીવન્નેવ શૂદ્રસ્તુ મૃતઃ શ્વા જાયતે ધ્રુવમ્ ॥
સંધ્યાહીનોઽશુચિર્નિત્યમનર્હઃ સર્વકર્મસુ

યદન્યત્કુરુતે કર્મ ન તસ્ય ફલભાગ્ભવેત્ ॥
પ્રણવં પ્રાગ્દિશિ સ્મૃત્વા તતો દત્ત્વા કુશાસનમ્

ચતુઃસ્રક્તિરિમં મંત્રં પઠિત્વા નાન્યદૃઙ્મનાઃ

પ્રાઙ્મુખો બદ્ધચૂડો વાપ્યુપવિષ્ટ ઉદઙ્મુખઃ ॥
પ્રદક્ષિણં સ્વમભ્યુક્ષ્ય પ્રાણાયામં સમાચરેત્

ગાયત્રીં શિરસા સાર્ધંં સપ્તવ્યાહૃતિપૂર્વિકામ્ ॥
ત્રિર્જપેત્સદશોંકારઃ પ્રાણાયામોયમુચ્યતે

પ્રાણાયામાંશ્ચરન્વિપ્રો નિયતેંદ્રિય માનસઃ ॥
અહોરાત્રકૃતૈઃ પાપૈર્મુક્તો ભવતિ તત્ક્ષણાત્

દશદ્વાદશ સંખ્યા વા પ્રાણાયામાઃ કૃતા યદિ ॥
નિયમ્ય માનસં તેન તદા તપ્તં મહત્તપઃ

સવ્યાહૃતિ પ્રણવકાઃ પ્રાણાયામાસ્તુ ષોડશ ॥
અપિ ભ્રૂણહનં માસાત્પુનંત્યહરહઃ કૃતાઃ

યથા પાર્થિવધાતૂનાં દહ્યંતે ધમનાન્મલાઃ ॥
તથેંદ્રિયૈઃ કૃતા દોષા જ્વાલ્યંતે પ્રાણસંયમાત્

એકં સંભોજ્ય વિધિવદ્બ્રાહ્મણં યત્ફલં લભેત્ ॥
પ્રાણાયામૈર્દ્વાદશભિસ્તત્ફલં શ્રદ્ધયાપ્યતે

વેદાદિ વાઙ્મયં સર્વં પ્રણવે યત્પ્રતિષ્ઠિતમ્॥
તતઃ પ્રણવમભ્યસ્યેદ્વેદાદિં વેદજાપકઃ

પ્રણવે નિત્યયુક્તસ્ય સપ્તસુ વ્યાહૃતિષ્વપિ ॥
ત્રિપદાયાં તુ ગાયત્ર્યાં ન ભયં જાયતે ક્વચિત્

એકાક્ષરં પરં બ્રહ્મ પ્રાણાયામઃ પરં તપઃ ॥
ગાયત્ર્યાસ્તુ પરં નાસ્તિ પાવનં કલશોદ્ભવ

કર્મણા મનસા વાચા યદ્રાત્રૌ કુરુતેત્વઘમ્ ॥
ઉત્તિષ્ઠન્પૂર્વસંધ્યાયાં પ્રાણાયામૈર્વિશોધયેત્

યદહ્ના કુરુતે પાપં મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ॥
આસીનઃ પશ્ચિમાં સંધ્યાં તત્પ્રાણાયામતો હરેત્

પૂર્વાં સંધ્યાં જપંસ્તિષ્ઠેત્સાવિત્રીમાર્કદર્શનાત્ ॥
પશ્ચિમાં તુ સમાસીનઃ સમ્યગૃક્ષવિભાવનાત્

પૂર્વાં સંધ્યાં જપંસ્તિષ્ઠન્નૈશમેનો વ્યપોહતિ ॥
પશ્ચિમાં તુ સમાસીનો મલં હંતિ દિવાકૃતમ્

નોપતિષ્ઠેત્તુ યઃ પૂર્વાં નોપાસ્તે યસ્તુ પશ્ચિમામ્ ॥
સ શૂદ્રવદ્બહિષ્કાર્યઃ સર્વસ્માદ્દ્વિજકર્મણઃ

અપાં સમીપમાસાદ્ય નિત્યકર્મ સમાચરેત્ ॥
ગાયત્રીમપ્યધીયીત ગત્વારણ્યં સમાહિતઃ

ગૃહાદ્બહુગુણા યસ્માત્સંધ્યા બહિરુપાસિતા ॥
ગાયત્ર્યભ્યાસમાત્રોપિ વરં વિપ્રો જિતેંદ્રિયઃ

ત્રિવેદ્યપિ ચ નો માન્યઃ સર્વભુક્સર્વવિક્રયી ॥
સવિતા દેવતા યસ્યા મુખમગ્નિસ્ત્રિપાચ્ચ યા

વિશ્વામિત્રે ઋષિશ્છંદો ગાયત્રી સા વિશિષ્યતે ॥
ગાયત્રીમુષસિ ધ્યાયેલ્લોહિતાં બ્રહ્મદૈવતામ્

હંસારૂઢામષ્ટવર્ષાં રક્તસ્રગનુલેપનામ્ ॥
ઋક્સ્વરૂપામભયદામક્ષમાલાવલંબિનીમ્

વ્યાસર્ષિણા સ્તૂયમાનાં છંદસાનુષ્ટુભાયુતામ્ ॥
એતદ્ધ્યાનાદુષર્દેવ્યા નૈશમેનો વ્યપોહતિ

સૂર્યશ્ચેતિ ચ મંત્રેણ સ્યાદાચમનમુત્તમમ્ ॥
આપોહિષ્ઠેતિ તિસૃભિર્માર્જનં તુ તતશ્ચરેત્

ભૂમૌ શિરસિ ચાકાશ આકાશે ભુવિ મસ્તકે ॥
મસ્તકે ચ તથાકાશે ભૂમૌ ચ નવધા ક્ષિપેત્

ભૂમિશબ્દેન ચરણાવાકાશં હૃદયં સ્મૃતમ્ ॥
શિરસ્યેવ શિરઃ શબ્દો માર્જનજ્ઞૈરુદાહૃતઃ

વારુણાદપિ ચાગ્નેયાદ્વાયવ્યાદપિ ચૈંદ્રતઃ ॥
મંત્રસ્નાનાદપિ પરં બ્રાહ્મં સ્નાનમિદં પરમ્

બ્રાહ્મસ્નાનેન યઃ સ્નાતઃ સ બાહ્યાભ્યંતરે શુચિઃ ॥
સર્વત્ર ચાર્હતામેતિ દેવપૂજાદિકર્મણિ

નક્તં દિનં નિમજ્જ્યાપ્સુ કૈવર્તાઃ કિમુ પાવનાઃ ॥
શતશોપિ તથા સ્નાતા ન શુદ્ધા ભાવદૂષિતા

અંતઃકરણશુદ્ધા યે તાન્વિભૂતિઃ પવિત્રયેત્ ॥
કિં પાવનાઃ પ્રકીર્ત્યંતે રાસભા ભસ્મધૂસરાઃ

સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સ સર્વમલવર્જિતઃ ॥
તેન ક્રતુશતૈરિષ્ટં ચેતો યસ્યેહ નિર્મલમ્

તદેવ નિર્મલં ચેતો યથાસ્યાત્તન્મુને શૃણુ ॥
વિશ્વેશશ્ચેત્પ્રસન્નઃ સ્યાત્તદા સ્યાન્નાન્યથા ક્વચિત્

તસ્માચ્ચેતોવિશુદ્ધ્યર્થં કાશીનાથં સમાશ્રયેત્ ॥
તદાશ્રયેણ નિયતં સંક્ષીયંતે મનોમલાઃ

સંક્ષીણમાન સ મલો વિશ્વેશાનુ ગ્રહાત્પરાત્ ॥
ઇદં શરીરમુત્સૃજ્ય પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

વિશ્વેશાનુગ્રહે હેતુઃ સદાચારો મતો નૃણામ્ ॥
શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામુદિતં તસ્માત્તમનુ સંશ્રયેત્ ॥

દ્રુપદાં તુ તતો જપ્ત્વા જલમાદાય પાણિના ॥
કુર્યાદૃતં ચ મંત્રેણ વિધિજ્ઞસ્ત્વઘમર્ષણમ્

નિમજ્જ્યાપ્સુ ચ યો વિદ્વાઞ્જપેત્ત્રિરઘમર્ષણમ્ ॥
યથાશ્વમેધાવભૃથસ્તસ્ય સ્યાત્તત્તથા ધ્રુવમ્

જલે વાપિ સ્થલે વાપિ યઃ કુયાર્દઘમષર્ણમ્ ॥
તસ્યાઘૌઘો વિનશ્યેત યથા સૂર્યોદયે તમઃ

ઇમં મંત્રં તતશ્ચોક્ત્વા કુર્યાદાચમનં દ્વિજઃ ॥
આચાર્યાઃ કેચિદિચ્છંતિ શાખાભેદેન ચાપરે

અંતશ્ચરસિ ભૂતેષુ ગુહાયાં વિશ્વતોમુખઃ ॥
ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્કાર આપો જ્યોતીરસોઽમૃતમ્

ગાયત્રીં શિરસા હીનાં મહાવ્યાહૃતિપૂર્વિકામ્ ॥
પ્રણવાદ્યાં જપંસ્તિષ્ઠન્ક્ષિપેદંભોંજલિ ત્રયમ્

તેન વજ્રોદકેનાશુ મંદેહા નામ રાક્ષસાઃ ॥
સૂર્યારયઃ પ્રલીયંતે શૈલા વજ્રહતા ઇવ

વિવસ્વતઃ સહાયાર્થં યો દ્વિજો નાંજલિત્રયમ્ ॥
ક્ષિપેન્મંદેહનાશાય સોપિ મંદેહતાં વ્રજેત્

પ્રાતસ્તાવજ્જપંસ્તિષ્ઠેદ્યાવત્સૂર્યસ્ય દર્શનમ્॥
ઉપવિષ્ટો જપેત્સાયમૃક્ષાણામાવિલોકનાત્

કાલલોપો ન કર્તવ્યો દ્વિજેન સ્વહિતેપ્સુના॥
અર્ધોદયાસ્ત સમયે તસ્માદ્વજ્રોદકં ક્ષિપેત્

વિધિનાપિ કૃતા સંધ્યા કાલાતીતાઽફલા ભવેત્ ॥
અયમેવ હિ દૃષ્ટાંતો વંધ્યા સ્ત્રી મૈથુનં યથા

જલં વામકરે કૃત્વા યાસંધ્યા ચરિતા દ્વિજૈઃ ॥
વૃષલી સા પરિજ્ઞેયા રક્ષોગણ મુદાવહા

ઉદ્વયં તમુદુત્યં ચ ચિત્રં દેવેતિ તત્પરમ્ ॥
તચ્ચક્ષુરિત્યુપસ્થાનમંત્રા બ્રધ્નસ્ય સિદ્ધિદાઃ

સહસ્રકૃત્વો ગાયત્ર્યાઃ શતકૃત્વોથવા પુનઃ ॥
દશકૃત્વોથ દેવ્યૈવ કુર્યાત્સૌરીમુપસ્થિતિમ્

સહસ્રપરમાં દેવીં શતમધ્યાં દશાવરામ્ ॥
ગાયત્રીં યો જપેદ્વિપ્રો ન સ પાપૈઃ પ્રલિપ્યતે

વિભ્રાડિત્યનુવાકં વા સૂક્તં વા પૌરુષં જપેત્ ॥
શિવસંકલ્પમથવા બ્રાહ્મણં મંડલં તુ વા

એતાનિ ચોપસ્થાનાનિ રવિપ્રીતિકરાણિ ચ ॥
રક્તચંદનમિશ્રાદ્ભિરક્ષતૈઃ કુસુમૈઃ કુશૈઃ

વેદોક્તૈરાગમોક્તૈર્વા મંત્રૈરર્ઘં પ્રદાપયેત્ ॥
અર્ચિતઃ સવિતા યેન તેન ત્રૈલોક્યમર્ચિતમ્

અર્ચિતઃ સવિતા સૂતે સુતાન્પશુ વસૂનિ ચ ॥
વ્યાધીન્હરેદ્દદાત્યાયુઃ પૂરયેદ્વાંછિતાન્યપિ

અયં હિ રુદ્ર આદિત્યો હરિરેષ દિવાકરઃ ॥
રવિર્હિરણ્યગર્ભોસૌ ત્રયીરૂપોયમર્યમા

રવેસ્તુ તોષણાત્તુષ્ટા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥
ઇંદ્રાદયોખિલા દેવા મરીચ્યાદ્યા મહર્ષયઃ

માનવા મનુમુખ્યાશ્ચ સોમપાદ્યાઃ પિતામહાઃ ॥
રવેરર્ચાં વિધાયેત્થં તતસ્તર્પણમારભેત્

દર્ભાનગર્ભાનાદાય નવ સપ્ત ચ પંચ વા ॥
સાગ્રાન્સમૂલાનચ્છિન્નાન્દ્વિજો દક્ષિણપાણિના

અન્વારબ્ધેન સવ્યેન તર્પયેત્ષડ્વિનાયકાન્ ॥
બ્રહ્માદીનખિલાન્દેવાન્મરીચ્યાદીંસ્તથા મુનીન્

ચંદનાગુરુકસ્તૂરી ગંધવત્કુસુમૈરપિ ॥
તર્પયેચ્છુચિભિસ્તોયૈસ્તૃપ્યંત્વિતિ સમુચ્ચરન્

સનકાદીન્મનુષ્યાઁશ્ચ નિવીતી તર્પયેદ્યવૈઃ ॥
અંગુષ્ઠદ્વયમધ્યે તુ કૃત્વા દર્ભાનૃજૂન્દ્વિજઃ

કવ્યવાડનલાદીંશ્ચ પિતૄન્દિવ્યાન્પ્રતર્પયેત્ ॥
પ્રાચીનાવીતિકો દર્ભૈર્દ્વિગુણૈસ્તિલમિશ્રિતૈઃ

રવૌ શુક્રે ત્રયોદશ્યાં સપ્તમ્યાં નિશિ સંધ્યયોઃ ॥
શ્રેયોર્થી બ્રાહ્મણો જાતુ ન કુર્યાત્તિલતર્પણમ્

યદિ કુર્યાત્તતઃ કુર્યાચ્છુક્લૈરેવ તિલૈઃ કૃતી ॥
ચતુર્દશ યમાન્પશ્ચાત્તર્પયેન્નામ ઉચ્ચરન્

તતઃ સ્વગોત્રમુચ્ચાર્ય તર્પયેત્સ્વપિતૄન્મુદા ॥
સવ્યજાનુનિપાતેન પિતૃતીર્થેન વાગ્યતઃ

એકૈકમંજલિં દેવા દ્વૌ દ્વૌ તુ સનકાદિકાઃ ॥
પિતરસ્ત્રીન્પ્રવાંછંતિ સ્ત્રિય એકૈકમંજલિમ્

અંગુલ્યગ્રે ભવેદ્દૈવમાર્ષમંગુલિ મૂલગમ્ ॥
બ્રાહ્મમંગુષ્ઠમૂલે તુ પાણિમધ્યે પ્રજાપતેઃ

મધ્યેંગુષ્ઠપ્રદેશિન્યોઃ પિત્ર્યં તીર્થં પ્રચક્ષતે ॥
નવર્ચમુચ્ચરન્વિદ્વાન્વિદધ્યાત્પિતૃતર્પણમ્

ઉદીરતામગિંરસ આયંતુન ઇતીષ્યતે ॥
ઊર્જં વહંતી પિતૃભ્યઃ સ્વધાયિભ્યસ્તતઃ પઠેત્

યે ચેહ પિતરસ્તદ્વન્મધુવાતા ઇતિ તૃચમ્ ॥
નમો વઃ પિતરશ્ચોક્ત્વા પઠન્સિંચેજ્જલં ભુવિ

આબ્રહ્મસ્તંબપર્યંતં દેવર્ષિપિતૃમાનવાઃ ॥
તૃપ્યંતુ પિતરઃ સર્વે માતૃમાતામહાદયઃ

અતીતકુલકોટીનાં સપ્તદ્વીપ નિવાસિનામ્ ॥
આબ્રહ્મભુવનાલ્લોકાદિદમસ્તુ તિલોદકમ્

યે ચાસ્માકં કુલે જાતા અપુત્રા ગોત્રિણો મૃતાઃ ॥
સર્વે તે તૃપ્તિમાયાંતુ વસ્ત્રનિષ્પીડનોદકૈઃ

અગ્નિકાર્યં તતઃ કૃત્વા વેદાભ્યાસં તતશ્ચરેત્ ॥
શ્રુત્યભ્યાસઃ પંચધા સ્યાત્સ્વીકારોર્થવિચારણમ્

અભ્યાસશ્ચ જપશ્ચાપિ શિષ્યેભ્યઃ પ્રતિપાદનમ્ ॥
લબ્ધસ્ય પ્રતિપાલાર્થમલબ્ધસ્ય ચ લબ્ધયે

દાતારં સમુપેયાદ્વૈ સ્વગુરુત્વં ચ વર્ધયેત્ ॥
પ્રાતઃકૃત્યમિદં પ્રોક્તં દ્વિજાતીનાં દ્વિજોત્તમ

અથવા પ્રાતરુત્થાય કૃત્વાવશ્યકમેવ ચ ॥
શૌચાચમનમાદાય ભક્ષયેદ્દંતધાવનમ્

વિશોધ્ય સર્વગાત્રાણિ પ્રાતઃસંધ્યાં સમાચરેત્ ॥
વેદાર્થાનધિગચ્છેચ્ચ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાન્યપિ

અધ્યાપયેચ્છુચીઞ્શિષ્યાન્હિતાન્મેધાસમન્વિતાન્ ॥
ઉપેયાદીશ્વરં ચૈવ યોગક્ષેમાદિ સિદ્ધયે

તતો મધ્યાહ્નસિદ્ધ્યર્થં પૂર્વોક્તં સ્નાનમાચરેત્ ॥
સ્નાત્વા માધ્યાહ્નિકા સંધ્યામુપાસીત વિચક્ષણઃ

નવયૌવનભિન્નાંગીં શુદ્ધસ્ફટિકનિર્મલામ્ ॥
ત્રિષ્ટુપ્છંદઃ સમાયુક્તાં સાવિત્રીં રુદ્રદૈવતામ્

કશ્યપર્ષિસમાયુક્તાં યજુર્વેદસ્વરૂપિણીમ્ ॥
ત્ર્યક્ષરાં વૃષભારૂઢાં ભક્તાભયકરાં પરામ્

દેવતાં પરિપૂજ્યાથ નૈત્યિકં વિધિમાચરેત્ ॥
પચનાગ્નિં સમુજ્જ્વાલ્ય વૈશ્વદેવં સમાચરેત્

નિષ્પાવાન્કોદ્રવાન્માષાન્કલાયાંશ્ચણકાંસ્ત્યજેત્ ॥
તૈલપક્વં ચ પક્વાન્નં સર્વં લવણયુક્ત્યજેત્

આઢકીશ્ચ મસૂરાંશ્ચ વર્તુલાન્વરટાંસ્તથા ॥
ભુક્તશેષં પર્યુષિતં વૈશ્વદેવે વિવર્જયેત્

દર્ભપાણિઃ સમાચમ્ય પ્રાણાયામં વિધાય ચ ॥
પૃષ્ઠો દિવીતિ મંત્રેણ પર્યુક્ષણમથાચરેત્

પ્રદક્ષિણં ચ પર્યુક્ષ્ય ત્રિઃપરિસ્તીર્ય વૈ કુશાન્ ॥
એષો હ દેવ મંત્રેણ કુર્યાદ્વહ્નિં સુસંમુખમ્

વૈશ્વાનરં સમભ્યર્ચ્ય સાજ્યપુષ્પાક્ષતૈરથ ॥
ભૂરાદ્યાશ્ચાહુતીસ્તિસ્રઃ સ્વાહાંતાઃ પ્રણવાદિકાઃ

ૐભૂર્ભુવઃસ્વઃસ્વાહેતિ વિપ્રો દદ્યાત્તથાહુતિમ્ ॥
તથા દેવકૃતસ્યાદ્યા જુહુયાચ્ચ ષડાહુતીઃ

યમાય તૂષ્ણીમેકાં ચ તથા સ્વિષ્ટકૃતીદ્વયમ્ ॥
વિશ્વેભ્યશ્ચાપિ દેવેભ્યો ભૂમૌ દદ્યાત્તતો બલિમ્

સર્વેભ્યશ્ચાપિ ભૂતેભ્યો નમો દદ્યાત્તદુત્તરે ॥
તદ્દક્ષિણે પિતૃભ્યશ્ચ પ્રાચીનાવીતિકો દદેત્

નિર્ણેજનોદકાન્નં ચૈશાન્યાં વૈ યક્ષ્મણેઽર્પયેત્ ॥
તતો બ્રહ્માદિ દેવેભ્યો નમો દદ્યાત્તદુત્તરે

નિવીતી સનકાદિભ્યઃ પિતૃભ્યસ્ત્વપસવ્યવાન્ ॥
હંતઃ ષોડશભિર્ગ્રાસશ્ચતુર્ભિઃ પુષ્કલં સ્મૃતમ્

ગ્રાસમાત્રાભવેદ્ભિક્ષા ગૃહસ્થસુકૃતપ્રદા ॥
અધ્વગઃ ક્ષીણવૃત્તિશ્ચ વિદ્યાર્થી ગુરુપોષકઃ

યતિશ્ચ બ્રહ્મચારી ચ ષડેતે ધર્મભિક્ષુકાઃ ॥
અતિથિઃ પથિકો જ્ઞેયો ઽનૂચાનઃ શ્રુતિપારગઃ

માન્યાવેતૌ ગૃહસ્થાનાં બ્રહ્મલોકમભીપ્સતામ્ ॥
અપિ શ્વપાકે શુનિ વા નૈવાન્નં નિષ્ફલં ભવેત્

અન્નાર્થિનિ સમાયાતે પાત્રાપાત્રં ન ચિંતયેત્ ॥
શુનાં ચ પતિતાનાં ચ શ્વપચાં પાપરોગિણામ્

કાકાનાં ચ કૃમીણાં ચ બહિરન્નં કિરેદ્ભુવિ ॥
ઐંદ્રવારુણવાયવ્યાઃ સૌમ્યા વૈ નૈરૃતાશ્ચ યે

પ્રતિગૃહ્ણંત્વિમં પિંડં કાકા ભૂમૌ મયાર્પિતમ્ ॥
દ્વૌ શ્વાનૌ શ્યામશબલૌ વૈવસ્વતકુલોદ્ભવૌ

તાભ્યાં પિંડં પ્રદાસ્યામિ સ્યાતામેતાવહિંસકૌ ॥
દેવા મનુષ્યાઃ પશવો રક્ષો યક્ષોરગાઃ ખગાઃ

દૈત્યાઃ સિદ્ધાઃ પિશાચાશ્ચ પ્રેતા ભૂતાશ્ચ દાનવાઃ ॥
તૃણાનિ તરવશ્ચાપિ મદ્દત્તાન્નાભિલાષુકાઃ

કૃમિ કીટ પતંગાદ્યાઃ કર્મબદ્ધા બુભુક્ષિતાઃ ॥
તૃપ્ત્યર્થમન્નં હિ મયા દત્તં તેષાં મુદેસ્તુ વૈ

ઇત્થં ભૂતબલિં દત્ત્વા કાલં ગોદોહમાત્રકમ્ ॥
પ્રતીક્ષ્યાતિથિમાયાંતં વિશેદ્ભોજ્યગૃહં તતઃ

અદત્ત્વા વાયસબલિં નિત્યશ્રાદ્ધં સમાચરેત્ ॥
નિત્યશ્રાદ્ધે સ્વસામર્થ્યાત્ત્રીન્દ્વાવેકમથાપિ વા

ભોજયેત્પિતૃયજ્ઞાર્થં દદ્યાદુદ્ધૃત્ય દુર્બલઃ ॥
નિત્યશ્રાદ્ધં દૈવહીનં નિયમાદિવિવર્જિતમ્

દક્ષિણારહિતં ત્વેતદ્દાતૃભોક્તૃ વ્રતોજ્ઝિતમ્ ॥
પિતૃયજ્ઞં વિધાયેત્થં સ્વસ્થબુદ્ધિરનાતુરઃ

અદુષ્ટાસનમધ્યાસ્ય ભુંજીત શિશુભિઃ સહ ॥
સુગંધિઃ સુમનાઃ સ્રગ્વી શુચિવાસો દ્વયાન્વિતઃ

પ્રાગાસ્ય ઉદગાસ્યો વા ભુંજીત પિતૃસેવિતમ્

વિધાયાન્નમનગ્નં તદુપરિષ્ટાદધસ્તથા ॥
આપોશનવિધાનેન કૃત્વાશ્નીયાત્સુધીર્દ્વિજઃ

પ્રદદ્યાદ્ભુવઃપતયે ભુવનપતયે તથા॥
ભૂતાનાંપતયે સ્વાહેત્યુક્ત્વા ભૂમૌ બલિત્રયમ્

સકૃચ્ચાપ ઉપસ્પૃશ્ય પ્રાણાદ્યાહુતિપંચકમ્ ॥
દદ્યાજ્જઠરકુંડાગ્નૌ દર્ભપાણિઃ પ્રસન્નધીઃ

દર્ભપાણિસ્તુ યો ભુંક્તે તસ્ય દોષો ન વિદ્યતે ॥
કેશકીટાદિ સંભૂતસ્તદશ્નીયાત્સદર્ભકઃ

યાવદ્રુચ્યન્નમશ્નીયાન્ન બ્રૂયાત્તદ્ગુણાગુણાન્ ॥
ભુંજતે પિતરસ્તાવદ્યાવન્નોક્તા ગુણાગુણાઃ

અતો મૌનેન યો ભુંક્તે સ ભુંક્તે કેવલામૃતમ્ ॥
અનુપીય તતઃ ક્ષીરં તક્રં પાનીયમેવ વા

અમૃતાપિધાનમસીત્યેવં પ્રાશ્યોદકં સકૃત્ ॥
પીતશેષં ક્ષિપેદ્ભૂમૌ તોયં મંત્રમિમં પઠન્

અપ્રક્ષાલિતહસ્તસ્ય દક્ષિણાંગુષ્ઠમૂલતઃ ॥
રૌરવેઽપુણ્યનિલયે પદ્માર્બુદનિવાસિનામ્

ઉચ્છિષ્ટોદકમિચ્છૂનામક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્ ॥

પુનરાચમ્ય મેધાવી શુચિર્ભૂત્વા પ્રયત્નતઃ ॥
હસ્તેનોદકમાદાય મંત્રમેતમુદીરયેત્

અંગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષસ્ત્વંગુષ્ઠં ચ સમાશ્રિતઃ ॥
ઈશઃ સર્વસ્ય જગતઃ પ્રભુઃ પ્રીણાતિ વિશ્વભુક્

ઇત્યન્નં પરિસંકલ્પ્ય પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ કરૌ ॥
તતોન્નપરિણામાર્થં મંત્રાનેતાનુદીરયેત્

અગ્નિરાપ્યાયયન્ધાતૂન્પાર્થિવાન્પવનેરિતઃ ॥
દત્તાવકાશો નભસા જરયત્વસ્તુ મે સુખમ્

પ્રાણાપાનસમાનાનામુદાનવ્યાનયોસ્તથા॥
અન્નપુષ્ટિકરં ચાસ્તુ મમાસ્ત્વવ્યાહતં સુખમ્

સમુદ્રો વડવાગ્નિશ્ચ બ્રધ્નો બ્રધ્નસ્યનંદનઃ ॥
મયાભ્યવહૃતં યત્તદશેષં જરયંત્વિમે

મુખશુદ્ધિં તતઃ કૃત્વા પુરાણશ્રવણાદિભિઃ ॥
અતિવાહ્ય દિવાશેષં તતઃ સંધ્યાં સમારભેત્

ગૃહે ગોષ્ઠે નદીતીરે સંધ્યા દશગુણા ક્રમાત્ ॥
સંભેદે સ્યાચ્છતગુણા હ્યનંતા શિવસન્નિધૌ

ઉપાસિતા બહિઃ સંધ્યા દિવામૈથુનપાતકમ્ ॥
શમયેદનૃતોક્તાઘં મદ્યગંધજમેવ ચ

સામવેદસ્વરૂપાં ચ વસિષ્ઠર્ષિ સમાયુતામ્ ॥
કૃષ્ણાંગીં કૃષ્ણવસનાં મનાક્સ્ખલિત યૌવનામ્

સરસ્વતીં તાર્ક્ષ્યયાનાં વિઘ્નઘ્નીં વિષ્ણુદૈવતામ્ ॥
જગતીચ્છંદસા યુક્તાં ધ્યાયેદેકાક્ષરાં પરામ્

અગ્નિશ્ચેતિ ચ મંત્રેણ વિધાયાચમને સુધીઃ ॥
પશ્ચિમાસ્યો જપેત્તાવદ્યાવન્નક્ષત્રદર્શનમ્

અતિથિં સાયમાયાંતમપિવાગ્ભૂતૃણોદકૈઃ ॥
સંભાવ્ય પરિકલ્પ્યેત્થં નિશઃપ્રાક્પ્રહરં સુધીઃ

ઇત્થં દિવાકર્મ કૃત્વા શ્રુતેઃ પઠનપાઠનૈઃ ॥
એકકાષ્ઠમયીં શય્યાં નાતિતૃપ્તોથ સંવિશેત્

ઉદ્દેશતઃ સમાખ્યાતો હ્યેષ નિત્યતમો વિધિઃ ॥
ઇત્થં સમાચરન્વિપ્રો નાવસીદતિ કર્હિચિત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહરસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે સદાચારો નામ પંચત્રિંશોઽધ્યાયઃ