Skanda Purana · Chapter 4.34

// skaṃda uvāca // //
punardadarśa tanvaṃgī citrapaṭyāṃ ghaṭodbhava //
svargadvārātpurobhāge śrīmatīṃ maṇikarṇikām

saṃsārasarpadaṣṭānāṃ jaṃtūnāṃ yatra śaṃkaraḥ //
apasavyena hastena brūte brahmaspṛśañchrutim

na kāpilena yogena na sāṃkhyena na ca vrataiḥ //
yā gatiḥ prāpyate puṃbhistāṃ dadyānmokṣabhūriyam

vaikuṃṭhe viṣṇubhavane viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ //
japeyuḥ satataṃ muktyai śrīmatīṃ maṇikarṇikām

hutvāgnihotramapi ca yāvajjīvaṃ dvijottamāḥ //
aṃte śrayaṃte muktyai yāṃ seyaṃ śrīmaṇikarṇikā

vedānpaṭhitvā vidhivadbrahmayajñaratā bhuvi //
yāṃ śrayaṃti dvijā muktyai seyaṃ śrīmaṇikarṇikā

iṣṭvā kratūnapi nṛpā bahūnparyāptadakṣiṇān //
śrayaṃte śreyase dhanyāḥ prāṃte'dhimaṇikarṇikam

sīmaṃtinyopi satataṃ pativrataparāyaṇāḥ //
muktyai patimanuvrajya śrayaṃti maṇikarṇikām

vaiśyā api ca sevaṃte nyāyopārjitasaṃpadaḥ //
dhanāni sādhusātkṛtvā prāṃte śrīmaṇikarṇikām

tyaktvā putrakalatrādi sacchūdrā nyāyamārgagāḥ //
nirvāṇaprāptaye caināṃ bhajeyurmaṇikarṇikām

yāvajjīvaṃ caraṃtopi brahmacarya jiteṃdriyāḥ //
niḥśreyase śrayaṃtyenāṃ śrīmatīṃ maṇikārṇakām

atithīnapi saṃtarpya paṃcayajñaratā api //
gṛhasthāśramiṇo nemāṃ tyajeyurmaṇikarṇikām

vānaprasthāśramayujo jñātvā nirvāṇasādhanam //
sanniyamyeṃdriyagrāmaṃ maṇikarṇīmupāsate

ananyasādhanāṃ muktiṃ jñātvā śāstrairanekadhā //
mumukṣubhistvekadaṃḍaiḥ sevyate maṇikarṇikā

daṃḍayitvā manovācaṃ kāyaṃ nityaṃ tridaṃḍinaḥ //
naiḥśreyasīṃ śriyaṃ prāptuṃ śrayaṃte maṇikarṇikām

saṃnyastākhilakarmāṇo daṃḍayitvā calaṃ manaḥ //
ekadaṃḍavratā muktyai bhajeyurmaṇikarṇikām

śikhī muṃḍī jaṭī vāpi kaupīnī vā digaṃbaraḥ //
mumukṣuḥ ko na seveta muktidāṃ maṇikarṇikām

/
tapaḥkartuṃ na śaktā ye dānaṃ vā dātumakṣamāḥ //
yogābhyāsa vihīnā ye teṣāmeṣā vimuktidā // १- //
saṃtyupāyāḥ sahasraṃ tu muktaye na tathā mune //
helayaiṣā yathā dadyānnirvāṇaṃ maṇikarṇikā

anaśanavratabhṛte trikālābhyavahāriṇe //
prāṃte dadyātsamāṃ muktimubhābhyāṃ maṇikarṇikā

yathoktamācaredeko niṣṭhā pāśupataṃvratam //
niraṃtaraṃ smaredeko hṛdyenāṃ maṇikarṇikām

dṛṣṭātra vapuṣaḥ pāte dvayośca sadṛśī gatiḥ //
tasmātsarvavihāyāśu sevyaiṣā maṇikarṇikā //

svargadvāre viśeyurye vigāhya maṇikarṇikām //
teṣāṃ vidhūtapāpānāṃ kāpi svargo na dūrataḥ

svargadvāḥ svargabhūreṣā mokṣabhūrmaṇikarṇikā //
svargāpavargāvatraiva nopariṣṭānna cāpyadhaḥ

dattvā dānānyanekāni vigāhya maṇikarṇikām //
svargadvāraṃ praviṣṭā ye na te nirayagāminaḥ

svargāpavargayorarthaḥ kovidaiśca nirūpitaḥ //
svargaḥ sukhaṃ samuddiṣṭamapavargo mahāsukham

maṇikarṇyupaviṣṭasya yatsukhaṃ jāyate sataḥ //
siṃhāsanopaviṣṭasya tatsukhaṃ kva śatakratoḥ

mahāsukhaṃ yaduddiṣṭaṃ samādhau vismṛtātmanām //
śrīmatyāṃ maṇikarṇyāṃ tatsahajenaiva jāyate

svargadvārātpurobhāge devanadyāśca paścime //
saubhāgyabhāgyaikanidhiḥ kācidekā mahāsthalī

yāvaṃto bhāsvataḥ sparśādbhāsaṃte saikatāḥ kaṇāḥ //
tāvaṃto druhiṇā jagmurnaityeṣā maṇikarṇikā

saṃti tīrthāni tāvaṃti parito maṇikarṇikām //
yāvadbhistilamātrāpi na bhūmirviralīkṛtā

yadanvaye kopi muktaḥ saṃprāpya maṇikarṇikām //
tadvaṃśyāstatprabhāveṇa mānyāḥ svargaukasāmapi

tarpitāḥ pitaro yena saṃprāpya maṇikarṇikām//
saptasapta tathā sapta pūrvajāstena tāritāḥ

āmadhyāddevasarita ā hariścaṃdramaḍapāt //
ā gaṃgā keśavādā ca svardvārānmaṇikarṇikā //

etadrajaḥkaṇatulāṃ trilokyapi na gacchati //
etatprāptyai prayatate trilokastho'khilo bhavī

kalāvatī citrapaṭīṃ paśyaṃtītthaṃ muhurmuhuḥ //
jñānavāpīṃ dadarśātha śrīviśveśvaradakṣiṇe

yadaṃbusatataṃ rakṣeddurvṛttāddaṃḍanāyakaḥ //
saṃbhramo vibhramaścāsau dattvā bhrātiṃ garīyasīm

yoṣṭamūrtirmahādevaḥ purāṇe paripaṭhyate //
tasyaiṣāṃbumayī mūrtirjñānadā jñānavāpikā

netrayoratithīkṛtya jñānavāpī kalāvatī //
kadaṃbakusumākārāṃ babhāra kṣaṇatastanum //

aṃgāni vepathuṃ prāpuḥ svinnā bhālasthalī bhṛśam //
harṣavāṣpāṃbukalile jāte tasyā vilocane

tastaṃbha gātralatikā mukhavaivarṇyamāpa ca //
svarotha gadgado jāto vyabhraṃśattatkarātpaṭī

sākṣaṇaṃ svaṃ visasmāra kāhaṃ kvāhaṃ na vetti ca //
sauṣuptāyāṃ daśāyāṃ ca paramātmeva niścalā

atha tatparicāriṇyastvaramāṇā itastataḥ //
kiṃ kiṃ kimetadetatkiṃ pṛcchaṃti sma parasparam

tadavasthāṃ samālokya tāṃ tāścaturacetasaḥ //
vijñāya sāttvikairbhāvairidamūcūḥ parasparam

bhavāṃtare premapātrametayaikṣitu kiṃcana //
cirāttena ca saṃgatya sukhamūrcchāmavāpa ha

athanetthaṃ kathamiyamakāṃḍātparyamūmuhat //
prekṣamāṇā rahaścitrapaṭīmati paṭīyasīm

tanmohasya nidānaṃ tāḥsamyageva vicārya ca //
upacerurmahāśāṃtairupacārairanākulam

kācittāṃ vījayāṃcakre kadalītālavṛṃtakaiḥ //
bisinīvalayairanyā dhanyāṃ tāṃ paryabhūṣayat

amaṃdaiścaṃdanarasairabhyaṣiṃcadamuṃ parā //
aśokapallavairasyāḥ kācicchokamanīnaśat

dhārāmaṃḍapadhārāṃbusīkaraistattanūlatām //
iṣṭārthavirahaglānāṃ siṃcayāmāsa kācana

jalārdravāsasā kācidetasyāstanumāvṛṇot //
karpūrakṣodajālepairanyāstāmanvalepayan

padminīdalaśayyā ca kācityaracayanmṛdum //
kācitkuliśanepathyaṃ dūrīkṛtya tadaṃgataḥ

muktākalāpaṃ racayāṃcakre vakṣojamaṃḍale //
kācicchaśimukhī tāṃ tu caṃdrakāṃtaśilātale

svāpayāmāsa tanvaṃgīṃ sravacchītāṃbuśītale //
dṛṣṭvopacāryamāṇāṃ tāmitthaṃ buddhiśarīriṇī

atitāpaparītāṃgī tāḥ sakhīḥ pratyabhāṣata //
etasyāstāpaśāṃtyarthaṃ jānehaṃ paramauṣadham

upacārānimānsavārndūrī kuruta mā ciram //
apatāpāṃ karomyenāṃ sadyaḥ paśyata kautukam

dṛṣṭvā citrapaṭīmeṣā sadyo vihvalatāmagāt //
atraiva kācidetasyāḥ premabhūrasti niścitam

ataścitrapaṭīsparśātparitāpaṃ vihāsyati //
vākyādbuddhiśarīriṇyāstatastatparicārikāḥ

nidhāya tatpuraḥ procuḥ paṭīṃ paśya kalāvati //
tavānaṃdakarī yatra kācidastīṣṭadevatā //

sāpīṣṭadevatānāmnā tatpaṭīdarśanena ca //
sudhāsekamiva prāpya mūrchāṃ hitvotthitā drutam

avagrahaparimlānā varṣāsārairivauṣadhīḥ //
punarālokayāṃcakre jñānadāṃ jñānavāpikām

spṛṣṭvā kalāvatī tāṃ tu vāpīṃ citragatāmapi //
lebhe bhavāṃtarajñānaṃ yathāsītpūrvarjanmani

punarvicārayāṃcakre vāpī māhātmyamuttamam//
aho citragatāpīyaṃ saṃspṛṣṭā jñānavāpikā

jñānaṃ me janayāmāsa bhavāṃtara samudbhavam //
atha tāsāṃ puro hṛṣṭā kathayāmāsa suṃdarī

nijaṃ prāgbhava vṛttāṃtaṃ jñānavāpīprabhāvajam //
// kalāvatyuvāca // //
etasmājjanmanaḥ pūrvamahaṃ brāhmaṇakanyakā

upaviśveśvaraṃ kāśyāṃ jñānavāpyāṃ rame mudā //
janako me harisvāmī janayitrī priyaṃvadā

ākhyā mama suśīleti māṃ ca vidyādharo'harat //
madhyemārgaṃ niśīthetha tadopa malayācalam

rakṣasā sahato vīro rākṣasaṃ sa jaghānaha //
rakṣopi muktaṃ śāpāttu divyavapuravāpa ha

avāpa janmagaṃdharvastvasau malayaketutaḥ //
karṇāṭanṛpateḥ kanyā babhūvāhaṃ kalāvatī

iti jñānaṃ mamodbhūtaṃ jñānavāpīkṣaṇātkṣaṇāt //
iti tasyā vacaḥ śrutvā sāpi buddhiśarīriṇī

tāśca tatparicāriṇyaḥ prahṛṣṭāsyāstadā'bhavan //
procustāṃ praṇipatyātha puṇyaśīlāṃ kalāvatīm

aho kathaṃ hi sā labhyā yatprabhāvoyamīdṛśaḥ //
dhigjanma teṣāṃ martye'sminyairnaikṣi jñānavāpikā

kalāvati namastubhyaṃ kurunopi samīhitam //
janiṃ saphalayāsmākaṃ naya naḥ prārthya bhūpatim

ayaṃ ca niyamosmākamadyārabhya kalāvati //
nirvekṣyāmo mahābhogāndṛṣṭvā tāṃ jñānavāpikām

avaśyaṃ jñānavāpī sā nāmnā bhavitumarhati //
citraṃ citragatāpīha yā tava jñānadāyinī

ॐkṛtya tāsāṃ vākyaṃ sā svākāraṃ parigopya ca //
priyāṇi kṛtvā bhūbhartuḥ prastāvajñā vyajijñapat

kalāvatyuvāca //
jīviteśa na me tvattaḥ kiṃcitpriyataraṃ kvacit //
tvāmāsādya patiṃ rājanprāptāḥ sarve manorathāḥ

eko manorathaḥ prārthyo mamāstyatrāryaputraka //
vicārapathamāpannastavāpi sa mahāhitaḥ

mama tu tvadadhīnāyāḥ suduṣprāpataro mahān //
tava svādhīnavṛttestu siddhaprāyo manorathaḥ

prāṇeśa kiṃ bahūktena yadi prāṇaiḥ prayojanam //
tadābhilaṣitaṃ dehi prāṇā yāsyaṃtyathānyathā

prāṇebhyopi garīyasyāstasyā vākyaṃ niśamya saḥ //
uvāca vacanaṃ rājā tasyāḥ svasyāpi ca priyam

rājovāca // //
nāhaṃ priye tavādeyamiha paśyāmi bhāmini //
prāṇā api mama krītāstvayā śīlakalāguṇaiḥ

avilaṃbitamācakṣva kṛtaṃ viddhi kalāvati //
bhavadvidhānāṃ sādhvīnāmanye'prāpyaṃ na kiṃcana

kaḥ prārthyaḥ prārthanīyaṃ kiṃ ko vā prārthayitā priye//
na pṛthagjanavatkiṃcidvartanaṃ nau kalāvati

deśaḥ kośo balaṃ durgaṃ yadanyadapi bhāmini //
tattvadīyaṃ na me kiṃcitsvāmyamātramihāsti me

tacca svāmyaṃ mamānyatra tvadṛte jīviteśvari //
rājyaṃ tyajeyaṃ tvadvākyāttṛṇīkṛtyāpi mānini

mālpaketormahījāneriti vākyaṃ niśamya sā //
prāha gaṃbhīrayā vācā vacaścāru kalāvatī

kalāvatyuvāca //
nātha prajāsṛjāpūrvaṃ sṛṣṭā nānāvidhāḥ prajāḥ //
prajāhitāya saṃsṛṣṭaṃ puruṣārthacatuṣṭayam

tadvihīnājanirapi jala budbudavanmudhā //
tasmādekopi saṃsādhyaḥ paratreha ca śarmaṇe

yatrānukūlyaṃ daṃpatyostrivargastatra vardhate //
yaducyate purāvidbhiriti tattathyamīkṣitam

madvidhānā tu dāsīnāṃ śataṃ te'stīha maṃdire //
tathāpi nitarāṃ prema svāmino mayi dṛśyate

tava dāsyapi bhogāḍhyā kimutāṃkasthalīcarī //
tatrāpyananyasaṃpattistatra svādhīnabhartṛtā

vipaścitsaṃcayedarthāniṣṭāpūrtāya karmaṇe //
taporthamāyurnirvighnaṃ dārāṃścāpatyalabdhaye

tavaitatsarvamastīha viśveśānugrahātpriya //
pūraṇīyo'bhilāṣo me yadi tadvacamyahaṃ śṛṇu

tūrṇaṃ prahiṇu māṃ nātha viśvanāthapurīṃ prati //
prāṇāḥ prayātā prāgeva vapuḥ śeṣāsmi kevalam

mālyaketuḥ kalāvatyā ityākarṇya vacaḥ sphuṭam //
kṣaṇaṃ vicārya svahṛdi rājā provāca tāṃ priyām

priye kalāvati yadi tava gaṃtavyameva hi //
rājyalakṣmyānayā kiṃ me calayā tvadvihīnayā

na rājyaṃ rājyamityāhū rājyaśrīḥ preyasī dhruvam //
saptāṃgamapi tadrājyaṃ tayā hīnaṃ tṛṇāyate

niḥsapatnaṃ kṛtaṃ rājyaṃ bhuktvā bhogānniraṃtaram //
hṛṣīkārthāḥ kṛtārthāśca vidhṛtā ādhṛtiḥ priye

apatyānyapi jātāni kiṃ kartavyamihāsti me //
avaśyameva gaṃtavyā''vābhyāṃ vārāṇasī purī

mālyaketuḥ priyāmitthamāśvāsya kṛtaniścayaḥ //
samāhūya ca devajñānprakṛtīḥ paripūjya ca

putre rājyaṃ nidhāyātha rājā kāśīṃ pratasthivān //
ratnajātaṃ kiyadapi putrādarthaṃ pragṛhya ca

dṛṣṭvā viśveśvarapurīṃ hṛṣṭaromā nareśvaraḥ //
mene kṛtārthamātmānaṃ saṃsārāṃbudhipāragam // ३ /
prāgjanmavāsanāyogātsāpi rājñī kalāvatī //
grāmāṃtarādāgateva purīmārgānavaitsvayama

maṇikarṇyāmathasnātvā bhūri dattvā tato vasu //
viśveśamarcayitvātha ratnajātairanekaśaḥ

dattvā tatrāpi ratnāni gajānaśvāngavāṃ vrajam //
dukūlāni vicitrāṇi pūjopakaraṇāni ca

suvarṇarūpyakalaśāndīpī darpaṇa cāmarān //
dhvajastaṃbha patākāśca vicitrollocakāni ca

atha pradakṣiṇīkṛtya muktimaṃḍapamāviśat //
tatra dharmakathāṃ śrutvā dattvā tatrāpi saddhanam

sāyaṃtanīṃ mahāpūjāṃ punaḥ kṛtvā kṣitīśvaraḥ //
tatra jāgaraṇaṃ kṛtvā tauryatrika mahotsavaiḥ

atha prātaḥ samutthāya kṛtvā śaucācamakriyām //
rājñyā vinirdiṣṭapathā jñānavāpīṃ nṛpo yayau

nṛpaḥ sārdhaṃ kalāvatyā tatra sasnau prahṛṣṭavat //
atha piṃḍānsanirvāpya saṃtarpya śraddhayā pitṝn

tatra rūpya suvarṇādi pātrebhyaḥ pratipādya ca //
dīnāṃdha kṛpaṇānāthānmahārhai ratnajātakaiḥ

prīṇayitvā narapatiḥ pāraṇāṃ kṛtavāṃstataḥ //
saṃskārya ratnasopānairjñānavāpī kalāvatī

ābabaṃdha ratiṃ tatra saha bhartrā tapasvinī //
ekāṃtaropavāsaiśca kadācicca tryahovrataiḥ

ṣaḍahobhojanaiścāpi pakṣārdhaniyamairatha //
pakṣāṃtaropavāsaiśca māsopavasanādibhiḥ

cāṃdrāyaṇavrataiḥ kṛcchrairbhartuḥ śuśrūṣaṇairapi //
nināya kṣaṇavatkālamāyuḥśeṣasya sānaghā

ekadā jñānavāpyāṃ tu prātaḥ snātvopaviṣṭayoḥ //
āgatya jaṭilaḥ kaścidvibhūtiṃ dattavānkare

uvāca ca prasannāsya āśīrbhirabhinadya ca //
uttiṣṭhataṃ prakurutaṃ mahānepathyamadya vai

tārakodaya saṃprāptirbhavitrī vāṃ kṣaṇādiha //
yāvaditthaṃ samācaṣṭa jaṭilo'gre tayorvacaḥ

tāvadvimānamāpannaṃ sakvaṇatkiṃkiṇīgaṇam //
paśyatāṃ sarvalokānāṃ candramaulirathorathāt

uttīrya tacchrutipuṭe kimapi svayamādiśat //
anākhyaṃ yatparaṃjyotiruccakrāma ca tatkṣaṇāt

udyotayannabhovartma devopi svālayaṃ yayau //
// skanda uvāca // //
tadā prabhṛti loke'tra jñānavāpī viśiṣyate

sarvebhyastīrtharmukhyebhyaḥ pratyakṣa jñānadā mune //
sarvajñānamayī caiṣā sarvaliṃgamayī śubhā

sākṣācchivamayī mūrtirjñānakṛjjñānavāpikā //
santi tīrthānyanekāni sadyaḥ śucikarāṇyapi

paraṃtu jñānavāpyā hi kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm //
jñānavāpyāḥ samutpattiṃ yaḥ śroṣyati samāhitaḥ //
na tasya jñānavibhraṃśo maraṇe jāyate kvacit

mahākhyānamidaṃ puṇyaṃ mahāpātakanāśanam//
mahādevasya gauryāśca mahāprītivivardhanam

paṭhitvā pāṭhayitvā vā śrutvā vā śraddhayānvitaḥ //
jñānavāpyāḥ śubhākhyānaṃ śivaloke mahīyate

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe jñānavāpīpraśaṃsanaṃ nāma catustriṃśattamo'dhyāyaḥ