સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.34

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
પુનર્દદર્શ તન્વંગી ચિત્રપટ્યાં ઘટોદ્ભવ ॥
સ્વર્ગદ્વારાત્પુરોભાગે શ્રીમતીં મણિકર્ણિકામ્

સંસારસર્પદષ્ટાનાં જંતૂનાં યત્ર શંકરઃ ॥
અપસવ્યેન હસ્તેન બ્રૂતે બ્રહ્મસ્પૃશઞ્છ્રુતિમ્

ન કાપિલેન યોગેન ન સાંખ્યેન ન ચ વ્રતૈઃ ॥
યા ગતિઃ પ્રાપ્યતે પુંભિસ્તાં દદ્યાન્મોક્ષભૂરિયમ્

વૈકુંઠે વિષ્ણુભવને વિષ્ણુભક્તિપરાયણાઃ ॥
જપેયુઃ સતતં મુક્ત્યૈ શ્રીમતીં મણિકર્ણિકામ્

હુત્વાગ્નિહોત્રમપિ ચ યાવજ્જીવં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
અંતે શ્રયંતે મુક્ત્યૈ યાં સેયં શ્રીમણિકર્ણિકા

વેદાન્પઠિત્વા વિધિવદ્બ્રહ્મયજ્ઞરતા ભુવિ ॥
યાં શ્રયંતિ દ્વિજા મુક્ત્યૈ સેયં શ્રીમણિકર્ણિકા

ઇષ્ટ્વા ક્રતૂનપિ નૃપા બહૂન્પર્યાપ્તદક્ષિણાન્ ॥
શ્રયંતે શ્રેયસે ધન્યાઃ પ્રાંતેઽધિમણિકર્ણિકમ્

સીમંતિન્યોપિ સતતં પતિવ્રતપરાયણાઃ ॥
મુક્ત્યૈ પતિમનુવ્રજ્ય શ્રયંતિ મણિકર્ણિકામ્

વૈશ્યા અપિ ચ સેવંતે ન્યાયોપાર્જિતસંપદઃ ॥
ધનાનિ સાધુસાત્કૃત્વા પ્રાંતે શ્રીમણિકર્ણિકામ્

ત્યક્ત્વા પુત્રકલત્રાદિ સચ્છૂદ્રા ન્યાયમાર્ગગાઃ ॥
નિર્વાણપ્રાપ્તયે ચૈનાં ભજેયુર્મણિકર્ણિકામ્

યાવજ્જીવં ચરંતોપિ બ્રહ્મચર્ય જિતેંદ્રિયાઃ ॥
નિઃશ્રેયસે શ્રયંત્યેનાં શ્રીમતીં મણિકાર્ણકામ્

અતિથીનપિ સંતર્પ્ય પંચયજ્ઞરતા અપિ ॥
ગૃહસ્થાશ્રમિણો નેમાં ત્યજેયુર્મણિકર્ણિકામ્

વાનપ્રસ્થાશ્રમયુજો જ્ઞાત્વા નિર્વાણસાધનમ્ ॥
સન્નિયમ્યેંદ્રિયગ્રામં મણિકર્ણીમુપાસતે

અનન્યસાધનાં મુક્તિં જ્ઞાત્વા શાસ્ત્રૈરનેકધા ॥
મુમુક્ષુભિસ્ત્વેકદંડૈઃ સેવ્યતે મણિકર્ણિકા

દંડયિત્વા મનોવાચં કાયં નિત્યં ત્રિદંડિનઃ ॥
નૈઃશ્રેયસીં શ્રિયં પ્રાપ્તું શ્રયંતે મણિકર્ણિકામ્

સંન્યસ્તાખિલકર્માણો દંડયિત્વા ચલં મનઃ ॥
એકદંડવ્રતા મુક્ત્યૈ ભજેયુર્મણિકર્ણિકામ્

શિખી મુંડી જટી વાપિ કૌપીની વા દિગંબરઃ ॥
મુમુક્ષુઃ કો ન સેવેત મુક્તિદાં મણિકર્ણિકામ્

।
તપઃકર્તું ન શક્તા યે દાનં વા દાતુમક્ષમાઃ ॥
યોગાભ્યાસ વિહીના યે તેષામેષા વિમુક્તિદા ॥ ૧- ॥
સંત્યુપાયાઃ સહસ્રં તુ મુક્તયે ન તથા મુને ॥
હેલયૈષા યથા દદ્યાન્નિર્વાણં મણિકર્ણિકા

અનશનવ્રતભૃતે ત્રિકાલાભ્યવહારિણે ॥
પ્રાંતે દદ્યાત્સમાં મુક્તિમુભાભ્યાં મણિકર્ણિકા

યથોક્તમાચરેદેકો નિષ્ઠા પાશુપતંવ્રતમ્ ॥
નિરંતરં સ્મરેદેકો હૃદ્યેનાં મણિકર્ણિકામ્

દૃષ્ટાત્ર વપુષઃ પાતે દ્વયોશ્ચ સદૃશી ગતિઃ ॥
તસ્માત્સર્વવિહાયાશુ સેવ્યૈષા મણિકર્ણિકા ॥

સ્વર્ગદ્વારે વિશેયુર્યે વિગાહ્ય મણિકર્ણિકામ્ ॥
તેષાં વિધૂતપાપાનાં કાપિ સ્વર્ગો ન દૂરતઃ

સ્વર્ગદ્વાઃ સ્વર્ગભૂરેષા મોક્ષભૂર્મણિકર્ણિકા ॥
સ્વર્ગાપવર્ગાવત્રૈવ નોપરિષ્ટાન્ન ચાપ્યધઃ

દત્ત્વા દાનાન્યનેકાનિ વિગાહ્ય મણિકર્ણિકામ્ ॥
સ્વર્ગદ્વારં પ્રવિષ્ટા યે ન તે નિરયગામિનઃ

સ્વર્ગાપવર્ગયોરર્થઃ કોવિદૈશ્ચ નિરૂપિતઃ ॥
સ્વર્ગઃ સુખં સમુદ્દિષ્ટમપવર્ગો મહાસુખમ્

મણિકર્ણ્યુપવિષ્ટસ્ય યત્સુખં જાયતે સતઃ ॥
સિંહાસનોપવિષ્ટસ્ય તત્સુખં ક્વ શતક્રતોઃ

મહાસુખં યદુદ્દિષ્ટં સમાધૌ વિસ્મૃતાત્મનામ્ ॥
શ્રીમત્યાં મણિકર્ણ્યાં તત્સહજેનૈવ જાયતે

સ્વર્ગદ્વારાત્પુરોભાગે દેવનદ્યાશ્ચ પશ્ચિમે ॥
સૌભાગ્યભાગ્યૈકનિધિઃ કાચિદેકા મહાસ્થલી

યાવંતો ભાસ્વતઃ સ્પર્શાદ્ભાસંતે સૈકતાઃ કણાઃ ॥
તાવંતો દ્રુહિણા જગ્મુર્નૈત્યેષા મણિકર્ણિકા

સંતિ તીર્થાનિ તાવંતિ પરિતો મણિકર્ણિકામ્ ॥
યાવદ્ભિસ્તિલમાત્રાપિ ન ભૂમિર્વિરલીકૃતા

યદન્વયે કોપિ મુક્તઃ સંપ્રાપ્ય મણિકર્ણિકામ્ ॥
તદ્વંશ્યાસ્તત્પ્રભાવેણ માન્યાઃ સ્વર્ગૌકસામપિ

તર્પિતાઃ પિતરો યેન સંપ્રાપ્ય મણિકર્ણિકામ્॥
સપ્તસપ્ત તથા સપ્ત પૂર્વજાસ્તેન તારિતાઃ

આમધ્યાદ્દેવસરિત આ હરિશ્ચંદ્રમડપાત્ ॥
આ ગંગા કેશવાદા ચ સ્વર્દ્વારાન્મણિકર્ણિકા ॥

એતદ્રજઃકણતુલાં ત્રિલોક્યપિ ન ગચ્છતિ ॥
એતત્પ્રાપ્ત્યૈ પ્રયતતે ત્રિલોકસ્થોઽખિલો ભવી

કલાવતી ચિત્રપટીં પશ્યંતીત્થં મુહુર્મુહુઃ ॥
જ્ઞાનવાપીં દદર્શાથ શ્રીવિશ્વેશ્વરદક્ષિણે

યદંબુસતતં રક્ષેદ્દુર્વૃત્તાદ્દંડનાયકઃ ॥
સંભ્રમો વિભ્રમશ્ચાસૌ દત્ત્વા ભ્રાતિં ગરીયસીમ્

યોષ્ટમૂર્તિર્મહાદેવઃ પુરાણે પરિપઠ્યતે ॥
તસ્યૈષાંબુમયી મૂર્તિર્જ્ઞાનદા જ્ઞાનવાપિકા

નેત્રયોરતિથીકૃત્ય જ્ઞાનવાપી કલાવતી ॥
કદંબકુસુમાકારાં બભાર ક્ષણતસ્તનુમ્ ॥

અંગાનિ વેપથું પ્રાપુઃ સ્વિન્ના ભાલસ્થલી ભૃશમ્ ॥
હર્ષવાષ્પાંબુકલિલે જાતે તસ્યા વિલોચને

તસ્તંભ ગાત્રલતિકા મુખવૈવર્ણ્યમાપ ચ ॥
સ્વરોથ ગદ્ગદો જાતો વ્યભ્રંશત્તત્કરાત્પટી

સાક્ષણં સ્વં વિસસ્માર કાહં ક્વાહં ન વેત્તિ ચ ॥
સૌષુપ્તાયાં દશાયાં ચ પરમાત્મેવ નિશ્ચલા

અથ તત્પરિચારિણ્યસ્ત્વરમાણા ઇતસ્તતઃ ॥
કિં કિં કિમેતદેતત્કિં પૃચ્છંતિ સ્મ પરસ્પરમ્

તદવસ્થાં સમાલોક્ય તાં તાશ્ચતુરચેતસઃ ॥
વિજ્ઞાય સાત્ત્વિકૈર્ભાવૈરિદમૂચૂઃ પરસ્પરમ્

ભવાંતરે પ્રેમપાત્રમેતયૈક્ષિતુ કિંચન ॥
ચિરાત્તેન ચ સંગત્ય સુખમૂર્ચ્છામવાપ હ

અથનેત્થં કથમિયમકાંડાત્પર્યમૂમુહત્ ॥
પ્રેક્ષમાણા રહશ્ચિત્રપટીમતિ પટીયસીમ્

તન્મોહસ્ય નિદાનં તાઃસમ્યગેવ વિચાર્ય ચ ॥
ઉપચેરુર્મહાશાંતૈરુપચારૈરનાકુલમ્

કાચિત્તાં વીજયાંચક્રે કદલીતાલવૃંતકૈઃ ॥
બિસિનીવલયૈરન્યા ધન્યાં તાં પર્યભૂષયત્

અમંદૈશ્ચંદનરસૈરભ્યષિંચદમું પરા ॥
અશોકપલ્લવૈરસ્યાઃ કાચિચ્છોકમનીનશત્

ધારામંડપધારાંબુસીકરૈસ્તત્તનૂલતામ્ ॥
ઇષ્ટાર્થવિરહગ્લાનાં સિંચયામાસ કાચન

જલાર્દ્રવાસસા કાચિદેતસ્યાસ્તનુમાવૃણોત્ ॥
કર્પૂરક્ષોદજાલેપૈરન્યાસ્તામન્વલેપયન્

પદ્મિનીદલશય્યા ચ કાચિત્યરચયન્મૃદુમ્ ॥
કાચિત્કુલિશનેપથ્યં દૂરીકૃત્ય તદંગતઃ

મુક્તાકલાપં રચયાંચક્રે વક્ષોજમંડલે ॥
કાચિચ્છશિમુખી તાં તુ ચંદ્રકાંતશિલાતલે

સ્વાપયામાસ તન્વંગીં સ્રવચ્છીતાંબુશીતલે ॥
દૃષ્ટ્વોપચાર્યમાણાં તામિત્થં બુદ્ધિશરીરિણી

અતિતાપપરીતાંગી તાઃ સખીઃ પ્રત્યભાષત ॥
એતસ્યાસ્તાપશાંત્યર્થં જાનેહં પરમૌષધમ્

ઉપચારાનિમાન્સવાર્ન્દૂરી કુરુત મા ચિરમ્ ॥
અપતાપાં કરોમ્યેનાં સદ્યઃ પશ્યત કૌતુકમ્

દૃષ્ટ્વા ચિત્રપટીમેષા સદ્યો વિહ્વલતામગાત્ ॥
અત્રૈવ કાચિદેતસ્યાઃ પ્રેમભૂરસ્તિ નિશ્ચિતમ્

અતશ્ચિત્રપટીસ્પર્શાત્પરિતાપં વિહાસ્યતિ ॥
વાક્યાદ્બુદ્ધિશરીરિણ્યાસ્તતસ્તત્પરિચારિકાઃ

નિધાય તત્પુરઃ પ્રોચુઃ પટીં પશ્ય કલાવતિ ॥
તવાનંદકરી યત્ર કાચિદસ્તીષ્ટદેવતા ॥

સાપીષ્ટદેવતાનામ્ના તત્પટીદર્શનેન ચ ॥
સુધાસેકમિવ પ્રાપ્ય મૂર્છાં હિત્વોત્થિતા દ્રુતમ્

અવગ્રહપરિમ્લાના વર્ષાસારૈરિવૌષધીઃ ॥
પુનરાલોકયાંચક્રે જ્ઞાનદાં જ્ઞાનવાપિકામ્

સ્પૃષ્ટ્વા કલાવતી તાં તુ વાપીં ચિત્રગતામપિ ॥
લેભે ભવાંતરજ્ઞાનં યથાસીત્પૂર્વર્જન્મનિ

પુનર્વિચારયાંચક્રે વાપી માહાત્મ્યમુત્તમમ્॥
અહો ચિત્રગતાપીયં સંસ્પૃષ્ટા જ્ઞાનવાપિકા

જ્ઞાનં મે જનયામાસ ભવાંતર સમુદ્ભવમ્ ॥
અથ તાસાં પુરો હૃષ્ટા કથયામાસ સુંદરી

નિજં પ્રાગ્ભવ વૃત્તાંતં જ્ઞાનવાપીપ્રભાવજમ્ ॥
॥ કલાવત્યુવાચ ॥ ॥
એતસ્માજ્જન્મનઃ પૂર્વમહં બ્રાહ્મણકન્યકા

ઉપવિશ્વેશ્વરં કાશ્યાં જ્ઞાનવાપ્યાં રમે મુદા ॥
જનકો મે હરિસ્વામી જનયિત્રી પ્રિયંવદા

આખ્યા મમ સુશીલેતિ માં ચ વિદ્યાધરોઽહરત્ ॥
મધ્યેમાર્ગં નિશીથેથ તદોપ મલયાચલમ્

રક્ષસા સહતો વીરો રાક્ષસં સ જઘાનહ ॥
રક્ષોપિ મુક્તં શાપાત્તુ દિવ્યવપુરવાપ હ

અવાપ જન્મગંધર્વસ્ત્વસૌ મલયકેતુતઃ ॥
કર્ણાટનૃપતેઃ કન્યા બભૂવાહં કલાવતી

ઇતિ જ્ઞાનં મમોદ્ભૂતં જ્ઞાનવાપીક્ષણાત્ક્ષણાત્ ॥
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા સાપિ બુદ્ધિશરીરિણી

તાશ્ચ તત્પરિચારિણ્યઃ પ્રહૃષ્ટાસ્યાસ્તદાઽભવન્ ॥
પ્રોચુસ્તાં પ્રણિપત્યાથ પુણ્યશીલાં કલાવતીમ્

અહો કથં હિ સા લભ્યા યત્પ્રભાવોયમીદૃશઃ ॥
ધિગ્જન્મ તેષાં મર્ત્યેઽસ્મિન્યૈર્નૈક્ષિ જ્ઞાનવાપિકા

કલાવતિ નમસ્તુભ્યં કુરુનોપિ સમીહિતમ્ ॥
જનિં સફલયાસ્માકં નય નઃ પ્રાર્થ્ય ભૂપતિમ્

અયં ચ નિયમોસ્માકમદ્યારભ્ય કલાવતિ ॥
નિર્વેક્ષ્યામો મહાભોગાન્દૃષ્ટ્વા તાં જ્ઞાનવાપિકામ્

અવશ્યં જ્ઞાનવાપી સા નામ્ના ભવિતુમર્હતિ ॥
ચિત્રં ચિત્રગતાપીહ યા તવ જ્ઞાનદાયિની

ૐકૃત્ય તાસાં વાક્યં સા સ્વાકારં પરિગોપ્ય ચ ॥
પ્રિયાણિ કૃત્વા ભૂભર્તુઃ પ્રસ્તાવજ્ઞા વ્યજિજ્ઞપત્

કલાવત્યુવાચ ॥
જીવિતેશ ન મે ત્વત્તઃ કિંચિત્પ્રિયતરં ક્વચિત્ ॥
ત્વામાસાદ્ય પતિં રાજન્પ્રાપ્તાઃ સર્વે મનોરથાઃ

એકો મનોરથઃ પ્રાર્થ્યો મમાસ્ત્યત્રાર્યપુત્રક ॥
વિચારપથમાપન્નસ્તવાપિ સ મહાહિતઃ

મમ તુ ત્વદધીનાયાઃ સુદુષ્પ્રાપતરો મહાન્ ॥
તવ સ્વાધીનવૃત્તેસ્તુ સિદ્ધપ્રાયો મનોરથઃ

પ્રાણેશ કિં બહૂક્તેન યદિ પ્રાણૈઃ પ્રયોજનમ્ ॥
તદાભિલષિતં દેહિ પ્રાણા યાસ્યંત્યથાન્યથા

પ્રાણેભ્યોપિ ગરીયસ્યાસ્તસ્યા વાક્યં નિશમ્ય સઃ ॥
ઉવાચ વચનં રાજા તસ્યાઃ સ્વસ્યાપિ ચ પ્રિયમ્

રાજોવાચ ॥ ॥
નાહં પ્રિયે તવાદેયમિહ પશ્યામિ ભામિનિ ॥
પ્રાણા અપિ મમ ક્રીતાસ્ત્વયા શીલકલાગુણૈઃ

અવિલંબિતમાચક્ષ્વ કૃતં વિદ્ધિ કલાવતિ ॥
ભવદ્વિધાનાં સાધ્વીનામન્યેઽપ્રાપ્યં ન કિંચન

કઃ પ્રાર્થ્યઃ પ્રાર્થનીયં કિં કો વા પ્રાર્થયિતા પ્રિયે॥
ન પૃથગ્જનવત્કિંચિદ્વર્તનં નૌ કલાવતિ

દેશઃ કોશો બલં દુર્ગં યદન્યદપિ ભામિનિ ॥
તત્ત્વદીયં ન મે કિંચિત્સ્વામ્યમાત્રમિહાસ્તિ મે

તચ્ચ સ્વામ્યં મમાન્યત્ર ત્વદૃતે જીવિતેશ્વરિ ॥
રાજ્યં ત્યજેયં ત્વદ્વાક્યાત્તૃણીકૃત્યાપિ માનિનિ

માલ્પકેતોર્મહીજાનેરિતિ વાક્યં નિશમ્ય સા ॥
પ્રાહ ગંભીરયા વાચા વચશ્ચારુ કલાવતી

કલાવત્યુવાચ ॥
નાથ પ્રજાસૃજાપૂર્વં સૃષ્ટા નાનાવિધાઃ પ્રજાઃ ॥
પ્રજાહિતાય સંસૃષ્ટં પુરુષાર્થચતુષ્ટયમ્

તદ્વિહીનાજનિરપિ જલ બુદ્બુદવન્મુધા ॥
તસ્માદેકોપિ સંસાધ્યઃ પરત્રેહ ચ શર્મણે

યત્રાનુકૂલ્યં દંપત્યોસ્ત્રિવર્ગસ્તત્ર વર્ધતે ॥
યદુચ્યતે પુરાવિદ્ભિરિતિ તત્તથ્યમીક્ષિતમ્

મદ્વિધાના તુ દાસીનાં શતં તેઽસ્તીહ મંદિરે ॥
તથાપિ નિતરાં પ્રેમ સ્વામિનો મયિ દૃશ્યતે

તવ દાસ્યપિ ભોગાઢ્યા કિમુતાંકસ્થલીચરી ॥
તત્રાપ્યનન્યસંપત્તિસ્તત્ર સ્વાધીનભર્તૃતા

વિપશ્ચિત્સંચયેદર્થાનિષ્ટાપૂર્તાય કર્મણે ॥
તપોર્થમાયુર્નિર્વિઘ્નં દારાંશ્ચાપત્યલબ્ધયે

તવૈતત્સર્વમસ્તીહ વિશ્વેશાનુગ્રહાત્પ્રિય ॥
પૂરણીયોઽભિલાષો મે યદિ તદ્વચમ્યહં શૃણુ

તૂર્ણં પ્રહિણુ માં નાથ વિશ્વનાથપુરીં પ્રતિ ॥
પ્રાણાઃ પ્રયાતા પ્રાગેવ વપુઃ શેષાસ્મિ કેવલમ્

માલ્યકેતુઃ કલાવત્યા ઇત્યાકર્ણ્ય વચઃ સ્ફુટમ્ ॥
ક્ષણં વિચાર્ય સ્વહૃદિ રાજા પ્રોવાચ તાં પ્રિયામ્

પ્રિયે કલાવતિ યદિ તવ ગંતવ્યમેવ હિ ॥
રાજ્યલક્ષ્મ્યાનયા કિં મે ચલયા ત્વદ્વિહીનયા

ન રાજ્યં રાજ્યમિત્યાહૂ રાજ્યશ્રીઃ પ્રેયસી ધ્રુવમ્ ॥
સપ્તાંગમપિ તદ્રાજ્યં તયા હીનં તૃણાયતે

નિઃસપત્નં કૃતં રાજ્યં ભુક્ત્વા ભોગાન્નિરંતરમ્ ॥
હૃષીકાર્થાઃ કૃતાર્થાશ્ચ વિધૃતા આધૃતિઃ પ્રિયે

અપત્યાન્યપિ જાતાનિ કિં કર્તવ્યમિહાસ્તિ મે ॥
અવશ્યમેવ ગંતવ્યાઽઽવાભ્યાં વારાણસી પુરી

માલ્યકેતુઃ પ્રિયામિત્થમાશ્વાસ્ય કૃતનિશ્ચયઃ ॥
સમાહૂય ચ દેવજ્ઞાન્પ્રકૃતીઃ પરિપૂજ્ય ચ

પુત્રે રાજ્યં નિધાયાથ રાજા કાશીં પ્રતસ્થિવાન્ ॥
રત્નજાતં કિયદપિ પુત્રાદર્થં પ્રગૃહ્ય ચ

દૃષ્ટ્વા વિશ્વેશ્વરપુરીં હૃષ્ટરોમા નરેશ્વરઃ ॥
મેને કૃતાર્થમાત્માનં સંસારાંબુધિપારગમ્ ॥ ૩ ।
પ્રાગ્જન્મવાસનાયોગાત્સાપિ રાજ્ઞી કલાવતી ॥
ગ્રામાંતરાદાગતેવ પુરીમાર્ગાનવૈત્સ્વયમ

મણિકર્ણ્યામથસ્નાત્વા ભૂરિ દત્ત્વા તતો વસુ ॥
વિશ્વેશમર્ચયિત્વાથ રત્નજાતૈરનેકશઃ

દત્ત્વા તત્રાપિ રત્નાનિ ગજાનશ્વાન્ગવાં વ્રજમ્ ॥
દુકૂલાનિ વિચિત્રાણિ પૂજોપકરણાનિ ચ

સુવર્ણરૂપ્યકલશાન્દીપી દર્પણ ચામરાન્ ॥
ધ્વજસ્તંભ પતાકાશ્ચ વિચિત્રોલ્લોચકાનિ ચ

અથ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય મુક્તિમંડપમાવિશત્ ॥
તત્ર ધર્મકથાં શ્રુત્વા દત્ત્વા તત્રાપિ સદ્ધનમ્

સાયંતનીં મહાપૂજાં પુનઃ કૃત્વા ક્ષિતીશ્વરઃ ॥
તત્ર જાગરણં કૃત્વા તૌર્યત્રિક મહોત્સવૈઃ

અથ પ્રાતઃ સમુત્થાય કૃત્વા શૌચાચમક્રિયામ્ ॥
રાજ્ઞ્યા વિનિર્દિષ્ટપથા જ્ઞાનવાપીં નૃપો યયૌ

નૃપઃ સાર્ધં કલાવત્યા તત્ર સસ્નૌ પ્રહૃષ્ટવત્ ॥
અથ પિંડાન્સનિર્વાપ્ય સંતર્પ્ય શ્રદ્ધયા પિતૄન્

તત્ર રૂપ્ય સુવર્ણાદિ પાત્રેભ્યઃ પ્રતિપાદ્ય ચ ॥
દીનાંધ કૃપણાનાથાન્મહાર્હૈ રત્નજાતકૈઃ

પ્રીણયિત્વા નરપતિઃ પારણાં કૃતવાંસ્તતઃ ॥
સંસ્કાર્ય રત્નસોપાનૈર્જ્ઞાનવાપી કલાવતી

આબબંધ રતિં તત્ર સહ ભર્ત્રા તપસ્વિની ॥
એકાંતરોપવાસૈશ્ચ કદાચિચ્ચ ત્ર્યહોવ્રતૈઃ

ષડહોભોજનૈશ્ચાપિ પક્ષાર્ધનિયમૈરથ ॥
પક્ષાંતરોપવાસૈશ્ચ માસોપવસનાદિભિઃ

ચાંદ્રાયણવ્રતૈઃ કૃચ્છ્રૈર્ભર્તુઃ શુશ્રૂષણૈરપિ ॥
નિનાય ક્ષણવત્કાલમાયુઃશેષસ્ય સાનઘા

એકદા જ્ઞાનવાપ્યાં તુ પ્રાતઃ સ્નાત્વોપવિષ્ટયોઃ ॥
આગત્ય જટિલઃ કશ્ચિદ્વિભૂતિં દત્તવાન્કરે

ઉવાચ ચ પ્રસન્નાસ્ય આશીર્ભિરભિનદ્ય ચ ॥
ઉત્તિષ્ઠતં પ્રકુરુતં મહાનેપથ્યમદ્ય વૈ

તારકોદય સંપ્રાપ્તિર્ભવિત્રી વાં ક્ષણાદિહ ॥
યાવદિત્થં સમાચષ્ટ જટિલોઽગ્રે તયોર્વચઃ

તાવદ્વિમાનમાપન્નં સક્વણત્કિંકિણીગણમ્ ॥
પશ્યતાં સર્વલોકાનાં ચન્દ્રમૌલિરથોરથાત્

ઉત્તીર્ય તચ્છ્રુતિપુટે કિમપિ સ્વયમાદિશત્ ॥
અનાખ્યં યત્પરંજ્યોતિરુચ્ચક્રામ ચ તત્ક્ષણાત્

ઉદ્યોતયન્નભોવર્ત્મ દેવોપિ સ્વાલયં યયૌ ॥
॥ સ્કન્દ ઉવાચ ॥ ॥
તદા પ્રભૃતિ લોકેઽત્ર જ્ઞાનવાપી વિશિષ્યતે

સર્વેભ્યસ્તીર્થર્મુખ્યેભ્યઃ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનદા મુને ॥
સર્વજ્ઞાનમયી ચૈષા સર્વલિંગમયી શુભા

સાક્ષાચ્છિવમયી મૂર્તિર્જ્ઞાનકૃજ્જ્ઞાનવાપિકા ॥
સન્તિ તીર્થાન્યનેકાનિ સદ્યઃ શુચિકરાણ્યપિ

પરંતુ જ્ઞાનવાપ્યા હિ કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્ ॥
જ્ઞાનવાપ્યાઃ સમુત્પત્તિં યઃ શ્રોષ્યતિ સમાહિતઃ ॥
ન તસ્ય જ્ઞાનવિભ્રંશો મરણે જાયતે ક્વચિત્

મહાખ્યાનમિદં પુણ્યં મહાપાતકનાશનમ્॥
મહાદેવસ્ય ગૌર્યાશ્ચ મહાપ્રીતિવિવર્ધનમ્

પઠિત્વા પાઠયિત્વા વા શ્રુત્વા વા શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
જ્ઞાનવાપ્યાઃ શુભાખ્યાનં શિવલોકે મહીયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે જ્ઞાનવાપીપ્રશંસનં નામ ચતુસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ