Skanda Purana · Chapter 4.30

// skaṃda uvāca // //
śṛṇvagastyamahābhāga sa ca rājā bhagīrathaḥ //
ārādhya śrīmahādevamuddidhīrṣuḥ pitāmahān

brahmaśāpa vinirdagdhānsarvānrājarṣisattamaḥ //
mahatā tapasā bhūmimānināya trivartmagām

trayāṇāmapi lokānāṃ hitāya mahate nṛpaḥ //
samānaiṣīttato gaṃgāṃ yatrāsīnmaṇikarṇikā

ānaṃdakānanaṃ śaṃbhoścakrapuṣkariṇī hareḥ //
parabrahmaikasukṣetraṃ līlāmokṣasamarpakam

prāpayāmāsa tāṃ gaṃgāṃ dailīpiḥ purataścaran //
nirvāṇakāśanādyatra kāśīti prathitā purī

avimuktaṃ mahākṣetraṃ na muktaṃ śaṃbhunā kvacita //
prāgeva hi mune'narghyaṃ jātyaṃ jāṃbūnadaṃ svayam

punarvāritareṇāpi hīreṇayadi saṃgatam //
cakrapuṣkaraṇītīrthaṃ prāgeva śreyasāṃpadam

tataḥ śreṣṭhataraṃ śaṃbhormaṇiśravaṇabhūṣaṇāt //
ānaṃdakānane tasminnavimukte śivālaye//

prāgeva muktiḥ saṃsiddhā gaṃgāsaṃgāttatodhikā //
yadā prabhṛti sā gaṃgā maṇikarṇyāṃ samāgatā

tadāprabhṛti tatkṣetraṃ duṣprāpaṃ tridaśairapi //
kṛtvā karmāṇyanekāni kalyāṇānītarāṇi vā

tāni kṣaṇātsamutkṣipya kāśīsaṃstho'mṛtobhavet //
tasyāṃ vedāṃtavedyasya nididhyāsanato vinā

vinā sāṃkhyena yogena kāśyāṃ saṃstho'mṛto bhavet //
karmanirmūlanavatā vinā jñānena kuṃbhaja

śaśimauliprasādena kāśīsaṃstho'mṛto bhavet //
yatnato'yatnato vāpi kālāttyaktvā kalevaram

tārakasyopadeśena kāśīsaṃstho'mṛto bhavet //
anekajanmasaṃsiddhairbaddho'pi prākṛtairguṇaiḥ

asisaṃbheda yogena kāśīsaṃstho'mṛto bhavet //
dehatyāgo'tra vai dānaṃ dehatyāgotra vai tapaḥ

dehatyāgo'tra vai yogaḥ kāśyāṃ nirvāṇasaukhyakṛt //
prāpyottaravahāṃ kāśyāmatiduṣkṛtavānapi

yāyātsvaṃ helayā tyaktvā tadviṣṇoḥ paramaṃ padam //
yameṃdrāgnimukhā devā dṛṣṭvā muktipathonmukhān

sarvānsarve samālokya rakṣāṃ cakruḥ purāpuraḥ //
asiṃ mahāsirūpāṃ ca pāpyasanmatikhaṃḍanīm

duṣṭapraveśaṃ dhunvānāṃ dhunīṃ devā vinirmamuḥ //
varaṇāṃ ca vyadhustatra kṣetravighnanivāriṇīm

durvṛttasupravṛtteśca nivṛttikaraṇīṃ surāḥ //
dakṣiṇottaradigbhāge kṛtvā'siṃ varaṇāṃ surāḥ

kṣetrasya mokṣanikṣepa rakṣāṃ nirvṛtimāpnuyuḥ //
kṣetrasya paścāddigbhāge taṃ dehalivināyakam

svayaṃ vyāpārayāmāsa rakṣārthaṃ śaśiśekharaḥ //
anujñātapraveśānāṃ viśveśena kṛpāvatā

te praveśaṃ prayacchaṃti nānyeṣāṃ hi kadācana //
ityarthe kathayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam //
āścaryakāriparamaṃ kāśībhaktipravardhanam

// skaṃda uvāca // //
dakṣiṇābdhitaṭe kaścitsetubaṃdhasamīpataḥ //
vaṇigdhanaṃjayo nāma mātṛbhaktisamanvitaḥ

puṇyamārgārjita dhano dhanatoṣitamārgaṇaḥ //
mārgaṇasphāritayaśā yaśodātanayārcakaḥ

samunnatopi saṃpattyā vinayānatakaṃdharaḥ //
ākaropi guṇānāṃ hi guṇiṣvākāragopakaḥ

rūpasaṃpadudāropi paradāraparāṅmukhaḥ //
sasaṃpūrṇakalopyāsīnniṣkalaṃkodayaḥ sadā

sasatyānṛtavṛttiśca prāyaḥ satyapriyo mune //
varṇetaropyabhūlloke suvarṇakṛtavarṇanaḥ

sadācaraṇagopyeṣa sukhayānacaraḥ kṛtī //
adaridropi medhāvī sobhūtpāpadaridradhīḥ

tasyaivaṃ vartamānasya kadācitkālaparyayāt //
jananī nidhanaṃ prāptā vyādhitā'tijarāturā

tayā ca yauvanaṃ prāpya meghacchāyāticaṃcalam //
prāvṛṇnadīpūrasamaṃ svapatiḥ parivaṃcitaḥ

dina tricaturasthāyi yā nārī prāpya yauvanam//
bhartāraṃ vaṃcayenmohātsā'kṣayaṃ narakaṃ vrajet

śīlabhaṃgena nārīṇāṃ bhartādharmaparopi hi //
patedduḥkhārjitātsvargācchīlaṃ rakṣyaṃ tataḥ striyā

viṣṭhāgarte ca niraye svayaṃ patati durmatiḥ //
ābhūtasaṃplavaṃ yāvattataḥ syādgrāmasūkarī

svaviṣṭhāpāyinī cātha valgulī vṛkṣalaṃbinī//
ulūkī vā divāṃdhā syādvṛkṣakoṭaravāsinī //

rakṣaṇīyaṃ mahāyatnādidaṃ sukṛtabhājanam //
vapuḥ parasya duḥsparśātsukhābhāsātmakātstriyā

anenaiva śarīreṇa bhartṛsādvihitena hi //
kiṃ satī na ca tastaṃbha bhānumudyaṃtamājñayā

atripatnyanasūyā kiṃ bhartṛbhaktiprabhāvataḥ //
dadhāra na trayīṃ garbhe pativrata parāyaṇā

iha kīrtiśca vipulā svargevāsastathā'kṣayaḥ //
pātivratyātstriyā labhyaṃ sakhitvaṃ ca śriyā saha

sādurvṛttyā parityajya patidharmaṃ sanātanam //
svacchaṃdacāriṇī bhūtvāmṛtānirayamudyayau

dhanaṃjayopi ca mune kenacicchivayoginā //
sārdhaṃ tapodayāditthaṃ so'bhavaddharmatatparaḥ

dhanaṃjayopi dharmātmā mātṛbhaktiparāyaṇaḥ //
ādāyāsthīnyatho māturgaṃgā mārgasthito'bhavat

paṃcagavyena saṃsnāpya tataḥ paṃcāmṛtena vai //
yakṣakardamalepena liptvā puṣpaiḥ prapūjya ca

āveṣṭya netravastreṇa tataḥ paṭṭāṃbareṇa vai //
tataḥ surasavastreṇa tato māṃjiṣṭhavāsasā

nepālakaṃbalenātha mṛdācā'tha viśuddhayā //
tāmrasaṃpuṭake kṛtvā māturaṃgānyaho vaṇik

aspṛṣṭahīnajātiḥ sa śuciṣmānsthaṃḍileśayaḥ //
ānayañjvaritopyāsīnmadhye mārgaṃ dhanaṃjayaḥ

bhāravāhaḥ kṛtastena kaściddattvocitāṃ bhṛtim //
kiṃ bahūktena ghaṭaja kāśī prāptā'tha tena vai

dhṛtvā saṃbhṛtirakṣārthaṃ bhāravāhaṃ dhanaṃjayaḥ //
jagāmāpaṇamānetuṃ kiṃcidvastvaśanādikam

bhāravāhyaṃtaraṃ prāpya tasya saṃbhṛtimadhyataḥ //
tāmrasaṃpuṭamādāya dhanaṃ jñātvā gṛhaṃ yayau

vāsasthānamathāgatya tamadṛṣṭvā dhanaṃjayaḥ //
tvarāvānsaṃbhṛtiṃ vīkṣya tāmrasaṃpuṭavarjitām

hāhetyātāḍya hṛdayaṃ cakraṃda bahuśo bhṛśam //
itastatastamālokya gatastadanusārataḥ

akṛtvā jāhnavīsnānamanavekṣya jagatpatim //
tasya saṃvasathaṃ prāpto bhāravoḍhurdhanaṃjayaḥ

bhāravāḍapyaraṇyānyāṃ tāmrasaṃpuṭamadhyataḥ//
dṛṣṭvāsthīni viniḥśvasya tāni tyaktvā gṛhaṃ yayau/

vaṇikca tadgṛhaṃ prāpya śuṣkakaṃṭhoṣṭhatālukaḥ //
dṛṣṭvā'tha cailaśakalaṃ tṛṇakuṭyaṃtare tadā

āśayā kiṃcidāśvasya tatpatnīṃ paripṛṣṭavān //
satyaṃ brūhi na bhetavyaṃ dāsyāmyanyadapi dhruvam

vasu kva te gato bhartā māturasthīnime'rpaya //
vayaṃ kārpaṭikā bhadre bhavāmo na ca duḥkhadāḥ

ajñātvā lobhavaśatastena nīto'sthisaṃpuṭaḥ //
tasyaiṣa doṣo no bhadre māturme karma tādṛśam

athavā na prasū doṣo maṃdabhāgyo'smi tatsutaḥ //
sutenakṛtyaṃ yatkṛtyaṃ tatprāptirnāsti bhilli me

udyamaṃ kṛtavānasmi na siddhyenmaṃdabhāgyataḥ //
āyātu satyavākyānme mā bibhetu vanecaraḥ //

asthīni darśayatvāśu dhanaṃ dāsye'dhikaṃ tataḥ //
ityuktā tena sā bhillī vyājahāra nijaṃ patim

lajjānamraśirāḥso'tha vṛttāṃtaṃ vinivedya ca //
nināya tāmaraṇyānīṃ śabarastaṃ dhanaṃjayam

vanecaro'tha tatsthānaṃ daivādvismṛtavānmune //
digbhrāṃtiṃ samavāpyātha paribabhrāma kānane

itoraṇyāttato yāti tatoraṇyādito vrajet //
vanādvanāṃtaraṃ bhrāṃtvā khinnaḥ sopi vanecaraḥ

vihāya madhye'raṇyāni taṃ yayau ca svapakkaṇam //
dvitrāṇyahāni saṃbhramya sa kārpaṭikasattamaḥ

kṣutkṣāmaḥ śuṣkakaṃṭhoṣṭho hāheti paridevayan //
punaḥ kāśīpurīṃ prāptaḥ parimlānamukho vaṇik //८ ६५ //
tanmaṃdabhāgyatāṃ śrutvā lokātkārpaṭiko mune //
kṛtvā gayāṃ prayāgaṃ ca tataḥ svaviṣayaṃ yayau

kāśyāṃ praveśaṃ prāpyāpi tadasthīni ghaṭodbhava //
vinā vaiśveśvarīmājñāṃ bahiryātāni tatkṣaṇāt //

evaṃ kāśyāṃ praviśyāpi pāpī dharmānuṣaṃgataḥ //
na kṣetraphalamāpnoti bahirbhavati tatkṣaṇāt

tasmādviśveśvarājñaiva kāśīvāse'tra kāraṇam //
asiśca varaṇā yatra kṣetrarakṣākṛtau kṛte

vārāṇasīti vikhyātā tadārabhya mahāmune //
aseśca varaṇāyāśca saṃgamaṃ prāpya kāśikā

vārāṇasīha karuṇāmayadivyamūrtirutsṛjya yatra tu tanuṃ tanubhṛtsukhena //
viśveśadṛṅmahasi yatsahasā praviśya rūpeṇa tāṃ vitanutāṃ padavīṃ dadhāti

jāto mṛto bahuṣu tīrthavareṣu re tvaṃ jaṃto na jātu tava śāṃtirabhūnnimajya //
vārāṇasī nigadatīha mṛto'mṛtatvaṃ prāpyādhunā mama balātsmaraśāsanaḥ syāḥ

anyatra tīrtha salile patitodvijanmā devādibhāvamayate na tathā tu kāśyām //
citraṃ yadatra patitaḥ punarutthitiṃ na prāpnoti pulkasajanopi kimagra janmā

naiṣā purī saṃsṛtirūpapārāvārasya pāraṃ purahā purāriḥ //
yasyāṃ paraṃ pauruṣamarthamicchansiddhiṃ nayetpauraparaṃparāṃsaḥ

tīrthāṃtarāṇi manujaḥ parito'vagāhya hitvā tanuṃ kaluṣitāṃ divi daivataṃ syāt //
vārāṇasīparisare tu visṛjya dehaṃ saṃdehabhāgbhavati dehadaśāptayepi

vārāṇasī samarasīkaraṇādṛtepi yogādayogijanatāṃ janatāpahaṃtrī //
tattārakaṃ śravaṇagocaratāṃ nayaṃtī tadbahmadarśayati yena punarbhavo na

vārāṇasī parisare tanumiṣṭadātrīṃ dharmārthakāmanilayāmahahāvisṛjya //
iṣṭaṃ padaṃ kimapi hṛṣṭatarobhilaṣya lābhostumūlamapi no yadavāpa śūnyam

āḥkāśivāsijanatā nanu vaṃcitābhūdbhāle vilocanavatāvanitārdhabhājā //
ādāya yatsandhyakṛtabhājanamiṣṭadehaṃ nirvāṇamātramapavarjayatāpunarbhu

vārāṇasī sphuradasīmaguṇaikabhūmiryatra sthitāstanubhṛtaḥśaśibhṛtprabhāvāt //
sarve gale garalino'kṣiyujo lalāṭe vāmārdhavāmatanavo'tanavastatoṃ'te

ānaṃdakānanamidaṃ sukhadaṃ puraiva tattrāpi cakrasarasī maṇikarṇikā'tha//
svaḥ siṃdhusaṃgatiratho paramāspadaṃ ca viśveśituḥ kimiha tanna vimuktaye yat

vārāṇasīha varaṇāsi saridvariṣṭhā saṃbhedakhedajananī dyunadī lasacchrīḥ //
viśrāmabhūmiracalā'malamokṣalakṣmyāhaināṃ vihāya kimusīdati mūḍhajaṃtuḥ

kiṃ vismṛtaṃ tvahahagarbhajamāmanasyaṃ kārtāṃtadūtakṛtabaṃdhana tāḍanaṃ ca //
śaṃbhoranugraha parigraha labhya kāśīṃ mūḍho vihāya kimu yāti karastha muktim

tīrthāṃtarāṇi kaluṣāṇi harati sadyaḥ śreyo dadatyapi bahu tridivaṃ nayaṃti //
pānāvagāhanavidhānatanuprahāṇairvārāṇasī tu kurute bata mūlanāśam

kāśīpurī parisare maṇikarṇikāyāṃ tyaktvā tanuṃ tanubhṛtastanumāpnuvaṃti //
bhāle vilocanavatīṃ galanīlalakṣmīṃ vāmārdhabaṃdhuravadhūṃ vidhurāvarodhāḥ

jñātvā prabhāvamatulaṃ maṇikarṇikāyāṃ yaḥ pudgalaṃ tyajati cāśucipūyagaṃdhi //
svātmāvabodhamahasā sahasā militvā kalpāṃtareṣvapi sa naiva pṛthaktvameti

rāgādidoṣaparipūra mano hṛṣīkāḥ kāśīpurīmatuladivyamahāprabhāvām //
ye kalpayaṃtyaparatīrthasamāṃ samaṃtātte pāpino na saha taiḥ paribhāṣaṇīyam

vārāṇasīṃ smaraharapriyarājadhānīṃ tyaktvā kuto vrajasi mūḍha digaṃtareṣu //
prāpyāpyajādyasulabhāṃsthiramokṣalakṣmīṃ lakṣmīṃ svabhāvacapalāṃ kimu kāmayethāḥ

vidyā dhanāni sadanāni gajāśvabhṛtyāḥ srakcaṃdanāni vanitāśca nitāṃta ramyāḥ //
svargopyagamya iha nodyamabhājipuṃsi vārāṇasītvasulabhā śalabhādimuktiḥ/
dhātrā dhṛtāni tulayā tulanāmavaituṃ vaikuṃṭhamukhyabhuvanāni ca kāśikā ca //
tānyudyayurlaghutayānyagiyaṃ gurutvāttasthau purīha puruṣārthacatuṣṭayasya

kāśī purīmadhivasandrinaronaropihmāropyamāṇaihamānyahavaikarudraḥ //
nānopasargajanisargajaduḥkhabhāraiḥkarmāpanudyasaviśetparameśadhāmni

sthirāpāyaṃ kāyaṃ jananamaraṇakleśanilayaṃ vihāyāsyāṃ kāśyāmahahaparigṛhṇīta na kutaḥ //
vapustejorūpaṃ sthirataraparānaṃdasadanaṃ vimūḍho'sau jaṃtuḥ sphuṭitamivakāṃmyaṃ vinimayan

aho lokaḥ śokaṃ kimiha sahate haṃtahatadhīrvipadbhāraiḥ sārairniyatanidhanairdhvasita dhanaiḥ //
kṣitau satyāṃ kāśyāṃ kathayati śivo yatra nidhane śrutau kiṃcidbhūyaḥ praviśati na yenodaradarīm

kāśivāsinijane vanecaredvitribhujyapi samīrabhojane //
svairacāriṇi jiteṃdriyepyaho kāśivāsini jane viśiṣṭatā

nāstīha duṣkṛtakṛtāṃ sukṛtātmanāṃ vā kācidviśeṣagatiraṃtakṛtāṃ hi kāśyām //
bījāni karmajanitāni yadūṣarāyāṃ nāṃkūraṃyati haradṛgjvalitāniteṣām

śaśakā maśakā bakāḥ śukāḥ kalaviṃkāśca vṛkāḥ sajaṃbukāḥ //
turagoraga vānarānarā girije kāśimṛtāḥ parāmṛtam

arudrarudrākṣaphaṇīṃdrabhūṣaṇāstripuṃḍracaṃdrārdhadharādharāgatāḥ //
niraṃtaraṃ kāśinivāsinojanā girīṃdraje pāriṣadā matā mama

yāvaṃta eva nivasaṃti ca jaṃtavo'tra kāśyāṃ jalasthalacarā jhaṣajaṃbukādyāḥ //
tāvaṃta eva madanugraha rudradehā dehāvasānamadhigamya mayi praviṣṭāḥ

ye tu varṣeṣavorudrā divi devi prakīrtitāḥ //
vāteṣavoṃ'tarikṣe ye ye bhuvyanneṣavaḥ priye

rudrā daśa daśa prācyavācī pratyagudaksthitāḥ //
ūrdhvadiksthāśca ye rudrāḥ paṭhyaṃte vedavādibhiḥ

asaṃkhyātāḥ sahasrāṇi ye rudrā adhibhūtale //
tatsarvebhyo'dhikā kāśyāṃ jaṃtavo rudrarūpiṇaḥ

rudrāvāsastataḥ proktamavimuktaṃ ghaṭodbhava //
tasmātsamarcya kāśisthānvarṇānvarṇetarāśramān

śraddhayeśvarabuddhyā ca rudrārcā phalabhāṅnaraḥ

śma śabdena śavaḥ proktaḥ śānaṃ śayanamucyate//
nirvacaṃti śmaśānārthaṃ mune śabdārthakovidāḥ

mahāṃtyapi ca bhūtāni pralaye samupasthite //
śerate'tra śavā bhūtvā śmaśānaṃ tu tato mahat

apsu bhūriha laye layaṃ vrajedāpa aurvavadanograkaṃdare //
mātariśvani mahātanūnapādvyomni saṃkṣayati vai sadāgatiḥ

vyoma cāpi layametyahaṃkṛtau sāpi ṣoḍaśavikārasaṃyutā //
līyate mahati buddhisaṃjñakehā mahānprakṛtimadhyago bhavet

sā guṇatrayamayī ca nirguṇaṃ taṃ pumāṃsamavaguhya tiṣṭhati //
paṃcaviṃśatitamaḥ paraḥ pumāndehagehapatireṣa jīvakaḥ

prākṛtaḥ pralaya eṣa ucyate haṃsayāna hari rudravarjitaḥ //
kālamūrtiratha taṃ ca pūruṣaṃ helayā kalayatīśvaraḥ paraḥ

sa vai mahāviṣṇuritīryate budhaistaṃ vai mahādevamudāharaṃti //
soṃ'tādimadhyaiḥ parivarjitaḥ śivaḥ sa śrīpatiḥ sopi hi pārvatīpatiḥ

dainaṃdine'tha pralaye triśūlakoṭau samutkṣipya purīṃ haraḥ svām //
bibharti saṃvarta mahāsthibhūṣaṇastato hi kāśī kalikālavarjitā

// skaṃda uvāca // //
vārāṇasīti kāśīti rudrāvāsa iti dvija //
mahāśmaśānamityevaṃ proktamānaṃdakānanam

iti devīpuraḥ proktaṃ devadevena śaṃbhunā //
yathāviṣṇoḥ purākhyātaṃ tathaiva ca mayā śrutam //
tacca tvadagre kathitaṃ rahasyaṃ kāśijaṃ mahat

japtvādhyāyamimaṃ puṇyaṃ mahāpātakanāśanam //
śrāvayitvā dvijānsamyakchivaloke mahīyate

ataḥ paraṃ kalaśaja kiṃ śuśrūṣasi tadvada //
kāśīkathā kathyamānā mamāpi paritoṣakṛt

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe vārāṇasīmahimavarṇanaṃ nāma triṃśattamo'dhyāyaḥ