સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.30

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણ્વગસ્ત્યમહાભાગ સ ચ રાજા ભગીરથઃ ॥
આરાધ્ય શ્રીમહાદેવમુદ્દિધીર્ષુઃ પિતામહાન્

બ્રહ્મશાપ વિનિર્દગ્ધાન્સર્વાન્રાજર્ષિસત્તમઃ ॥
મહતા તપસા ભૂમિમાનિનાય ત્રિવર્ત્મગામ્

ત્રયાણામપિ લોકાનાં હિતાય મહતે નૃપઃ ॥
સમાનૈષીત્તતો ગંગાં યત્રાસીન્મણિકર્ણિકા

આનંદકાનનં શંભોશ્ચક્રપુષ્કરિણી હરેઃ ॥
પરબ્રહ્મૈકસુક્ષેત્રં લીલામોક્ષસમર્પકમ્

પ્રાપયામાસ તાં ગંગાં દૈલીપિઃ પુરતશ્ચરન્ ॥
નિર્વાણકાશનાદ્યત્ર કાશીતિ પ્રથિતા પુરી

અવિમુક્તં મહાક્ષેત્રં ન મુક્તં શંભુના ક્વચિત ॥
પ્રાગેવ હિ મુનેઽનર્ઘ્યં જાત્યં જાંબૂનદં સ્વયમ્

પુનર્વારિતરેણાપિ હીરેણયદિ સંગતમ્ ॥
ચક્રપુષ્કરણીતીર્થં પ્રાગેવ શ્રેયસાંપદમ્

તતઃ શ્રેષ્ઠતરં શંભોર્મણિશ્રવણભૂષણાત્ ॥
આનંદકાનને તસ્મિન્નવિમુક્તે શિવાલયે॥

પ્રાગેવ મુક્તિઃ સંસિદ્ધા ગંગાસંગાત્તતોધિકા ॥
યદા પ્રભૃતિ સા ગંગા મણિકર્ણ્યાં સમાગતા

તદાપ્રભૃતિ તત્ક્ષેત્રં દુષ્પ્રાપં ત્રિદશૈરપિ ॥
કૃત્વા કર્માણ્યનેકાનિ કલ્યાણાનીતરાણિ વા

તાનિ ક્ષણાત્સમુત્ક્ષિપ્ય કાશીસંસ્થોઽમૃતોભવેત્ ॥
તસ્યાં વેદાંતવેદ્યસ્ય નિદિધ્યાસનતો વિના

વિના સાંખ્યેન યોગેન કાશ્યાં સંસ્થોઽમૃતો ભવેત્ ॥
કર્મનિર્મૂલનવતા વિના જ્ઞાનેન કુંભજ

શશિમૌલિપ્રસાદેન કાશીસંસ્થોઽમૃતો ભવેત્ ॥
યત્નતોઽયત્નતો વાપિ કાલાત્ત્યક્ત્વા કલેવરમ્

તારકસ્યોપદેશેન કાશીસંસ્થોઽમૃતો ભવેત્ ॥
અનેકજન્મસંસિદ્ધૈર્બદ્ધોઽપિ પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ

અસિસંભેદ યોગેન કાશીસંસ્થોઽમૃતો ભવેત્ ॥
દેહત્યાગોઽત્ર વૈ દાનં દેહત્યાગોત્ર વૈ તપઃ

દેહત્યાગોઽત્ર વૈ યોગઃ કાશ્યાં નિર્વાણસૌખ્યકૃત્ ॥
પ્રાપ્યોત્તરવહાં કાશ્યામતિદુષ્કૃતવાનપિ

યાયાત્સ્વં હેલયા ત્યક્ત્વા તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥
યમેંદ્રાગ્નિમુખા દેવા દૃષ્ટ્વા મુક્તિપથોન્મુખાન્

સર્વાન્સર્વે સમાલોક્ય રક્ષાં ચક્રુઃ પુરાપુરઃ ॥
અસિં મહાસિરૂપાં ચ પાપ્યસન્મતિખંડનીમ્

દુષ્ટપ્રવેશં ધુન્વાનાં ધુનીં દેવા વિનિર્મમુઃ ॥
વરણાં ચ વ્યધુસ્તત્ર ક્ષેત્રવિઘ્નનિવારિણીમ્

દુર્વૃત્તસુપ્રવૃત્તેશ્ચ નિવૃત્તિકરણીં સુરાઃ ॥
દક્ષિણોત્તરદિગ્ભાગે કૃત્વાઽસિં વરણાં સુરાઃ

ક્ષેત્રસ્ય મોક્ષનિક્ષેપ રક્ષાં નિર્વૃતિમાપ્નુયુઃ ॥
ક્ષેત્રસ્ય પશ્ચાદ્દિગ્ભાગે તં દેહલિવિનાયકમ્

સ્વયં વ્યાપારયામાસ રક્ષાર્થં શશિશેખરઃ ॥
અનુજ્ઞાતપ્રવેશાનાં વિશ્વેશેન કૃપાવતા

તે પ્રવેશં પ્રયચ્છંતિ નાન્યેષાં હિ કદાચન ॥
ઇત્યર્થે કથયિષ્યેઽહમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥
આશ્ચર્યકારિપરમં કાશીભક્તિપ્રવર્ધનમ્

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
દક્ષિણાબ્ધિતટે કશ્ચિત્સેતુબંધસમીપતઃ ॥
વણિગ્ધનંજયો નામ માતૃભક્તિસમન્વિતઃ

પુણ્યમાર્ગાર્જિત ધનો ધનતોષિતમાર્ગણઃ ॥
માર્ગણસ્ફારિતયશા યશોદાતનયાર્ચકઃ

સમુન્નતોપિ સંપત્ત્યા વિનયાનતકંધરઃ ॥
આકરોપિ ગુણાનાં હિ ગુણિષ્વાકારગોપકઃ

રૂપસંપદુદારોપિ પરદારપરાઙ્મુખઃ ॥
સસંપૂર્ણકલોપ્યાસીન્નિષ્કલંકોદયઃ સદા

સસત્યાનૃતવૃત્તિશ્ચ પ્રાયઃ સત્યપ્રિયો મુને ॥
વર્ણેતરોપ્યભૂલ્લોકે સુવર્ણકૃતવર્ણનઃ

સદાચરણગોપ્યેષ સુખયાનચરઃ કૃતી ॥
અદરિદ્રોપિ મેધાવી સોભૂત્પાપદરિદ્રધીઃ

તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય કદાચિત્કાલપર્યયાત્ ॥
જનની નિધનં પ્રાપ્તા વ્યાધિતાઽતિજરાતુરા

તયા ચ યૌવનં પ્રાપ્ય મેઘચ્છાયાતિચંચલમ્ ॥
પ્રાવૃણ્નદીપૂરસમં સ્વપતિઃ પરિવંચિતઃ

દિન ત્રિચતુરસ્થાયિ યા નારી પ્રાપ્ય યૌવનમ્॥
ભર્તારં વંચયેન્મોહાત્સાઽક્ષયં નરકં વ્રજેત્

શીલભંગેન નારીણાં ભર્તાધર્મપરોપિ હિ ॥
પતેદ્દુઃખાર્જિતાત્સ્વર્ગાચ્છીલં રક્ષ્યં તતઃ સ્ત્રિયા

વિષ્ઠાગર્તે ચ નિરયે સ્વયં પતતિ દુર્મતિઃ ॥
આભૂતસંપ્લવં યાવત્તતઃ સ્યાદ્ગ્રામસૂકરી

સ્વવિષ્ઠાપાયિની ચાથ વલ્ગુલી વૃક્ષલંબિની॥
ઉલૂકી વા દિવાંધા સ્યાદ્વૃક્ષકોટરવાસિની ॥

રક્ષણીયં મહાયત્નાદિદં સુકૃતભાજનમ્ ॥
વપુઃ પરસ્ય દુઃસ્પર્શાત્સુખાભાસાત્મકાત્સ્ત્રિયા

અનેનૈવ શરીરેણ ભર્તૃસાદ્વિહિતેન હિ ॥
કિં સતી ન ચ તસ્તંભ ભાનુમુદ્યંતમાજ્ઞયા

અત્રિપત્ન્યનસૂયા કિં ભર્તૃભક્તિપ્રભાવતઃ ॥
દધાર ન ત્રયીં ગર્ભે પતિવ્રત પરાયણા

ઇહ કીર્તિશ્ચ વિપુલા સ્વર્ગેવાસસ્તથાઽક્ષયઃ ॥
પાતિવ્રત્યાત્સ્ત્રિયા લભ્યં સખિત્વં ચ શ્રિયા સહ

સાદુર્વૃત્ત્યા પરિત્યજ્ય પતિધર્મં સનાતનમ્ ॥
સ્વચ્છંદચારિણી ભૂત્વામૃતાનિરયમુદ્યયૌ

ધનંજયોપિ ચ મુને કેનચિચ્છિવયોગિના ॥
સાર્ધં તપોદયાદિત્થં સોઽભવદ્ધર્મતત્પરઃ

ધનંજયોપિ ધર્માત્મા માતૃભક્તિપરાયણઃ ॥
આદાયાસ્થીન્યથો માતુર્ગંગા માર્ગસ્થિતોઽભવત્

પંચગવ્યેન સંસ્નાપ્ય તતઃ પંચામૃતેન વૈ ॥
યક્ષકર્દમલેપેન લિપ્ત્વા પુષ્પૈઃ પ્રપૂજ્ય ચ

આવેષ્ટ્ય નેત્રવસ્ત્રેણ તતઃ પટ્ટાંબરેણ વૈ ॥
તતઃ સુરસવસ્ત્રેણ તતો માંજિષ્ઠવાસસા

નેપાલકંબલેનાથ મૃદાચાઽથ વિશુદ્ધયા ॥
તામ્રસંપુટકે કૃત્વા માતુરંગાન્યહો વણિક્

અસ્પૃષ્ટહીનજાતિઃ સ શુચિષ્માન્સ્થંડિલેશયઃ ॥
આનયઞ્જ્વરિતોપ્યાસીન્મધ્યે માર્ગં ધનંજયઃ

ભારવાહઃ કૃતસ્તેન કશ્ચિદ્દત્ત્વોચિતાં ભૃતિમ્ ॥
કિં બહૂક્તેન ઘટજ કાશી પ્રાપ્તાઽથ તેન વૈ

ધૃત્વા સંભૃતિરક્ષાર્થં ભારવાહં ધનંજયઃ ॥
જગામાપણમાનેતું કિંચિદ્વસ્ત્વશનાદિકમ્

ભારવાહ્યંતરં પ્રાપ્ય તસ્ય સંભૃતિમધ્યતઃ ॥
તામ્રસંપુટમાદાય ધનં જ્ઞાત્વા ગૃહં યયૌ

વાસસ્થાનમથાગત્ય તમદૃષ્ટ્વા ધનંજયઃ ॥
ત્વરાવાન્સંભૃતિં વીક્ષ્ય તામ્રસંપુટવર્જિતામ્

હાહેત્યાતાડ્ય હૃદયં ચક્રંદ બહુશો ભૃશમ્ ॥
ઇતસ્તતસ્તમાલોક્ય ગતસ્તદનુસારતઃ

અકૃત્વા જાહ્નવીસ્નાનમનવેક્ષ્ય જગત્પતિમ્ ॥
તસ્ય સંવસથં પ્રાપ્તો ભારવોઢુર્ધનંજયઃ

ભારવાડપ્યરણ્યાન્યાં તામ્રસંપુટમધ્યતઃ॥
દૃષ્ટ્વાસ્થીનિ વિનિઃશ્વસ્ય તાનિ ત્યક્ત્વા ગૃહં યયૌ।

વણિક્ચ તદ્ગૃહં પ્રાપ્ય શુષ્કકંઠોષ્ઠતાલુકઃ ॥
દૃષ્ટ્વાઽથ ચૈલશકલં તૃણકુટ્યંતરે તદા

આશયા કિંચિદાશ્વસ્ય તત્પત્નીં પરિપૃષ્ટવાન્ ॥
સત્યં બ્રૂહિ ન ભેતવ્યં દાસ્યામ્યન્યદપિ ધ્રુવમ્

વસુ ક્વ તે ગતો ભર્તા માતુરસ્થીનિમેઽર્પય ॥
વયં કાર્પટિકા ભદ્રે ભવામો ન ચ દુઃખદાઃ

અજ્ઞાત્વા લોભવશતસ્તેન નીતોઽસ્થિસંપુટઃ ॥
તસ્યૈષ દોષો નો ભદ્રે માતુર્મે કર્મ તાદૃશમ્

અથવા ન પ્રસૂ દોષો મંદભાગ્યોઽસ્મિ તત્સુતઃ ॥
સુતેનકૃત્યં યત્કૃત્યં તત્પ્રાપ્તિર્નાસ્તિ ભિલ્લિ મે

ઉદ્યમં કૃતવાનસ્મિ ન સિદ્ધ્યેન્મંદભાગ્યતઃ ॥
આયાતુ સત્યવાક્યાન્મે મા બિભેતુ વનેચરઃ ॥

અસ્થીનિ દર્શયત્વાશુ ધનં દાસ્યેઽધિકં તતઃ ॥
ઇત્યુક્તા તેન સા ભિલ્લી વ્યાજહાર નિજં પતિમ્

લજ્જાનમ્રશિરાઃસોઽથ વૃત્તાંતં વિનિવેદ્ય ચ ॥
નિનાય તામરણ્યાનીં શબરસ્તં ધનંજયમ્

વનેચરોઽથ તત્સ્થાનં દૈવાદ્વિસ્મૃતવાન્મુને ॥
દિગ્ભ્રાંતિં સમવાપ્યાથ પરિબભ્રામ કાનને

ઇતોરણ્યાત્તતો યાતિ તતોરણ્યાદિતો વ્રજેત્ ॥
વનાદ્વનાંતરં ભ્રાંત્વા ખિન્નઃ સોપિ વનેચરઃ

વિહાય મધ્યેઽરણ્યાનિ તં યયૌ ચ સ્વપક્કણમ્ ॥
દ્વિત્રાણ્યહાનિ સંભ્રમ્ય સ કાર્પટિકસત્તમઃ

ક્ષુત્ક્ષામઃ શુષ્કકંઠોષ્ઠો હાહેતિ પરિદેવયન્ ॥
પુનઃ કાશીપુરીં પ્રાપ્તઃ પરિમ્લાનમુખો વણિક્ ॥૮ ૬૫ ॥
તન્મંદભાગ્યતાં શ્રુત્વા લોકાત્કાર્પટિકો મુને ॥
કૃત્વા ગયાં પ્રયાગં ચ તતઃ સ્વવિષયં યયૌ

કાશ્યાં પ્રવેશં પ્રાપ્યાપિ તદસ્થીનિ ઘટોદ્ભવ ॥
વિના વૈશ્વેશ્વરીમાજ્ઞાં બહિર્યાતાનિ તત્ક્ષણાત્ ॥

એવં કાશ્યાં પ્રવિશ્યાપિ પાપી ધર્માનુષંગતઃ ॥
ન ક્ષેત્રફલમાપ્નોતિ બહિર્ભવતિ તત્ક્ષણાત્

તસ્માદ્વિશ્વેશ્વરાજ્ઞૈવ કાશીવાસેઽત્ર કારણમ્ ॥
અસિશ્ચ વરણા યત્ર ક્ષેત્રરક્ષાકૃતૌ કૃતે

વારાણસીતિ વિખ્યાતા તદારભ્ય મહામુને ॥
અસેશ્ચ વરણાયાશ્ચ સંગમં પ્રાપ્ય કાશિકા

વારાણસીહ કરુણામયદિવ્યમૂર્તિરુત્સૃજ્ય યત્ર તુ તનું તનુભૃત્સુખેન ॥
વિશ્વેશદૃઙ્મહસિ યત્સહસા પ્રવિશ્ય રૂપેણ તાં વિતનુતાં પદવીં દધાતિ

જાતો મૃતો બહુષુ તીર્થવરેષુ રે ત્વં જંતો ન જાતુ તવ શાંતિરભૂન્નિમજ્ય ॥
વારાણસી નિગદતીહ મૃતોઽમૃતત્વં પ્રાપ્યાધુના મમ બલાત્સ્મરશાસનઃ સ્યાઃ

અન્યત્ર તીર્થ સલિલે પતિતોદ્વિજન્મા દેવાદિભાવમયતે ન તથા તુ કાશ્યામ્ ॥
ચિત્રં યદત્ર પતિતઃ પુનરુત્થિતિં ન પ્રાપ્નોતિ પુલ્કસજનોપિ કિમગ્ર જન્મા

નૈષા પુરી સંસૃતિરૂપપારાવારસ્ય પારં પુરહા પુરારિઃ ॥
યસ્યાં પરં પૌરુષમર્થમિચ્છન્સિદ્ધિં નયેત્પૌરપરંપરાંસઃ

તીર્થાંતરાણિ મનુજઃ પરિતોઽવગાહ્ય હિત્વા તનું કલુષિતાં દિવિ દૈવતં સ્યાત્ ॥
વારાણસીપરિસરે તુ વિસૃજ્ય દેહં સંદેહભાગ્ભવતિ દેહદશાપ્તયેપિ

વારાણસી સમરસીકરણાદૃતેપિ યોગાદયોગિજનતાં જનતાપહંત્રી ॥
તત્તારકં શ્રવણગોચરતાં નયંતી તદ્બહ્મદર્શયતિ યેન પુનર્ભવો ન

વારાણસી પરિસરે તનુમિષ્ટદાત્રીં ધર્માર્થકામનિલયામહહાવિસૃજ્ય ॥
ઇષ્ટં પદં કિમપિ હૃષ્ટતરોભિલષ્ય લાભોસ્તુમૂલમપિ નો યદવાપ શૂન્યમ્

આઃકાશિવાસિજનતા નનુ વંચિતાભૂદ્ભાલે વિલોચનવતાવનિતાર્ધભાજા ॥
આદાય યત્સન્ધ્યકૃતભાજનમિષ્ટદેહં નિર્વાણમાત્રમપવર્જયતાપુનર્ભુ

વારાણસી સ્ફુરદસીમગુણૈકભૂમિર્યત્ર સ્થિતાસ્તનુભૃતઃશશિભૃત્પ્રભાવાત્ ॥
સર્વે ગલે ગરલિનોઽક્ષિયુજો લલાટે વામાર્ધવામતનવોઽતનવસ્તતોંઽતે

આનંદકાનનમિદં સુખદં પુરૈવ તત્ત્રાપિ ચક્રસરસી મણિકર્ણિકાઽથ॥
સ્વઃ સિંધુસંગતિરથો પરમાસ્પદં ચ વિશ્વેશિતુઃ કિમિહ તન્ન વિમુક્તયે યત્

વારાણસીહ વરણાસિ સરિદ્વરિષ્ઠા સંભેદખેદજનની દ્યુનદી લસચ્છ્રીઃ ॥
વિશ્રામભૂમિરચલાઽમલમોક્ષલક્ષ્મ્યાહૈનાં વિહાય કિમુસીદતિ મૂઢજંતુઃ

કિં વિસ્મૃતં ત્વહહગર્ભજમામનસ્યં કાર્તાંતદૂતકૃતબંધન તાડનં ચ ॥
શંભોરનુગ્રહ પરિગ્રહ લભ્ય કાશીં મૂઢો વિહાય કિમુ યાતિ કરસ્થ મુક્તિમ્

તીર્થાંતરાણિ કલુષાણિ હરતિ સદ્યઃ શ્રેયો દદત્યપિ બહુ ત્રિદિવં નયંતિ ॥
પાનાવગાહનવિધાનતનુપ્રહાણૈર્વારાણસી તુ કુરુતે બત મૂલનાશમ્

કાશીપુરી પરિસરે મણિકર્ણિકાયાં ત્યક્ત્વા તનું તનુભૃતસ્તનુમાપ્નુવંતિ ॥
ભાલે વિલોચનવતીં ગલનીલલક્ષ્મીં વામાર્ધબંધુરવધૂં વિધુરાવરોધાઃ

જ્ઞાત્વા પ્રભાવમતુલં મણિકર્ણિકાયાં યઃ પુદ્ગલં ત્યજતિ ચાશુચિપૂયગંધિ ॥
સ્વાત્માવબોધમહસા સહસા મિલિત્વા કલ્પાંતરેષ્વપિ સ નૈવ પૃથક્ત્વમેતિ

રાગાદિદોષપરિપૂર મનો હૃષીકાઃ કાશીપુરીમતુલદિવ્યમહાપ્રભાવામ્ ॥
યે કલ્પયંત્યપરતીર્થસમાં સમંતાત્તે પાપિનો ન સહ તૈઃ પરિભાષણીયમ્

વારાણસીં સ્મરહરપ્રિયરાજધાનીં ત્યક્ત્વા કુતો વ્રજસિ મૂઢ દિગંતરેષુ ॥
પ્રાપ્યાપ્યજાદ્યસુલભાંસ્થિરમોક્ષલક્ષ્મીં લક્ષ્મીં સ્વભાવચપલાં કિમુ કામયેથાઃ

વિદ્યા ધનાનિ સદનાનિ ગજાશ્વભૃત્યાઃ સ્રક્ચંદનાનિ વનિતાશ્ચ નિતાંત રમ્યાઃ ॥
સ્વર્ગોપ્યગમ્ય ઇહ નોદ્યમભાજિપુંસિ વારાણસીત્વસુલભા શલભાદિમુક્તિઃ।
ધાત્રા ધૃતાનિ તુલયા તુલનામવૈતું વૈકુંઠમુખ્યભુવનાનિ ચ કાશિકા ચ ॥
તાન્યુદ્યયુર્લઘુતયાન્યગિયં ગુરુત્વાત્તસ્થૌ પુરીહ પુરુષાર્થચતુષ્ટયસ્ય

કાશી પુરીમધિવસન્દ્રિનરોનરોપિહ્મારોપ્યમાણૈહમાન્યહવૈકરુદ્રઃ ॥
નાનોપસર્ગજનિસર્ગજદુઃખભારૈઃકર્માપનુદ્યસવિશેત્પરમેશધામ્નિ

સ્થિરાપાયં કાયં જનનમરણક્લેશનિલયં વિહાયાસ્યાં કાશ્યામહહપરિગૃહ્ણીત ન કુતઃ ॥
વપુસ્તેજોરૂપં સ્થિરતરપરાનંદસદનં વિમૂઢોઽસૌ જંતુઃ સ્ફુટિતમિવકાંમ્યં વિનિમયન્

અહો લોકઃ શોકં કિમિહ સહતે હંતહતધીર્વિપદ્ભારૈઃ સારૈર્નિયતનિધનૈર્ધ્વસિત ધનૈઃ ॥
ક્ષિતૌ સત્યાં કાશ્યાં કથયતિ શિવો યત્ર નિધને શ્રુતૌ કિંચિદ્ભૂયઃ પ્રવિશતિ ન યેનોદરદરીમ્

કાશિવાસિનિજને વનેચરેદ્વિત્રિભુજ્યપિ સમીરભોજને ॥
સ્વૈરચારિણિ જિતેંદ્રિયેપ્યહો કાશિવાસિનિ જને વિશિષ્ટતા

નાસ્તીહ દુષ્કૃતકૃતાં સુકૃતાત્મનાં વા કાચિદ્વિશેષગતિરંતકૃતાં હિ કાશ્યામ્ ॥
બીજાનિ કર્મજનિતાનિ યદૂષરાયાં નાંકૂરંયતિ હરદૃગ્જ્વલિતાનિતેષામ્

શશકા મશકા બકાઃ શુકાઃ કલવિંકાશ્ચ વૃકાઃ સજંબુકાઃ ॥
તુરગોરગ વાનરાનરા ગિરિજે કાશિમૃતાઃ પરામૃતમ્

અરુદ્રરુદ્રાક્ષફણીંદ્રભૂષણાસ્ત્રિપુંડ્રચંદ્રાર્ધધરાધરાગતાઃ ॥
નિરંતરં કાશિનિવાસિનોજના ગિરીંદ્રજે પારિષદા મતા મમ

યાવંત એવ નિવસંતિ ચ જંતવોઽત્ર કાશ્યાં જલસ્થલચરા ઝષજંબુકાદ્યાઃ ॥
તાવંત એવ મદનુગ્રહ રુદ્રદેહા દેહાવસાનમધિગમ્ય મયિ પ્રવિષ્ટાઃ

યે તુ વર્ષેષવોરુદ્રા દિવિ દેવિ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
વાતેષવોંઽતરિક્ષે યે યે ભુવ્યન્નેષવઃ પ્રિયે

રુદ્રા દશ દશ પ્રાચ્યવાચી પ્રત્યગુદક્સ્થિતાઃ ॥
ઊર્ધ્વદિક્સ્થાશ્ચ યે રુદ્રાઃ પઠ્યંતે વેદવાદિભિઃ

અસંખ્યાતાઃ સહસ્રાણિ યે રુદ્રા અધિભૂતલે ॥
તત્સર્વેભ્યોઽધિકા કાશ્યાં જંતવો રુદ્રરૂપિણઃ

રુદ્રાવાસસ્તતઃ પ્રોક્તમવિમુક્તં ઘટોદ્ભવ ॥
તસ્માત્સમર્ચ્ય કાશિસ્થાન્વર્ણાન્વર્ણેતરાશ્રમાન્

શ્રદ્ધયેશ્વરબુદ્ધ્યા ચ રુદ્રાર્ચા ફલભાઙ્નરઃ

શ્મ શબ્દેન શવઃ પ્રોક્તઃ શાનં શયનમુચ્યતે॥
નિર્વચંતિ શ્મશાનાર્થં મુને શબ્દાર્થકોવિદાઃ

મહાંત્યપિ ચ ભૂતાનિ પ્રલયે સમુપસ્થિતે ॥
શેરતેઽત્ર શવા ભૂત્વા શ્મશાનં તુ તતો મહત્

અપ્સુ ભૂરિહ લયે લયં વ્રજેદાપ ઔર્વવદનોગ્રકંદરે ॥
માતરિશ્વનિ મહાતનૂનપાદ્વ્યોમ્નિ સંક્ષયતિ વૈ સદાગતિઃ

વ્યોમ ચાપિ લયમેત્યહંકૃતૌ સાપિ ષોડશવિકારસંયુતા ॥
લીયતે મહતિ બુદ્ધિસંજ્ઞકેહા મહાન્પ્રકૃતિમધ્યગો ભવેત્

સા ગુણત્રયમયી ચ નિર્ગુણં તં પુમાંસમવગુહ્ય તિષ્ઠતિ ॥
પંચવિંશતિતમઃ પરઃ પુમાન્દેહગેહપતિરેષ જીવકઃ

પ્રાકૃતઃ પ્રલય એષ ઉચ્યતે હંસયાન હરિ રુદ્રવર્જિતઃ ॥
કાલમૂર્તિરથ તં ચ પૂરુષં હેલયા કલયતીશ્વરઃ પરઃ

સ વૈ મહાવિષ્ણુરિતીર્યતે બુધૈસ્તં વૈ મહાદેવમુદાહરંતિ ॥
સોંઽતાદિમધ્યૈઃ પરિવર્જિતઃ શિવઃ સ શ્રીપતિઃ સોપિ હિ પાર્વતીપતિઃ

દૈનંદિનેઽથ પ્રલયે ત્રિશૂલકોટૌ સમુત્ક્ષિપ્ય પુરીં હરઃ સ્વામ્ ॥
બિભર્તિ સંવર્ત મહાસ્થિભૂષણસ્તતો હિ કાશી કલિકાલવર્જિતા

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
વારાણસીતિ કાશીતિ રુદ્રાવાસ ઇતિ દ્વિજ ॥
મહાશ્મશાનમિત્યેવં પ્રોક્તમાનંદકાનનમ્

ઇતિ દેવીપુરઃ પ્રોક્તં દેવદેવેન શંભુના ॥
યથાવિષ્ણોઃ પુરાખ્યાતં તથૈવ ચ મયા શ્રુતમ્ ॥
તચ્ચ ત્વદગ્રે કથિતં રહસ્યં કાશિજં મહત્

જપ્ત્વાધ્યાયમિમં પુણ્યં મહાપાતકનાશનમ્ ॥
શ્રાવયિત્વા દ્વિજાન્સમ્યક્છિવલોકે મહીયતે

અતઃ પરં કલશજ કિં શુશ્રૂષસિ તદ્વદ ॥
કાશીકથા કથ્યમાના મમાપિ પરિતોષકૃત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે વારાણસીમહિમવર્ણનં નામ ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ