Skanda Purana · Chapter 4.28

umovāca // //
kiṃcitpraṣṭumanā nātha svasaṃdehāpanuttaye //
vada khedo yadi na te trikālajñānakovida

tadā bhagīratho rājā kva kva bhāgīrathī tadā //
yadā viṣṇustapastepe cakrapuṣkariṇī taṭe

// śiva uvāca // //
saṃdeho'tra na kartavyo viśālākṣi sadāmale //
śrutau smṛtau purāṇeṣu kālatrayamudīryate //

bhūtaṃ bhāvi bhavaccāpi saṃśayaṃ mā vṛthā kṛthāḥ //
ityuktvā punarāheśo gaṃgāmāhātmyamuttamam

// agastya uvāca //
pārvatīnaṃdana punardyunadyāḥ parito vada //
mahimokto harau yadvaddevadevena vai tadā

skaṃda uvāca //
muna
'tra maitrāvaruṇe yathā devena bhāṣitam //
śuṇu tripathagāminyā māhātmyaṃ pātakāpaham

trisrotasaṃ samāsādya sakṛtpiṃḍāndadāti yaḥ //
uddhṛtāḥ pitarastena bhavāṃbhodhestilodakaiḥ

yāvaṃtaśca tilā martyairgṛhītā pitṛkarmaṇi//
tāvadvarṣasahasrāṇi pitaraḥ svargavāsinaḥ

devāḥ sapitaro yasmādgaṃgāyāṃ sarvadā sthitāḥ //
āvāhanaṃ visargaṃ ca teṣāṃ tatra tato nahi

pitṛvaṃśe mṛtā ye ca mātṛvaṃśe tathaiva ca //
guru śvaśura baṃdhūnāṃ ye cānye bāṃdhavā mṛtāḥ

ajātadaṃtā ye kecidye ca garbhe prapīḍitāḥ //
agnividyuccorahatā vyāghradaṃṣṭribhireva ca

udbaṃdhana mṛtā ye ca patitā ātmaghātakāḥ //
ātmavikrayiṇaścorā ye tathā'yājyayājakāḥ

rasavikrayiṇo ye ca ye cānye pāparogiṇaḥ //
agnidā garadāścaiva goghnāścaiva svavaṃśajāḥ

asipatravane ye ca kuṃbhīpāke ca ye gatāḥ //
rauravepyaṃdhatāmisre kālasūtre ca ye gatāḥ

jātyaṃtarasahasreṣu bhrāmyaṃte ye svakarmabhiḥ //
ye tu pakṣimṛgādīnāṃ kīṭavṛkṣādi vīrudhām

yoniṃ gatāstvasaṃkhyātāḥ saṃkhyātānāmaśobhanāḥ //
prāpitā yamalokaṃ tu sughorairyamakiṃkaraiḥ

ye'bāṃdhavā bāṃdhavā vā ye'nyajanmani bāṃdhavāḥ //
yepi cājñātanāmāno ye cāputrāḥ svagotrajāḥ

viṣeṇa ca mṛtā vai ye ye vai śṛṃgibhirāhatāḥ //
kṛtaghnāśca gurughnāśca ye ca mitradruhastathā

strī bālaghātakā ye ca ye ca viśvāsaghātakāḥ //
asatyahiṃsāniratā sadā pāparatāśca ye

aśvavikrayiṇo ye ca paradravyaharāśca ye //
anāthāḥ kṛpaṇā dīnā mānuṣyaṃ prāptumakṣamāḥ

tarpitā jāhnavītoyairnareṇa vidhinā sakṛt //
prayāṃti svargatiṃ tepi svargiṇo muktimāpnuyuḥ

etānmaṃtrānsamuccārya yaḥ kuryātpitṛtarpaṇam //
śrāddhaṃ piṃḍapradānaṃ ca sa vidhijña ihocyate

kāmapradāni tīrthāni trailokye yāni kānicit //
tāni sarvāṇi sevaṃte kāśyāmuttaravāhinīm

svaḥsiṃdhuḥ sarvataḥ puṇyā brahmahatyāpahāriṇī //
kāśyāṃ viśeṣato viṣṇo yatra cottaravāhinī

gāyaṃti gāthāmetāṃ vai daivarṣipitarogaṇāḥ //
api dṛggocarā naḥ syātkāśyāmuttaravāhinī

yatratyāmṛtasaṃtṛptāstāpatritayavarjitāḥ //
syāma tvamṛtamevāddhā viśvanāthaprasādataḥ

gaṃgaiva kevalā muktyai nirṇītā parito hare //
avimukte viśeṣeṇa mamādhiṣṭhānagauravāt

jñātvā kaliyugaṃ ghoraṃ gaṃgābhaktiḥ sugopitā //
na viṃdatiṃ janā gaṃgāṃ muktimāgairkadāyikām

anekajanmaniyutaṃ bhrāmyamāṇastu yoniṣu //
nirvṛtiṃ prāpnuyātkotra jāhnavībhajanaṃ vinā

narāṇāmalpabuddhīnāmeno vikṣiptacetasām //
gaṃgeva paramaṃ viṣṇo bheṣajaṃ bhavarogiṇām

khaṃḍasphuṭitasaṃskāraṃ gaṃgātīre karoti yaḥ //
mama loke ciraṃ kālaṃ tasyākṣaya sukhaṃ hare

gaṃtumuddiśya yo gaṃgāṃ parārthasvārthameva vā //
na gacchati paraṃ mohātsa patetpitṛbhiḥ saha

sarvāṇi yeṣāṃ gāṃgeyaistoyaiḥ kṛtyāni dehinām //
bhūmisthā api te martyā amartyā eva vai hare

caramepi vayobhāge svaḥsiṃdhuṃ yo niṣevate //
kṛtvāpyenāṃsi bahuśaḥ sopi yāyācchubhāṃ gatim

yāvadasthi manuṣyāṇāṃ gaṃgātoyeṣu tiṣṭhati //
tāvadabdasahasrāṇi svargaloke mahīyate

viṣṇuruvāca // //
devadevajagannātha jagatāṃ hitakṛtprabho //
kīkasaṃ cetpateddaivāddurvṛttasya durātmanaḥ

jale dyunadyā niṣpāpe kathaṃ tasya parā gatiḥ //
apamṛtyu vipannasya tadīśa vinivedyatām

// maheśvara uvāca // //
atrārthe kathayiṣyāmi purāvṛttamadhokṣaja //
śṛṇuṣvaikamanā viṣṇo vāhīkasya dvijanmanaḥ

purā kaliṃgaviṣaye dvijo lavaṇavikrayī //
saṃdhyāsnānavihīnaśca vedākṣaravivarjitaḥ

vāhīko nāmato yajñasūtramātraparigrahaḥ //
parigrahaśca tasyāsītkauviṃdī vidhavā navā

durbhikṣapīḍitenātha vṛṣalīpatinā vinā //
prāṇādhāraṃ tadā tena deśāddeśāṃtaraṃ yayau

madhye'tha daṃḍakāraṇyaṃ kṣutkṣāmaḥ saṃgavarjitaḥ //
vyāghreṇa ghātitastatra naramāṃsapriyeṇa saḥ

tasya vāmapadaṃ gṛdhro gṛhītvodapatattataḥ //
māṃsāśinā'nya gṛdhreṇa tasya yuddhamabhūddivi

gṛdhrayorāmiṣaṃ gṛdhnvoḥ parasparajayaiṣiṇoḥ //
avāpatatpādagulphaṃ kaṃkacaṃcupuṭāttadā

tasya vāhīka viprasya vyāghravyāpāditasya ha //
madhye gaṃgaṃ daivayogādapataddvaṃdvakāriṇoḥ

yadaiva hatavāndvīpī taṃ vāhīkamaraṇyagam //
tasminneva kṣaṇe baddhaḥ sa pāśaiḥ krūrakiṃkaraiḥ

kaśābhirghātitotyaṃtamārābhiḥ paritoditaḥ //
vamanrudhiramāsyena nītastaiḥ sa yamāgrataḥ

āpṛcchi dharmarājena citraguptotha māpate //
dharmādharmaṃ vicāryāsya kathayāśu dvijanmanaḥ

vaivasvatena pṛṣṭotha citragupto vicitradhīḥ //
sarvadā sarvajaṃtūnāṃ veditā sarvakarmaṇām

jagāda yamunābaṃdhuṃ vāhīkasya dvijanmanaḥ //
janmakarmadinārabhya durvṛttasya śubhetaram

citragupta uvāca // //
garbhādhānādikaṃ karma prākkṛtaṃ nāsya kenacit //
jātakarmakṛtaṃ nāsya pitrā'jñānavatā hare

garbhainaḥ śamane hetuḥ samastāyuḥ sukhapradam //
ekādaśehni nāmāsya na kṛtaṃ vidhipūrvakam

khyātaḥ syādyena vidhinā sarvatra vidhipāvanam //
nākārṣīnnirgamaṃ cāsya caturthe māsi maṃdadhīḥ

janakaḥ śubhatithyādau videśagamanāpaham //
ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃmāsi na kṛtaṃ vidhipūrvakam

sarvadā miṣṭamaśnāti karmaṇā yena bhāskare //
na cūḍākaraṇaṃ cāsya kṛtamabde yathākulam

karmaṇā yena keśāḥ syuḥ snigdhāḥ kusumavarṣiṇaḥ //
nākāri karṇavedhosya janitrā samaye śubhe

suvarṇagrāhiṇau yena karṇau syātāṃ ca suśrutī //
mauṃjībaṃdhopyabhūdasya vyatītebde'ṣṭame hare //
brahmacaryābhivṛddhyai yo brahmagrahaṇahetukaḥ

mauṃjīmokṣaṇavārtāpi kṛtā nāsya januḥkṛtā //
gārhasthyaṃ prāpyate yasmātkarmaṇo'naṃtaraṃ varam

yathākathaṃcidūḍhā'tha patnī tyaktakulādhvagā //
vṛṣalīpatinā tena paradārāpahāriṇā

ārabhya paṃcamādvarṣātparasvasyāpahārakaḥ //
abhūdeṣa durācāro durodaraparāyaṇaḥ

rumāyāṃ
1
vasatā'nena hatāgaurekavārṣikī // 1.lavaṇākare bhūpradeśe
ekadā dṛḍhadaṃḍena lihaṃtī lavaṇaṃ mṛtā

jananīṃ pādapātena bahuśo'sāvatāḍayat //
kadācidapi no vākyaṃ pituḥ kṛtamanena vai

viṣaṃ bhakṣitavāneṣa bahuśaḥ kalahapriyaḥ //
janopatāpaśīlosau kṛtodaravidāraṇaḥ

dhattūrakaravīrādi bahudhopaviṣāṇi ca //
krīḍākalahamātreṇa bhakṣayaccaiṣa durmatiḥ

dagdhosāvagninā saure śvabhiśca kavalīkṛtaḥ //
śṛṃgibhiḥ paritaḥ proto viṣāṇāgrairasau bahu

daṃdaśūkairbhṛśaṃ daṣṭo duṣṭaḥ śiṣṭairvigarhitaḥ //
kāṣṭheṣṭaloṣṭaiḥ pāpiṣṭhaḥ kṛtāniṣṭaḥ sadātmanaḥ

āsphālitaṃ śironenāsakṛccāpi durātmanā //
yadarcyate sadā sadbhiruttamāṃgamanekadhā

asau hi brāhmaṇo maṃdo gāyatrīmapivedana //
kāmato matsyamāṃsāni jagdhānyetena durdhiyā

ātmārthaṃ pāyasamasau paryapākṣīdanekadhā //
lākṣālavaṇamāṃsānāṃ sapayodadhisarpiṣām

viṣalohāyudhānāṃ ca dāsīgovājināmapi //
vikretā'sau sadā mūḍhastathā vai keśacarmaṇām

śūdrānna paripuṣṭāṃgaḥ parvaṇyahani maithunī //
parāṅmukho daivapitryakarmaṇyeṣa durātmavān

pakṣiṇo ghātitānena mṛgāścāpi paraḥ śatam //
akāraṇa drumacchedī sadā nirdayamānasaḥ

udvegajanako nityaṃ nijabaṃdhujaneṣvapi //
asatyavādī satataṃ sadā hiṃsāparāyaṇaḥ

adattadānaḥ piśunaḥ śiśnodaraparāyaṇaḥ //
kiṃ bahūktena ravija sākṣātpātaka mūrtimān

rauravepyaṃdhatāmisre kuṃbhīpāke'tiraurave //
kālasūtre kṛmibhuji pūyaśoṇitakardame

asipatravane ghore yaṃtrapīḍe sudaṃṣṭrake //
adhomukhe pūtigaṃdhe viṣṭhāgartteṣvabhojane

sūcībhedye'tha saṃdaṃśe lālāpe kṣuradhārake //
pratyekaṃ narake tveṣa pātyatāṃ kalpasaṃkhyayā

dharmarājaḥ samākarṇya citraguptamukhāditi //
nirbhartsya taṃ durācāraṃ kiṃkarānādideśa ha

bhrū saṃjñayā hṛtairnītaḥ sa baddhvā nirayālayam //
ākraṃdarāvo yatroccaiḥ pāpināṃ romaharṣaṇaḥ

// īśvara uvāca // //
yātanāsvatitīvrāsu vāhīke saṃsthite tadā //
tatkālapuṇyaphalade gāṅgeyāṃbhasi nirmale

patitaṃ taddhi gṛdhrāsyādvāhīkasya dvijanmanaḥ //
hare vimānaṃ tatkālamāpannaṃ surasadmataḥ

ghaṃṭāvalaṃbitaṃ divyaṃ divyastrīśatasaṃkulam //
āruhya devayānaṃ sa divyaveṣadharo dvijaḥ

vījyamāno'psarovṛṃdairdivyagaṃdhānulepanaḥ //
jagāma svargabhuvanaṃ gaṃgāsthipatanāddhare

skaṃda uvāca // //
vastuśaktivicāroyamadbhutaḥ kopi kuṃbhaja //
dravarūpeṇa kāpyeṣā śaktiḥ sādāśivī parā

karuṇāmṛtapūrṇena devadevena śaṃbhunā //
eṣā pravartitā gaṃgā jagaduddharaṇāya vai

yathānyāḥ sarito loke vāripūrṇāḥ sahasraśaḥ //
tathaiṣānānumaṃtavyā sadbhistripathagāminī

śrutyakṣarāṇi niścitya kāruṇyācchaṃbhunā mune //
nirmitā taddravaireṣā gaṃgā gaṃgādhareṇa vai

yogopaniṣadāmetaṃ sāramākṛṣya śaṃkaraḥ //
kṛpayā sarvajaṃtūnāṃ cakāra saritāṃ varām

akalānidhayo rātryo vipuṣpāścaiva pādapāḥ //
yathā tathaiva te deśā yatra nāstyamarāpagā

anayāḥ saṃpado yadvanmakhā yadvadadakṣiṇāḥ //
tadvaddeśā diśaḥ sarvā hīnā gaṃgāṃbhasā hare

vyomāṃgaṇamanarkaṃ ca nakte'dīpaṃ yathā gṛhama //
avedā brāhmaṇā yadvadgaṃgāhīnāstathā diśaḥ

cāṃdrāyaṇasahasraṃ tu yaḥ kuryāddehaśodhanam //
gaṃgāmṛtaṃ pibedyastu tayorgaṃgābupo'dhikaḥ

pādenaikena yastiṣṭhetsahasraṃ śaradāṃ śatam //
abdaṃ gaṃgāṃbupo yastu tayorgaṃgāṃbupo'dhikaḥ

avākchirāḥ pralaṃbedyaḥ śatasaṃvatsarānnaraḥ //
bhīṣmasūvālukātalpaśayastasmādvaro hare

pāpatāpābhitaptānāṃ bhūtānāmiha jāhvavī //
pāpatāpaharā yadvadgaṃgā nānyattathā kalau

tārkṣyavīkṣaṇamātreṇa phaṇinau nirviṣā yathā //
niṣprabhāṇi tathenāṃsi bhāgīrathyavalokanāt

gaṃgātaṭodbhavāṃ mṛtsnāṃ yo maulau bibhṛyānnaraḥ //
bibharti so'rkabiṃbaṃ vai tamonāśāya niścitam

vyasanairabhibhūtasya dhanahīnasya pāpinaḥ //
gaṃgaiva kevalaṃ tasya gatiruktā na cānyathā

śrutābhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītā'vagāhitā //
puṃsāṃ vaṃśadvayaṃ gaṃgā tārayennātra saṃśayaḥ

kīrtanāddarśanātsparśādgaṃgāpānāvagāhanāt //
daśottaraguṇā jñeyā puṇyāpuṇyarddhināśayoḥ

na sutairna ca vā vittairnānyenāpi sukarmaṇā //
tatphalaṃ prāpyate martye gaṃgāmāpya yadāpyate

jātyaṃdhāḥ paṃgavaste vai jīvaṃtopyatha te mṛtāḥ //
samarthā api ye gaṃgāṃ na snāyurmokṣagarbhiṇīm

śrutiṃ niśāmaya hare gaṃgāmāhātmyabhāṣiṇīm //
viniścitārthāṃ yāṃ śrutvā śrayedgaṃgāṃ narottamaḥ

irāvatīṃ madhumatīṃ payasvinīmamṛtarūpāmūrjasvatīm //
tridivaprasūtāṃ gaṃgāṃ śritāsastridivaṃ vrajaṃti

ṛṣijuṣṭāṃ viṣṇupadīṃ purāṇāṃ supuṇyadhārāṃ manasā hi loke //
sarvātmanā jāhnavīṃ ye prapannāste brahmaṇaḥ sadanaṃ saṃprayāṃti

lokānimānnayati yā jananīva putrānsvargaṃ sadā sarvaguṇopapannā //
sthānamiṣṭaṃ brāhmamabhīpsamānairgaṃgā sadaivātmavaśairupāsyā

usrairjuṣṭāmiṣatīṃ viśvarūpāmirāvatīṃ janayitrīṃ guhasya //
śiṣṭaiḥ sevyāmamṛtāṃ brahmakāṃtāṃ gaṃgāṃ śrayedātmaviśuddhikāmaḥ

gaṃgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ //
vidhūtapāpo bhavati vājapeyaṃ ca viṃdati

aśubhaiḥ karmabhirgrastānmajjamānānmahārṇave //
patato niraye gaṃgā saṃśritānuddharetsadā

brahmalokastu lokānāṃ sarveṣāmuttamo yathā //
saritāṃ sarasāṃ vāpi variṣṭhā jāhnavī tathā

anyatra samyaksaṃkalpya tapaḥ kṛtvā samā trayam //
yatphalaṃ tadbhavedbhaktyā gaṃgāyāṃ ghaṭikā'rdhataḥ

svargasthasya na sā prītirbhuṃjataḥ sukhamakṣayam //
yā syādgaṃgātaṭe puṃsāṃ rātrau caṃdrodaye sati

jarārogābhipannaṃ tu kuṇapaṃ jāhnavī jale//
dhairyeṇa tṛṇavattyaktvā praviśedamarāvatīm

vāryoghaiḥ satataṃ yasyāḥ plāvyate śaśimaṃḍalam//
bhūyodhikatarāṃ śobhāṃ bibharti tadahaḥ kṣaye

āhutasya jale yasyāḥ sadyo naśyaṃti pātakam //
mahataḥ śreyasaḥ prāptistatkṣaṇādeva jāyate

pitṛbhyaḥ śraddhayā yatra dattāstvāpaḥ svavaṃśajaiḥ//
prayacchaṃti parāṃ tṛptiṃ śaradāṃ trayamacyuta

tārayetkṣitiyānmartyānadhaḥsthāṃśca sarīsṛpān//
svarge svargasado viṣṇorgaṃ(?)gā tripathagā tataḥ

tīrthānāmuttamaṃ tīrthaṃ saritāmuttamā sarit //
svargadā sarvajaṃtūnāṃ mahāpātakināmapi

adhyuṣṭāḥ koṭayo viṣṇo saṃti tīrthāni sarvataḥ //
divi bhuvyaṃtarikṣe ca jāhnavyāṃ tāni kṛtsnaśaḥ

jñātvājñātvā ca gaṃgāyāṃ yaḥ paṃcatvamavāpnuyāt //
anātmaghātī svargī syānnarakānsa na paśyati

gaṃgaiva sarvatīrthāni gaṃgaiva ca tapovanam //
gaṃgaiva siddhikṣetraṃ hi nātra kāryā vicāraṇā

yatra kāmaphalā vṛkṣā mahī yatra hiraṇmayī //
jāhnavī snāyinastatra nivasaṃti ghaṭodbhava

dhenuṃ bhāgīrathī tīre suśīlāṃ ca payasvinīm //
vāsoratnairalaṃkṛtvā brāhmaṇāya dadāti yaḥ

yāvaṃti tasyā lomāni mune tatsaṃtaterapi //
tāvadvarṣasahasrāṇi sa svargasukhabhugbhavet

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe gaṃgāmahimānāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāya