Skanda Purana · Chapter 4.22

// śivaśarmovāca //
dhruvākhyānamidaṃ ramyaṃ mahāpātakanāśanam //
mahāścaryakaraṃ puṇyaṃ śrutvā tṛptosmi bho gaṇau

// agastya uvāca // //
itthaṃ yāvaddvijo brūte vimānaṃ vāyuvegagam //
tāvatprāpa maharlokaṃ svarlokātparamādbhutam

dvijo'tha lokaṃ saṃvīkṣya sarvato mahasā vṛtam //
tau gaṇau pratyuvācedaṃ koyaṃ loko manoharaḥ

tāvūcatustato vipraṃ niśāmaya mahāmate //
ayaṃ sa hi maharlokaḥ svarlokātparamādbhutaḥ

kalpāyuṣo vasaṃtyatra tapasā dhūtakalmaṣāḥ //
viṣṇusmaraṇa saṃkṣīṇa samastakleśasaṃcayāḥ

nirvyājapraṇidhānena dṛṣṭvā tejomayaṃ jagat //
mahāyogasamāyuktā vasaṃtyatra surottamāḥ

itthaṃ kathāṃ kathayatorbhagavadgaṇayoḥ priye //
kṣaṇārdhena vimānaṃ tajjanalokaṃ nināyatān

nivasaṃtyamalā yatra mānasā bahmaṇaḥ sutāḥ //
sanaṃdanādyā yogīṃdrāḥ sarve te hyūrdhvaretasaḥ

anye tu yogino ye vai hyaskhaladbrahmacāriṇaḥ //
sarvadvaṃdvavinirmuktāste vasaṃtyatinirmalāḥ

janalokāttapolokasteṣāṃ locanagocaraḥ //
kṛtastena vimānena manovegena gacchatā

vairājā yatra te devā vaseyurdāhavarjitāḥ //
vāsudeve mano yeṣāṃ vāsudevārpitakriyāḥ

tapasā toṣya goviṃdamabhilāṣavivarjitāḥ//
tapolokamimaṃ prāpya vasaṃti vijiteṃdriyāḥ

śiloṃcha vṛttayā ye vai daṃtolūkhalikāśca ye //
aśmakuṭṭāśca munayaḥ śīrṇaparṇāśinaśca ye

grīṣme paṃcāgnitapaso varṣāsu sthaṃḍileśayāḥ //
hemaṃtaśiśirārdhe ye kṣapaṃti salile kṣapāḥ

kuśāgranīraviprūṣastṛṣitā yatayo'piban//
vātāśinotikṣudhitāḥ pādāgrāṃguṣṭha bhūspṛśaḥ

ūrdhvadoṣo ravidṛśastvekāṃghri sthāṇu niścalāḥ //
ye vai divā nirucchvāsā māsocchvāsāśca ye punaḥ

māsopavāsavratinaścāturmāsya vratāśca ye //
ṛtvaṃtatoyapānā ye ṣaṇmāsopavāsakāḥ

ye ca varṣanimeṣā vai varṣadhārāṃbu tarṣakāḥ //
ye ca sthāṇūpamāṃ prāptā mṛgakaṃḍūti saukhyadāḥ

jaṭāṭavī koṭarāṃtaḥ kṛtanīḍāṃḍajāśca ye //
prarūḍhavāmalūrāṃgāḥ snāyunaddhāsthisaṃcayāḥ

latāpratānaiḥ parito veṣṭitāvayavāśca ye //
sasyāni ca prarūḍhāni yadaṃgeṣu cirasthiti

ityādi sutapaḥ kliṣṭavarṣmāṇo ye tapodhanāḥ //
brahmāyuṣastapoloke te vasaṃtyakutobhayāḥ

yāvaditthaṃ sa puṇyātmā śṛṇoti gaṇayormukhāt //
tāvannetrātithībhūtaḥ satyaloko mahojjvalaḥ

tvarāvaṃtau gaṇau tatra vimānādavaruhya tau //
sraṣṭāraṃ sarvalokānāṃ tena sārdhaṃ praṇematuḥ

brahmovāca //
gaṇāvasau dvijo dhīmānvedavedāṃgapāragaḥ //
smṛtyuktācāracaṃcuśca pratīpaḥ pāpakarmasu

ayi dvija mahāprājña jāne tvāṃ śivaśarmaka //
sādhūkṛtaṃ tvayā vatsa sutīrthaprāṇamokṣaṇāt

satvaraṃ gatvaraṃ sarvaṃ yaccaitadbhavatekṣitam //
dainaṃdinapralayataḥ sṛjāmi ca punaḥ punaḥ

ā vairājaṃ pratipadamupasaṃharate haraḥ //
kā kathā maśakābhānāṃ nṛṇāṃ maraṇadharmiṇām

caturṣu bhūtagrāmeṣu hyeka eva guṇo nṛṇām //
tasminvai bhārate varṣe karmabhūmau mahīyasi

capalāni vinirjityeṃdriyāṇi manasā saha //
vihāya vairiṇaṃ lobhaṃ viṣvagguṇagaṇasya ca

dharmavaṃśaharaṃ kāmamarthasaṃcayahāriṇam //
jarāpalitakartāraṃ viniṣkṛtya vicārataḥ

jitvā krodharipuṃ dhairyāttapaso yaśasaḥ śriyaḥ //
śarīrasyāpi hartāraṃ netāraṃ tāmasīṃ gatim

sadā madaṃ parityajya pramādaikapadapradam //
pramādaikaśaraṇyaṃ ca saṃpadāṃ vinivartakam

sarvatra laghutā hetumahaṃkāraṃ vihāya ca //
dūṣaṇāropaṇe yatnaṃ kurvāṇaṃ sajjaneṣvapi

hitvā mohaṃ mahādroharopaṇaṃ matighātinam //
atyaṃtamaṃdhīkaraṇamaṃdhatāmisradarśakam

śrutismṛtipurāṇoktaṃ parikṣuṇṇaṃ mahājanaiḥ //
dharmasopānamāruhya yadihāyāṃti helayā

karmabhūmiṃ samīhaṃte sarve svargaukaso dvija //
yattatrārjitabhoktāraḥ padeṣūccāvaceṣvamī

nāryāvartasumo deśo na kāśī sadṛśī purī //
na viśveśa samaṃ liṃgaṃ kvāpi bahmāṃḍamaṃḍale

saṃti svargā bahuvidhāḥ sukhetara vivarjitā//
sukṛtaikaphalāḥ sarve yuktāḥ sarvasamṛddhibhiḥ//

svarlokādadhikaṃ ramyaṃ nahi brahmāṃḍagolake //
sarve yataṃte svargāya tapodānavratādibhiḥ

svarlokādapiramyāṇi pātālānīti nāradaḥ //
prāha svargasadāṃ madhye pātālebhyaḥ samāgataḥ

āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ //
nāgāṃgābharaṇaprotāḥ pātālaṃ kena tatsamam

daityadānavakanyābhiritaścetaśca śobhite //
pātāle kasya na prītirvimuktasyāpi jāyate

divārkaraśmayastatra prabhāṃ tanvaṃti nātapam//
śaśinaśca na śītāya niśi dyotāya kevalam

yatra na jñāyate kālo gatopi danujādibhiḥ //
vanāni nadyo ramyāṇi sadaṃbhāṃsi sarāṃsi ca

kalāḥ puṃsko kilālāpāḥ sucailāni śucīni ca //
bhūṣaṇānyatiramyāṇi gaṃdhādyamanulepanam

vīṇāveṇumṛdaṃgādi nisvanāḥ śrutihāriṇaḥ //
hāṭakeśaṃ mahāliṃgaṃ yatra vai sarvakāmadam

etānyanyāni ramyāṇi bhogyogyāni dānavaiḥ //
daityoragaiśca bhujyaṃte pātālāṃtaragocaraiḥ

pātālebhyopi vai ramyaṃ dvija varṣamilāvṛtam//
ratnasānuṃ samāśritya paritaḥ parisaṃsthitam

sadā sukṛtino yatra sarvabhogabhujo dvija//
navayauvanasaṃpannā nityaṃ yatra mṛgīdṛśaḥ

bhogabhūmiriyaṃ proktā śreyo vinimayārjitā //
bhujyate tvadvidhairlokaistīrthābhityakta dehakaiḥ

aklībabhāṣibhiścāpi putrakṣetrādyahīnakaiḥ //
paropakārasaṃkṣīṇasukhāyurdhanasaṃcayaiḥ

saṃti dvīpā hyanekā vai pārāvārāṃtarasthitāḥ //
jaṃbūdvīpasamo dvīpo na kvāpi jagatītale

tatrāpi navavarṣāṇi bhārataṃ tatra cottamam //
karmabhūmiriyaṃ proktā devānāmapidurlabhā

aṣṭau kiṃpuruṣādīni devabhogyāni tāni tu //
teṣu svargātsamāgatya ramaṃte tridivaukasaḥ

yojanānāṃ sahasrāṇi navavistāratastvidam //
bhārataṃ prathamaṃ varṣaṃ merordakṣiṇataḥ sthitam

tatrāpi himaviṃdhyādreraṃtaraṃ puṇyadaṃ param //
gaṃgāyamunayormadhye hyaṃtarvedī bhuvaḥ parāḥ

kurukṣetraṃ hi sarveṣāṃ kṣetrāṇāmadhikaṃ tataḥ //
tatopi naimiṣāraṇyaṃ svargasādhanamuttamam

naimiṣāraṇyatopīha sarvasminkṣitimaṃḍale //
sarvebhyopi hi tīrthebhyastīrtharājo viśiṣyate

svargadomokṣadaścaiva sarvakāmaphalapradaḥ //
prayāgastanmahatkṣetraṃ tīrtharāja iti smṛtaḥ

yāgāḥ sarve mayā pūrvaṃ tulayā vidhṛtā dvija //
tacca tīrthavaraṃ ramyaṃ kāmikaṃ kāmapūraṇāta

dṛṣṭvā prakṛṣṭayāgebhyaḥ puṣṭebhyo dakṣiṇādibhiḥ //
prayāgamiti tannāma kṛtaṃ hariharādibhiḥ

nāmamātrasmṛteryasya prayāgasya trikālataḥ //
smartuḥ śarīre no jātu pāpaṃ vasati kutracit

saṃti tīrthānyanekāni pāpatrāṇakarāṇi ca //
na śaktānyadhikaṃ dātuṃ kṛtainaḥ pariśuddhitaḥ

janmāṃtareṣvasaṃkhyeṣu yaḥ kṛtaḥ pāpasaṃcayaḥ //
duṣpraṇodyo hi nitarāṃ vratairdānaistapojapaiḥ

sa tīrtharājagamanodyatasya śubhajanmanaḥ //
aṃgeṣu vepate'tyaṃtaṃ drumo vātahato yathā

tataḥ krāṃtārdhamārgasya prayāga dṛḍhacetasaḥ //
puṃsaḥ śarīrānniryātumapekṣeta padāṃtaram //

bhāgyānnetrātithībhūte tīrtharāje mahātmanaḥ //
palāyate drutataraṃ tamaḥ sūryodaye yathā

saptadhātumayī bhūtatanau pāpāni yāni vai //
keśeṣu tāni tiṣṭhaṃti vapanādyāṃti tānyapi

evaṃ niṣkaluṣībhūya tataḥ snāyātsitāsite //
yaṃyaṃ kāmamabhidhyāyaṃstaṃ tamāpnoti nānyathā

puṇyarāśiṃ ca vipulaṃ puṇyānbhogānyathepsitān //
svargaṃ prāpnoti tatpuṇyānniṣkāmo mokṣamāpnuyāt

snāyādyobhilaṣanmokṣaṃ kāmānanyānvihāya ca //
sopi mokṣamavāpnoti kāmadāttīrtharājataḥ

tīrtharājaṃ parityajya yo'nyasmātkāmamicchati //
bhāratākhye mahāvarṣe sa kāmaṃ nāpnuyātsphuṭam

satyaloke prayāge ca nāṃtaraṃ vedmyahaṃ dvija //
tatra ye śubhakarmāṇaste mallokanivāsinaḥ

tīrthābhilāṣibhirmartyaissevyaṃ tīrthāṃtaraṃ nahi //
anyatra bhūmivalaye tīrtharājātprayā gataḥ

yathāṃtaraṃ dvijaśreṣṭha bhūpetvitarasevake //
dṛṣṭāṃtamātraṃ kathitaṃ prayāgetara tīrthayoḥ

yathākathaṃcittīrthe'sminprāṇatyāgaṃ karoti yaḥ //
tasyātmaghātadoṣo na prāpnuyādīpsitānyapi

yasya bhāgyavataścātra tiṣṭhaṃtyasthīnyapi dvija //
na tasya duḥkhaleśopi kvāpi janmani jāyate

brahmahatyādi pāpānāṃ prāyaścittaṃ cikīrṣuṇā //
prayāgaṃ vidhivatsevyaṃ dvijavākyānna saṃśayaḥ

kiṃ bahūktena vipreṃdra mahodayamabhīpsunā //
sevyaṃ sitāsitaṃ tīrthaṃ prakṛṣṭaṃ jagatītale

prayāgatopi tīrtheśātsarveṣu bhuvaneṣvapi //
anāyāsena vai muktiḥ kāśyāṃ dehāvasānataḥ

prayāgādapi vai ramyamavimuktaṃ na saṃśayaḥ //
yatra viśveśvaraḥ sākṣātsvayaṃ samadhitiṣṭhati

avimuktānmahākṣetrādviśveśa samadhiṣṭhitāt //
na ca kiṃcitkvacidramyamiha brahmāṃḍagolake

avimuktamidaṃ kṣetramapi brahmāṃḍamadhyagam //
brahmāṃḍamadhye na bhavetpaṃcakrośapramāṇataḥ

yathāyathā hi vardheta jalamekārṇavasya ca //
tathātathonnayedīśastatkṣetraṃ pralayādapi

kṣetrametattriśūlāgre śūlinastiṣṭhati dvija //
aṃtarikṣena bhūmiṣṭhaṃ nekṣaṃte mūḍhabuddhayaḥ

sadā kṛtayugaṃ cātra mahāparvasadā'tra vai //
na grahā'stodayakṛto doṣo viśveśvarāśrame

sadā saumyāyanaṃ tatra sadā tatra mahodayaḥ //
sadaiva maṃgalaṃ tatra yatra viśveśvarasthitiḥ

yathābhūmitale vipra puryaḥ saṃti sahasraśaḥ //
tathā kāśī na maṃtavyā kvāpi lokottarātviyam

mayā sṛṣṭāni vipreṃdra bhuvanāni caturdaśa //
asyāḥ puryā vinirmātā svayaṃ viśveśvaraḥ prabhuḥ

purā yamastapastaptvā bahukālaṃ suduṣkaram //
trailokyādhikṛtiṃ prāptastyaktvā vārāṇasīṃ purīm

carācarasya sarvasya yāni karmāṇi tāni vai //
gocare citraguptasya kāśīvāsikṛtādṛte

praveśo yamadūtānāṃ na kadāciddvijottama //
madhye kāśīpurī kvāpi rakṣiṇastatra tadgaṇāḥ

svayaṃ niyaṃtā viśveśastatra kāśyāṃ tanutyajām //
tatrāpi kṛtapāpānāṃ niyaṃtā kālabhairavaḥ

tatra pāpaṃ na kartavyaṃ dāruṇā rudrayātanā //
aho rudrapiśācatvaṃ narakebhyopi duḥsaham

pāpameva hi kartavyaṃ matirasti yadīdṛśī //
sukhenānyatra kartavyaṃ mahī hyasti mahīyasī

api kāmāturo jaṃturekāṃ rakṣati mātaram //
api pāpakṛtā kāśī rakṣyā mokṣārthinaikikā

parāpavādaśīlena paradārābhilāṣiṇā //
tena kāśī na saṃsevyā kva kāśī nirayaḥ kva saḥ

abhilaṣyaṃti ye nityaṃ dhanaṃ cātra pratigrahaiḥ //
parasvaṃ kapaṭairvāpi kāśī sevyā na tairnaraiḥ

parapīḍākaraṃ karma kāśyāṃ nityaṃ vivarjayet //
tadeva cetkimatra syātkāśīvāso durātmanām //

tyaktvā vaiśveśvarīṃ bhaktiṃ ye'nyadevaparāyaṇāḥ //
sarvathā tairna vastavyā rājadhānī pinākinaḥ

arthārthinastu ye vipra ye ca kāmārthino narāḥ //
avimuktaṃ na taiḥ sevyaṃ mokṣakṣetramidaṃ yataḥ

śivaniṃdāparā ye ca vedaniṃdā parāśca ye //
vedācārapratīpā ye sevyā vārāṇasī na taiḥ

paradrohadhiyo ye ca parerṣyākāriṇaśca ye //
paropatāpino ye vai teṣāṃ kāśī na siddhaye

manasāpi na ye kāśīmabhinaṃdaṃti durdhiyaḥ //
teṣāṃ nirvāṇavārtāpi dūre durvṛttacetasām

jñānena na vinā mokṣaḥ kvacidastīha bhūtale //
tajjñānaṃ na vratairlabhyamapi cāṃdrāyaṇādibhiḥ

tulāpuruṣamukhyaiśca dānaiśca śraddhayānvitaiḥ //
deśakāle ca vidhinā pātrebhyaḥ pratipāditaiḥ

na yamairbrahmacaryādyairniyamairnārcanādibhi. //
śarīraśoṣaṇairugrairna tapobhirdvijottama

na mahāmaṃtrajapyaiśca gurubhiḥ pratipāditaiḥ //
na svādhyāyairyathoktaiśca nāgniśuśrūṣaṇaiḥ paraiḥ

na sevayā gurūṇāṃ ca na śrāddhairdevatārcanaiḥ //
na nānātīrthayātrābhirjñānaṃ samadhigamyate //

na yogena vinā jñānaṃ yogastattvārthaśīlanam //
gurūpadiṣṭamārgeṇa sadābhyāsavaśena ca

tasyāṃtarāyā bahavaḥ sudūraśravaṇādayaḥ //
ato na prāpyate jñānaṃ yogādekena janmanā

vinā tapo japādyaiśca vinā yogena suvrata //
niḥśreyo labhyate kāśyāmihaikenaiva janmanā

tvayā śuddhadhiyā kāśyāṃ yacchreyaḥ samupārjitam //
tacchreyasopyudarkaste mahānasti dvijottama

ukteti virarāmājaḥ śṛṇvatorgaṇayostayoḥ //
sopi pramuditaścābhūcchivaśarmā mahāmanāḥ

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe brahmakṛtakāśīpraśaṃsānāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ