સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.20

॥ ગણાવૂચતુઃ ॥ ॥
ઔત્તાનપાદિર્નિર્ગત્ય તતઃ કાનનતો દ્વિજ ॥
રમ્યં મધુવનં પ્રાપ યમુનાયાસ્તટે મહત

આદ્યં ભગવતઃ સ્થાનં તત્પુણ્યં હરિમેધસઃ ॥
પાપોપિ જંતુસ્તત્પ્રાપ્ય નિષ્પાપો જાયતે ધ્રુવમ્

જપન્સ વાસુદેવાખ્યં પરંબ્રહ્મ નિરામયમ્ ॥
અપશ્યત્તન્મયં વિશ્વં ધ્યાનસ્તિમિતલોચનઃ

હરિર્હરિત્સુ સર્વાસુ હરિર્હરિમરીચિષુ ॥
શિવામૃગમૃગેંદ્રાદિ રૂપઃ કાનનગો હરિઃ

જલે શાલૂરકૂર્માદિ રૂપેણ ભગવાન્હરિઃ ॥
હરિરશ્વાદિરૂપેણ મંદુરાસ્વપિ ભૂભુજામ્

અનંતરૂપઃ પાતાલે ગગનેઽનંતસંજ્ઞકઃ ॥
એકોપ્યનંતતાં યાતો રૂપભેદૈરનંતકૈઃ

દેવેષુ યો વસેન્નિત્યં દેવાનાં વસતિર્હિ યઃ ॥
સ વાસુદેવઃ સર્વત્ર દીવ્યેદ્યદ્વાસનાવશાત્

વિષ્લૃવ્યાપ્તાવયંધાતુર્યત્રસાર્થકતાં ગતઃ॥
તે વિષ્ણુનામ સ્વરૂપે હિ સર્વવ્યાપનશીલિનિ

સર્વેષાં ચ હૃષીકાણામીશનાત્પરમેશ્વરઃ ॥
હૃષીકેશ ઇતિ ખ્યાતો યઃ સ સર્વત્રસંસ્થિતઃ

ન ચ્યવંતેપિ યદ્ભક્તા મહતિ પ્રલયે સતિ ॥
અતોઽચ્યુતોઽખિલે લોકે સ એકઃ સર્વગોઽવ્યયઃ

ઇદં ચરાચરં વિશ્વં યો બભાર સ્વલીલયા ॥
ભૃત્યાસ્વરૂપસંપત્ત્યા સોઽત્ર વિશ્વંભરોઽખિલમ્

તસ્યેક્ષણે સમીક્ષેતે નાન્યદ્વિપ્ણુપદાદૃતે ॥
નિરીક્ષ્યઃ પુંડરીકાક્ષો નાન્યો નિયમતો હ્યતઃ

નાન્ય શબ્દગ્રહૌ તસ્ય જાતૌ શબ્દગ્રહાવપિ ॥
વિના મુકુંદ ગોવિંદ દામોદર ચતુર્ભુજ

ગોવિંદચરણાર્થાર્ચાં તત્પ્રિયંકર્મવૈ વિના ॥
શંખચક્રાંકિતૌ તસ્ય નાન્યકર્મકરૌકરૌ

નિર્દ્વંદ્વચરણદ્વંદ્વં તન્મનો મનુતે હરેઃ ॥
હિત્વાન્યન્મનનં સર્વં નિશ્ચલત્વમવાપ હ

ચરણૌ વિષ્ણુશરણૌ હિત્વા નારાયણાંગણમ્ ॥
તસ્ય નો ચરતોન્યત્ર ચરતો વિપુલં તપઃ

વાણીપ્રમાણી ક્રિયતે ગોવિંદગુણવર્ણને ॥
જોષં સમાસતા તેન મહાસારં તપસ્યતા

નિતાંતકમલાકાંત નામધેયસુધારસમ્ ॥
રસયંતી ન રસના તસ્યાન્યરસસ્પૃહા

શ્રીમુકુંદ પદદ્વંદ્વ પદ્મામોદપ્રમોદિતમ્ ॥
ગંધાંતરં ન તદ્ઘ્રાણં પરિજિઘ્રત્યશીઘ્રગમ્

ત્વગિંદ્રિયં મધુરિપોઃ પરિસ્પૃશ્ય પદદ્વયમ્ ॥
સર્વસ્પર્શસુખં પ્રાપ તસ્ય ભૂજાનિજન્મનઃ

શબ્દાદિવિષયાધારં સારં દામોદરં પરમ્ ॥
ધ્રુવેંદ્રિયાણિ સંપ્રાપ્ય કૃતાર્થાન્યભવંસ્તદા

લુપ્તાનિ સર્વતેજાંસિ તત્તપસ્તપનોદયે ॥
ચંદ્રસૂર્યાનલર્ક્ષાણાં પ્રદીપિત જગત્ત્રયે

ઇંદ્ર ચંદ્રાગ્નિ વરુણ સમીરણ ધનાધિપાઃ ॥
યમ નૈરૃતમુખ્યાશ્ચ જાતાઃ સ્વપદશંકિતાઃ

વૈમાનિકાસ્તથાઽન્યેપિ વસુમુખ્યા દિવૌકસઃ ॥
તતો ધુવાત્સમુત્ત્રેસુઃ સ્વાધિકારૈધિતાધયઃ

યત્ર યત્ર ધ્રુવઃ પાદં મિનોતિ પૃથિવીતલે ॥
ધરા તસ્ય ભરાક્રાંતા વિનમેત્તત્ર તત્ર વૈ

અહો તદંગસંગીનિ ત્યક્ત્વા જાડ્યં જલાન્યપિ ॥
રસવંતિ પદસ્થાનિ સ્ફુરંત્યન્યત્ર તદ્ભયાત્

યાવંતિ વિષ્વક્તેજાંસિ સિદ્ધરૂપગુણાનિ ચ ॥
નેત્રાતિથીનિ તાવંતિ તત્તપસ્તેજસાઽભવન્

અહો નિજગુણસ્પર્શઃ સતતં માતરિશ્વના ॥
દૂરદેશાંતરસ્થોપિ તત્ત્વચો વિષયીકૃતઃ

વ્યોમ્નાપિ શબ્દગુણિના ધ્રુવારાધનબુદ્ધિના ॥
શબ્દજાતસ્ત્વશેષોપિ તત્કર્ણ શરણીકૃતઃ

આરાધિતોઽનુદિવસં સભૂતૈરપિ પંચભિઃ ॥
તપ એવ પરં મેને ગોવિંદાર્પિત માનસઃ

કૌસ્તુભોદ્ભાસિતહૃદઃ પીતકૌશેયવાસસઃ ॥
ધ્યાનાત્તેજોમયં વિશ્વં તેનૈક્ષિ નૃપસૂનુના

મરુત્વતાતિમહતી ચિંતાઽપ્તા તત્તપોભયાત્ ॥
મત્પદં ચેદકાંક્ષિષ્યદહરિષ્યદ્ધ્રુવં ધુવઃ

સમર્થસ્ત્વપ્સરોવર્ગો નિયંતું યમિનાં યમાન્ ॥
સ તુ યૂનિ પ્રભવતિ નાત્ર બાલે કરોમિ કિમ્

તપસ્વિનાં તપો હંતું દ્વૌ મત્સાહાય્યકારિણૌ ॥
કામક્રૌધૌ ન તાવસ્મિન્પ્રભવેતાં શિશૌ ધ્રુવે

એક એવ કિલોપાયો બાલે મે પ્રભવિષ્યતિ ॥
ભૂતાલિં ભીષણાકારાં પ્રહિણોમીહ તદ્ભિયે

બાલત્વાદ્ભીષિતો ભૂતૈસ્તપસ્ત્યક્ષ્યત્યસૌ ધ્રુવમ્ ॥
ઇતિ નિશ્ચિત્ય ભૂતાલિં પ્રેષયામાસ વાસવઃ

ભલ્લૂકાકારસર્વાંગ ઉષ્ટ્રલંબશિરોધરઃ ॥
કશ્ચિદ્દુર્દર્શદશનસ્ત્વભ્યધાવત્તમર્ભકમ્

તં વ્યાઘ્રવદનઃ કશ્ચિદ્વ્યાદાય વિકટાનનમ્ ॥
દ્વિપોચ્ચ દેહસંસ્થાનો મુહુર્ગર્જન્સમભ્યગાત્

રયાત્તુ માંસકં ભુંજન્કશ્ચિદ્વિકટદંષ્ટ્રકઃ ॥
રોષાત્તમભિદુદ્રાવ દૃષ્ટ્વા સંતર્જયન્નિવ

અતિતીક્ષ્ણૈર્વિષાણાગ્રૈસ્તટાનુચ્ચાન્વિદારયન્ ॥
ખુરાગ્રૈર્દલયન્ભૂમિં મહોક્ષોઽભિજગર્જતમ્

કશ્ચિદ્ધિ પન્નગી ભૂય ફટાટોપભયાનકઃ ॥
અતિલોલદ્વિરસનઃ પુસ્ફૂર્જનિકષાચિતમ્

કશ્ચિચ્ચ મહિષાકારઃ ક્ષિપઞ્શૃંગાગ્રતો ગિરોન્ ॥
લાંગૂલતાડિતધરઃ શ્વસન્વેગાત્તમાપ્તવાન્

કશ્ચિદ્દાવાનલાલીઢ ખર્જૂરદ્રુમસન્નિભમ્ ॥
બિભ્રદૂરુદ્વયંભૂતો વ્યાત્તાસ્યસ્તમભીષયત્

મૌલિજૈરભ્રસંઘર્ષં કુર્વન્દીર્ઘકૃશોદરઃ ॥
નિમગ્નપિંગનયનઃ કશ્ચિદ્ભીષયતિ સ્મ તમ્

કૃપાણપાણિર્ભગ્નાસ્યો વામહસ્તકપાલધૃત્ ॥
પ્રચંડં ક્ષ્વેડયન્કશ્ચિદભ્યધાવત્તમર્ભકમ્

વિશાલ સાલમાદાય કુર્વન્કિલ કિલારવમ્ ॥
કશ્ચિત્તમભિતો યાતિ કાલો દંડધરો યથા

તમઃ સંકેતસદનં વ્યાઘ્રં વૈ વદનં મહત્॥
કૃતાંતકં દરાકારં બિભ્રત્કશ્ચિત્તમભ્યગાત્

ઉલૂકાકારતાં ધૃત્વા ફૂત્કારૈરતિદારુણૈઃ ॥
હૃદયાકંપનૈઃ કશ્ચિદ્ભીષયામાસ તં ધ્રુવમ્

યક્ષિણી કાચિદાનીય રુદંતં કસ્યચિચ્છિશુમ્ ॥
અપિબદ્રુધિરં કોષ્ઠાચ્ચખાદાસ્થિ મૃણાલવત્

પિપાસિતાદ્ય રુધિરં તેપિ પાસ્યામ્યહં ધુવ ॥
યથાસ્ય બાલસ્ય તથા ચર્વિત્વાસ્થીનિ વાદિની

અનીય તૃણદારૂણિ પરિસ્તીર્ય સમંતતઃ ॥
દાવાગ્નિં જ્વાલયામાસ કાચિદ્વાત્યાવિવર્ધિતમ્

વેતાલી રૂપમાસ્થાય ભંક્ત્વા કાચિત્તરૂન્ગિરીન્ ॥
રુરોધ ગગનાધ્વાનં કંપયંતી ચ તં ભૃશમ્

અન્યા સુનીતિરૂપેણ તમભિપ્રેક્ષ્ય દૂરતઃ ॥
રુરોદાતીવદુઃખાર્તા વક્ષોઘાતં મુહુર્મુહુઃ

ઉવાચ ચ વચશ્ચાટુ બહુમાયા વિનિર્મિતમ્ ॥
કારુણ્યપૂર્ણ વાત્સલ્યમતીવાતન્વતી સતી

ત્વદેકશરણાં વત્સ બત મૃત્યુર્જિઘાંસતિ ॥
રક્ષરક્ષ ગતાસું માં શરણાગતવત્સલ

પ્રતિગ્રામં પ્રતિપુરં પ્રત્યધ્વં પ્રતિકાનનમ્ ॥
પ્રત્યાશ્રમં પ્રતિગિરિં શ્રાંતા ત્વદ્વીક્ષણાતુરા

યદા પ્રભૃતિ રે બાલ નિરગાત્તપસે ભવાન્ ॥
તદેવ દિનમારભ્ય નિર્ગતાઽહં ત્વદીક્ષણે

તૈસ્તૈઃ સપત્નીદુર્વાક્યૈર્દુનોપિ ત્વં યથાર્ભક ॥
તથાઽહમપિ દૂનાસ્મિ નિતરાં તદ્વચોઽગ્નિના

ન નિદ્રામિ ન જાગર્મિ નાશ્નામિ ન પિબામ્યહમ્ ॥
ધ્યાયામિ કેવલં ત્વાઽહં યોગિનીવ વિયોગિની

નિદ્રાદરિદ્રનયના સ્વપ્નેપિ ન તવાનનમ્ ॥
આનંદિ સર્વથા યન્મે મંદભાગ્યા વિલોકયે

ત્વદાનનપ્રતિનિધિર્વિધુર્વિધુરયા મયા ॥
ઉદિત્વરોપિનાલોકિ તાપં વૈ ત્યક્તુકામયા

ત્વદાલાપસમાલાપં કલયન્કિલકાકલીમ્ ॥
કોકિલોપિ મયાકર્ણિ નાલકાકીર્ણકર્ણયા

ત્વદંગસંગમધુરો ધ્રુવધૂપિતયામયા ॥
નાનિલોપિ મયાલિંગિ ક્વચિદ્વિશ્રાંતયા ભૃશમ્

કે દેશાઃ કાશ્ચ સરિતઃ કે શૈલાસ્ત્વત્કૃતે ધ્રુવ ॥
મયા ચરણચારિણ્યા રાજપત્ન્યા ન લંઘિતાઃ

અધ્રુવં સર્વમેવૈતત્પશ્યંત્યંધીકૃતાસ્મ્યહમ્ ॥
ધાત્રીં ત્રાયસ્વ માં પુત્ર પ્રાપ્ય ત્વંમેંઽધયષ્ટિતામ્

મૃદુલાનિ તવાંગાનિ ક્વેમાનિ ક્વ તપસ્ત્વિદમ્ ॥
પરુષં પુરુષૈઃ સાધ્યં પરુષાંગૈર્નરર્ષભ

અનેન તપસા વત્સ ત્વયાઽઽપ્યં કિમનેનસા ॥
ધરાધીશતનૂજત્વાદધિકં તદ્વદાધુના

અનેન વયસા બાલ ખેલનીયં ત્વયાઽનિશમ્ ॥
બાલક્રીડનકૈરન્યૈઃ સવયઃ શિશુભિઃ સમમ્

તતઃ કૌમારમાસાદ્ય વયોઽભિધ્યાનશીલિના ॥
ભવતા સર્વવિદ્યાનાં ભાવ્યં વૈ પારદૃશ્વના

વયોથ ચતુરં પ્રાપ્ય યોષાસ્રક્ચંદનાદિકાન્ ॥
નિર્વેક્ષ્યસિ બહૂન્ભોગાનિંદ્રિયાર્થાન્કૃતાર્થયન્

ઉત્પાદ્યાથ બહૂન્પુત્રાન્ગુણિનો ધર્મવત્સલાન્ ॥
પરિસંક્રામિતશ્રીકસ્તેષ્વથો ત્વં તપશ્ચર

ઇદાનીમેવ તપસિ બાલ્યે વયસિ કઃ શ્રમઃ ॥
પાદાંગુષ્ઠકરીષાગ્નિઃ કદા મૌલિમવાપ્સ્યતિ

વિપક્ષપરિભૂતેન હૃતમાનેન કેનચિત્ ॥
પરિભ્રષ્ટશ્રિયા વાપિ તપ્તવ્યં તેષુ કો ભવાન્

હૃતમાનેન તપ્તવ્યં નિશમ્યેતિ વચો ધ્રુવઃ ॥
દીર્ઘમુષ્ણં હિ નિઃશ્વસ્ય પુનર્દધ્યૌ હરિં હૃદિ

જનયિત્રીમનાભાષ્ય ભૂતભીતિં વિહાય ચ ॥
ધ્રુવોઽચ્યુતધ્યાનપરઃ પુનરેવ બભૂવ હ

સાપિ ભૂતાવલી ભીતિંબહુભીષણભૂષણા ॥
દર્શયંતી તમભિતોઽદ્રાક્ષીચ્ચક્રં સુદર્શનમ્

પરિતઃ પરિવેષાભં સૂર્યસ્યોચ્ચૈઃ સ્ફુરત્પ્રભમ્ ॥
રક્ષણાય ચ રક્ષોભ્યસ્તસ્યાધોક્ષજ નિર્મિતમ્

ભૂતાવલી તમાલોક્ય સ્ફુરચ્ચક્રસુદર્શનમ્ ॥
જ્વાલામાલાકુલં તીવ્રં રક્ષંતં પરિતો ધ્રુવમ્

અતીવ નિષ્કંપહૃદં ગોવિદાર્પિતચેતસમ્ ॥
તપોંકુરમિવોદ્ભિદ્ય મેદિનીં સમુદિત્વરમ્

સાપિ પ્રત્યુતભીતાતં ધ્રુવં ધ્રુવવિનિશ્ચયમ્ ॥
નમસ્કૃત્ય યથાયાતં યાતાવ્યર્થમનોરથા

ગર્જત્કાદંબિનીજાલં વ્યોમ્નિ વૈ વ્યાકુલં યથા ॥
વૃથા ભવતિ સંપ્રાપ્ય મનાગનિલલોલતામ્

અથ જંભારિણા સાર્ધં ભીતાઃ સર્વે દિવૌકસઃ ॥
સંમંત્ર્ય ત્વરિતા જગ્મુર્બ્રહ્માણં શરણં દ્વિજ

નત્વા વિજ્ઞાપયામાસુઃ પરિષ્ટુત્યા પિતામહમ્ ॥
વચ્રોઽવસરમાલોક્ય પૃષ્ટાગમનકારણાઃ

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
ધાતરુત્તાનપાદસ્ય તનયેન સુવર્ચસા ॥
તપતા તાપિતાઃ સર્વે ત્રિલોકી તલવાસિનઃ

સમ્યક્સંવિદ્મહે તાત ધુવસ્ય ન મનીષિતમ્ ॥
પદં પરિજિહીર્ષુઃ સ કસ્યાસ્માસુ મહાતપાઃ

ઇતિ વિજ્ઞાપિતો દેવૈર્વિહસ્ય ચતુરાનનઃ ॥
પ્રત્યુવાચાથ તાન્સર્વાન્ધ્રુવતો ભીતમાનસાન્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ન ભેતવ્યં સુરાસ્તસ્માદ્ધ્રુવાદ્ધ્રુવપદૈષિણઃ ॥
વ્રજંતુ વિજ્વરાઃ સર્વે ન સ વઃ પદમિચ્છતિ

ન તસ્માદ્ભગવદ્ભક્તાદ્ભેતવ્યં કેનચિત્ક્વચિત્ ॥
નિશ્ચિતં વિષ્ણુભક્તા યે ન તે સ્યુઃ પરતાપિનઃ

આરાધ્ય વિષ્ણું દેવેશં લબ્ધ્વા તસ્માત્સ્વકાંક્ષિતમ્ ॥
ભવતામપિ સર્વેષાં પદાનિ સ્થિરયિષ્યતિ

નિશમ્યેતિ ચ ગીર્વાણાઃ પ્રણીતં બ્રહ્મણો વચઃ ॥
પ્રણિપત્ય સ્વધિષ્ણ્યાનિ પ્રહૃષ્ટાઃ પરિવવ્રજુઃ

અથ નારાયણો દેવસ્તં દૃષ્ટ્વા દૃઢમાનસમ્ ॥
અનન્યશરણં બાલં ગત્વા તાર્ક્ષ્યરથોઽબ્રવીત્

શ્રીવિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
પ્રસન્નોસ્મિ મહાભાગ વરં વરય સુવ્રત ॥
તપસોઽસ્માન્નિવર્તસ્વ ચિરં ખિન્નોસિ બાલક

વચોઽમૃતં સમાકર્ણ્ય પર્યુન્મીલ્ય વિલોચને ॥
ઇંદ્રનીલમણિજ્યોતિઃ પટલીં પર્યલોકયત્

પ્રત્યગ્રવિકસન્નીલોત્પલાનાં નિકુરંબકૈઃ ॥
પ્રોત્ફુલ્લિતાં સમંતાચ્ચ રોદસી સરસીમિવ

લક્ષ્મીદેવીકટાક્ષોઘૈઃ કટાક્ષિતમિવાખિલમ્ ॥
ધુવસ્તદાનિરૈક્ષિષ્ટ દ્યાવાભૂમ્યોર્યદંતરમ્

પ્રોદ્યત્કાદંબિનીમધ્ય વિદ્યુદ્દામસમાનરુક્ ॥
પુરઃ પીતાંબરઃ કૃષ્ણસ્તેન નેત્રાતિથીકૃતઃ

નભો નિકષ પાષાણો મેરુકાંચન રેખિતઃ ॥
યથાતથા ધ્રુવેણૈક્ષિ તદા ગરુડવાહનઃ

સુનીલગગનં યદ્વદ્ભૂષિતં તુ કલાવતા ॥
પીતેન વાસસા યુક્તં સ દદર્શ હરિં તદા

દંડવત્પ્રણિપત્યાથ પરિતઃ પરિલુઠ્ય ચ ॥
રુરોદ દૃષ્ટ્વેવ ચિરં પિતરં દુઃખિતઃ શિશુઃ

નારદેન સનંદેન સનકેન સુસંસ્તુતઃ ॥
અન્યૈઃ સનત્કુમારાદ્યૈર્યોગિભિર્યોગિનાં વરઃ

કારુણ્યવાષ્પનીરાર્દ્ર પુંડરીકવિલોચનઃ॥
ધ્રુવમુત્થાપયાંચક્રે ચક્રી ધૃત્વા કરેણ તમ્

હરિસ્તુ પરિપસ્પર્શ તદંગં ધૂલિધૂસરમ્ ॥
કરાભ્યાં સુકઠોરાભ્યાં નિત્યં શાસ્ત્રપરિગ્રહાત્।

સ્પર્શનાદ્દેવદેવસ્ય સુસંસ્કૃતમયી શુભા ॥
વાણી પ્રવૃત્તા તસ્યાસ્યાત્તુષ્ટાવાથ ધ્રુવો હરિમ્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂર્વાર્દ્ધે ધ્રુવાખ્યાને ભગવદ્દર્શનનામ વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ