Skanda Purana · Chapter 3.9

// vyāsa uvāca // //
śrūyatāṃ rājaśārdūla puṇyamākhyānamuttamam //
stūyamāno
jagannātha idaṃ vacanamabravīt

// viṣṇuruvāca // //
kimarthamāgatāḥ sarve brahmādyāḥ surasattamāḥ//
pṛthivyāṃ kuśalaṃ kaccitkuto vo bhayamāgatam

tataḥ provāca vai hṛṣṭo brahmā taṃ keśavaṃ vacaḥ //
na bhayaṃ vidyate'smākaṃ trailokye sacarācare

ekavijñāpanārthāya āgato'haṃ tavāṃtike//
tadahaṃ saṃpravakṣyāmi tadetacchṛṇu me vacaḥ

paraṃ tu pūrvaṃ dharmeṇa sthāpitaṃ tīrthamuttamam//
taddraṣṭukāmo'haṃ deva tvatprasādājjanārdana

tatra tvaṃ devadeveśa gamane kuru mānasam //
yathā sattīrthatāṃ yāti dharmāraṇyamanuttamam

viṣṇuruvāca //
sādhusādhu mahābhāga tvaryatāṃ tatra mā ciram //
mamāpi cittaṃ tatraiva taddarśanesti lālasam

// vyāsa uvāca // //
tārkṣyamāruhya goviṃda statrāgācchīghrameva hi //
tato dharmeṇa te devāḥ seṃdrāḥ sarṣigaṇāstathā

brahmaviṣṇumaheśādyā dṛṣṭā dūrānmumoda ca //
dharmarājopi tāndṛṣṭvā devā nviṣṇupurogamān

āgataḥ svāśramāttatra pūjāṃ pragṛhya tatpuraḥ //
āsanādutthitaḥ śīghraṃ saparyādyaṃ pragṛhya ca //
ekaikasya cakārātha pūjāṃ caiva pṛthakpṛthak

cakāra pūjāṃ vidhivatteṣāṃ tatrārkanaṃdanaḥ //
āsaneṣūpaveśyātha pūjāṃ kṛtvā garīyasīm

// yama uvāca // //
tīrtharūpamidaṃ kṣetraṃ prasādāddevakīsuta //
tvattoṣavidhinā cādya kṛpayā ca śivasya ca

adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ //
adya me saphalaṃ sthānaṃ kājeśānāṃ samāgamāt

// vyāsa uvāca // //
evaṃ stutastadā viṣṇuḥ provāca madhuraṃ vacaḥ //
tuṣṭo'smi dharma rājeṃdra ahaṃ stotreṇa te vibho

kiṃcitprārthaya matto'haṃ karomi tava vāṃchitam //
yatte'styabhīpsitaṃ tubhyaṃ taddadāmi na saṃśayaḥ

yama uvāca // //
yadi tuṣṭo'si deveśa vāṃchitaṃ kuruṣe yadi //
dharmāraṇye mahāpuṇye ṛṣīṇāmāśramānkuru

vasaṃti vāḍavā yatra yajaṃti caiva yājñikāḥ //
vedanirghoṣasaṃyuktaṃ bhāti tattīrthamuttamam

abrāhmaṇamidaṃ tīrthaṃ pīḍayiṣyaṃti jantavaḥ //
tasmāttvaṃ vāḍavāñchaure samānaya ṛṣī nbahūn //
dharmāraṇyaṃ yathā bhāti trailokye sacarācare

tato viṣṇuḥ sahasrākṣaḥ sahasraśīrṣaḥ sahasrapāt //
sahasraśastadā rūpaṃ kṛtavāndharmavatsalaḥ //
yasminsthāne ca ye viprāḥ sadācārāḥ śubhavratāḥ

aśeṣadharmakuśalāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ //
tapojñāne mahākhyātā brahmayajñaparāyaṇāḥ //
sthāpitā ṛṣayaḥ sarve sahasrāṇyaṣṭādaśaiva tu

nānādeśātsamānīya sthāpitāstatra taiḥ suraiḥ //
āśramāṃśca bahūṃstatra kājeśairapi nirmitān

dharmopadeśātkṛṣṇena brahmaṇā ca śivena ca //
svesve sthāne yathāyogye sthāpayāmāsa keśavaḥ

yudhiṣṭhira uvāca // //
kasminvaṃśe samutpannā brāhmaṇā vedapāragāḥ //
sthāpitāḥ saparīvārāḥ putrapautrasamāvṛtāḥ //
śiṣyaiśca bahubhiryuktā agnihotraparāyaṇāḥ //
teṣāṃ sthānāni nāmāni yathāvacca vadasva me

//
vyāsa uvāca // //
śrūyatāṃ nṛpaśārdūla dharmmāraṇyanivāsinām

mahātmanāṃ brāhmaṇānāmṛṣīṇāmūrdhvaretasām //
teṣāṃ vai putrapautrāṇāṃ nāmāni ca vadāmyaham

caturviśatigotrāṇi dvijānāṃ pāṃḍavarṣabha //
teṣāṃ śākhāḥ praśākhāśca putrapautrādayastathā

jajñire bahavaḥ putrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ //
caturviśatimukhyānāṃ nāmāni pravadāmi te //
dvijānāmṛṣayaḥ proktāḥ pravarāṇi tathā śṛṇu

bhāradvājastathā vatsaḥ kauśikaḥ kuśa eva ca //
śāṃḍilyaḥ kāśyapaścaiva gautamaśchāṃdhanastathā

jātūkarṇyastathā vatso vasiṣṭho dhāraṇastathā //
ātreyo bhāṃḍilaścaiva laukikāśca itaḥ param

kṛṣṇāyanopamanyuśca gārgyamudgalamauṣakāḥ //
puṇyāsanaḥ parāśaraḥ kauṃḍinyaśca tataḥ param //

tathā gānyāsanaścaiva pravarāṇi caturviṃśatiḥ //
jāmadagnyasya gotrasya pravarāḥ paṃca eva hi

bhārgavaścyavanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ //
paṃcaite pravarā rājanvikhyātā lokaviśrutāḥ

evaṃ gotrasamutpannā vāḍavā vedapāragāḥ //
dvijapūjākriyāyuktā nānākratukriyāparāḥ

guṇena saṃhitā āsan ṣaṭkarmaniratāśca ye //
evaṃvidhā mahābhāgā nānādeśabhavā dvijāḥ

bhāmevasaṃ tṛtīyaṃ ca pravarāḥ paṃca eva hi //
bhārgavacyāvanāpnuvānaurvajāmadagnyasaṃyutāḥ //
ātreyo'rcanānasaśca śyāvāsyeti tṛtīyakaḥ

asmingotre bhavā viprā duṣṭāḥ kuṭilagāminaḥ //
dhanino dharmaniṣṭhāśca vedavedāṃgapāragāḥ

dānabhogaratāḥ sarve śrautasmārteṣu saṃmatāḥ //
māṃḍavyagotre vijñeyāḥ pravaraiḥ paṃcabhiryutāḥ

bhārgavaścyāvano 'triścāpnuvānaurvastathaiva ca //
asmingotre bhavā viprāḥ śrutismṛtiparāyaṇāḥ

rogiṇo lobhino duṣṭā yajane yājane ratāḥ //
brahmakriyā parāḥ sarve māṃḍavyāḥ kurusattama

gārgyasya gotre ye jātāsteṣāṃ tu pravarāstrayaḥ //
aṃgirāścāṃbarīṣaśca yauvanāśvastṛtīyakaḥ

asmingotre samutpannāḥ sadvṛttāḥ satyabhāṣiṇaḥ //
śāṃtāśca bhinnavarṇāśca nirddhanāśca kucailinaḥ

saṃgavātsalyayuktāśca vedaśāstreṣu niścalāḥ //
vatsagotre dvijā bhūpa pravarāḥ paṃca eva hi

bhārgavaścyavanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ //
ebhistu paṃca vikhyātā dvijā brahmasvarūpiṇaḥ

śāṃtā dāṃtāḥ suśīlāśca dharmaputraiḥ susaṃyutā //
vedādhyayanahīnāśca kuśalāḥ sarvakarmasu

surūpāśca sadācārāḥ sarvadharmeṣu niṣṭhitāḥ//
dānadharma ratāḥ sarve annadā jaladā dvijāḥ

dayālavaḥ suśīlāśca sarvabhūtahite ratāḥ //
kāśyapā brāhmaṇā rājanpravaratrayasaṃyutāḥ

kāśyapaścāpavatsāro naidhruvaśca tṛtīyakaḥ //
vedajñā gauravarṇāśca naiṣṭhikā yajñakārakāḥ

priyavāsā mahādakṣā gurubhaktiratāḥ sadā //
pratiṣṭhāmānava ntaśca sarvabhūtahite ratāḥ

yajaṃte ca mahāyajñānkāśyapeyā dvijātayaḥ//
dhārīṇasagotrajāśca pravaraistribhiranvitāḥ

agastidarviśvetāśva dadhyavāhanasaṃjñakāḥ //
asmingotre ca ye jātā dharmakarmasamāśritāḥ

karmakrūrāśca te sarve tathaivodariṇastu te //
laṃbakarṇā mahādaṃṣṭrā dvijā dhanaparāyaṇāḥ

krodhino dveṣiṇaścaiva sarvasattvabhayaṃkarāḥ //
laugākṣasodbhavā ye vai vāḍavāḥ satyasaṃśritāḥ

pravarāśca trayasteṣāṃ tattvajñānasvarūpakāḥ //
kaśyapaścaiva vatsaśca vasiṣṭhaśca tṛtīyakaḥ

sadācārāstu vikhyātā vaiṣṇavā bahuvṛ ttayaḥ //
romabhirbahubhirvyāptāḥ kṛṣṇavarṇāstu vāḍavāḥ

śāṃtā dātāḥ suśīlāśca svadāraniratāḥ sadā //
kuśikasagotre ye jātāḥ pravaraistribhiranvitāḥ

viśvāmitro devarāta audalaśca trayaśca ye //
asmingotre tu ye jātā durbalā dīnamānasāḥ

asatyabhāṣiṇo viprāḥ surūpā nṛpasattamāḥ //
sarvvavidyākuśalino brāhmaṇā brahmasattamāḥ

upamanyusagotreyāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ //
vasiṣṭhaśca bharadvājastviṃdrapramada eva vā

asmingotre tu ye viprāḥ krūrāḥ kuṭilagāminaḥ //
dūṣaṇā dveṣiṇastucchāḥ sarvasaṃgrahatatparāḥ

kalahotpādane dakṣā dhanino māninastathā //
sarvadaiva praduṣṭāśca duṣṭasaṃgaratāstathā

rogiṇo durbalāścaiva vṛttyupakalpavarjitāḥ //
vātsyagotre bhavā viprāḥ pravaraiḥ paṃcabhiryutāḥ

bhārgavacyāvanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ //
asmingotre bhavā viprāḥ sthūlāśca bahubuddhayaḥ

sarvakarmaratā ścaiva sarvadharmeṣu niścalāḥ //
vedaśāstrārthanipuṇā yajane yājane ratāḥ

sadācārāḥ surūpāśca buddhito dīrghadarśinaḥ //
vātsyāyanasagotreyāḥ pravaraiḥ paṃcabhiryutāḥ

bhārgavacyāvanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ //
pūrvoktāḥ pravarāścāsya kathitāstava bhārata

asmingotre tu ye jātā pākayajñaratāḥ sadā //
lobhinaḥ krodhinaścaiva prajāyante bahuprajāḥ

snānadānādiniratāḥ sarvadāśca jiteṃdriyāḥ //
vāpīkūpataḍāgānāṃ kartāraśca sahasraśaḥ //
vrataśīlā guṇajñāśca mūrkhā vedavivarjitāḥ

kauśikavaṃśe ye jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ //
viśvāmitro'gharmaṣī ca kauśikaśca tṛtīyakaḥ

asmingotre ca ye jātā brāhmaṇā brahmavedinaḥ//
śāṃtā dāṃtāḥ suśīlāśca sarvadharmaparāyaṇāḥ

aputriṇa stathā rūkṣāstejohīnā dvijottamāḥ //
bhāradvājasagotreyāḥ pravaraiḥ paṃcabhiryutāḥ

aṃgiraso bārhaspatyo bhāradvājastu sainyasaḥ //
gārgyaścai veti vijñeyāḥ pravarāḥ paṃca eva ca

asmingotre ca ye jātā vāḍavā dhaninaḥ śubhāḥ //
vastrālaṃkaraṇopetā dvijabhaktiparāyaṇāḥ

brahmabhojyaparāḥ sarve sarvadharmaparāyaṇāḥ //
kāśyapagotre yai jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ

kāśyapaścāpavatsāro raibhyeti viśrutāstrayaḥ //
asmingotre bhavā viprā raktākṣāḥ krūradṛṣṭayaḥ

jihvālaulyaratāḥ sarve sarve te pāramārthinaḥ //
nirdhanā rogiṇaścaite taskarānṛtabhāṣiṇaḥ

śāstrārthāvedinaḥ sarve vedasmṛtivivarjitāḥ //
śunakeṣu ca ye jātā viprā dhyānaparāyaṇāḥ

tapasvino yoginaśca vedavedāṃgapāragāḥ //
sādhavaśca sadācārā viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ

hrasvakāyā bhinnavarṇā bahurāmā dvijottamāḥ //
dayālāḥ saralāḥ śāṃtā brahmabhojyaparāyaṇāḥ //

śaunakaseṣu ye jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ //
bhārgavaśaunahotreti gārtsyapramada iti trayaḥ

asmindeśe samutpannā vāḍavā duḥsahā nṛpa //
mahotkaṭā mahākāyāḥ pralaṃbāśca madoddhatāḥ

kleśarūpāḥ kṛṣṇavarṇāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ //
bahubhujo mānino dakṣā rāga dveṣopavarjitāḥ

suvastrabhūṣārūpā vai brāhmaṇā brahmavādinaḥ //
vasiṣṭhagotre ye jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ

vasiṣṭho bhāradvājaśca indrapramada eva ca //
asmingotre bhavā viprā vedavedāṃgapāragāḥ

yājñikā yajñaśīlāśca susvarāḥ sukhinastathā //
dveṣiṇo dhanavaṃtaśca putriṇo guṇinastathā

viśālahṛdayā rājañchūrāḥ śatrunibarhaṇāḥ //
gautamasagotre ye jātāḥ pravarāḥ paṃca eva hi

kautsagārgyomavāhāśca asito devalastathā //
asmingotre ca ye jātā viprāḥ paramapāvanāḥ

paropakāriṇaḥ sarve śrutismṛti parāyaṇāḥ //
bakāsanāśca kuṭilāśchadmavṛttiparāstathā

nānāśāstrārthanipuṇā nānābharaṇabhūṣitāḥ //
vṛkṣādikarmakuśalā dīrgharoṣāśca rogiṇaḥ

āṃgirasagotre ye jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ //
āṃgirasoṃbarīṣaśca yauvanāśvastṛtīyakaḥ

asmingotre ca ye jātāḥ satya saṃbhāṣiṇastathā //
jiteṃdriyāḥ surūpāśca alpāhārāḥ śubhānanāḥ

mahāvratāḥ purāṇajñā mahādānaparāyaṇāḥ //
nirdveṣiṇo lobhayutā vedādhya yanatatparāḥ

dīrghadarśimahātejo mahāmāyāvimohitāḥ //
śāṃḍilasagotreye pravaratrayasaṃyutāḥ

asito devalaścaiva śāṃḍilastu tṛtīyakaḥ //
asmingotre mahābhāgāḥ kubjāśca dvijasattamāḥ

netrarogī mahāduṣṭā mahātyāgā anāyuṣaḥ //
kalahotpādane dakṣāḥ sarvasaṃgraha tatparāḥ

malinā māninaścaiva jyotiḥśāstraviśāradāḥ //
ātreyasagotre ye jātāḥ paṃcapravarasaṃyutāḥ

ātreyo'rcanānasaśyāvāśvoṃgira so'triśca //
asminvaṃśe ca ye jātā dvijāste sūryavarcasaḥ

caṃdravacchītalāḥ sarve dharmāraṇye vyavasthitāḥ //
sadācārā mahādakṣāḥ śrutiśāstra parāyaṇāḥ

yājñikāśca śubhācārāḥ satyaśaucaparāyaṇāḥ //
dharmajñā dānaśīlāśca nirmalāśca mahotsukāḥ

tapaḥsvādhyāyaniratā nyāyadharmaparāyaṇāḥ

//
yudhiṣṭhira uvāca // //
kathayasva mahābāho dharmāraṇyakathāmṛtam //
yacchrutvā mucyate pāpādghorādbrahmavadhādapi //

// vyāsa uvāca // //
śṛṇu rājanpravakṣyāmi kathāmetāṃ sudurlabhām

yakṣarakṣaḥpiśācādyā udvejayaṃti vāḍavān //
jṛṃbhakonāma yakṣo'bhūddharmmāraṇyasamīpataḥ

udvejayati nityaṃ sa dharmāraṇyanivāsinaḥ //
tatastaiśca dvijāgryaistu devebhyo viniveditam

yakṣarakṣādinā caiva paribhūtā vayaṃ surāḥ //
tyakṣyāmo'dya varaṃ sthānaṃ tadbhayānnātra saṃśayaḥ

tato devaiḥ saṃgadharvaiḥ sthāpitāstatra bhūmiṣu //
siddhāśca varayoginyaḥ śrīmātṛprabhṛtayastathā

rakṣaṇārthaṃ hi viprāṇāṃ lokānāṃ hitakāmyayā //
gotrānprati tathaikaikā sthāpitā yoginī tadā

yasya gotrasya yā śaktī rakṣaṇe pālane kṣamā //
sā tasya kuladevīti sākṣāttatra babhūva ha

śrīmātā tāraṇī devī āśāpūrī ca gotrapā //
icchā''rtināśinī caiva pippalī vikāravaśā

jaganmātā mahāmātā siddhā bhaṭṭārikā tathā //
kadaṃbā vikarā mīṭhā suparṇā vasujā tathā

mātaṃgī ca mahādevī vāṇī ca mukuṭeśvarī //
bhadrī caiva mahāśaktiḥ saṃhārī ca mahābalā

cāmuṃḍā ca mahādevī ityetā gotramātaraḥ //
brahmaviṣṇumaheśādyaiḥ sthāpitāstatra rakṣaṇe

tāḥ pūjayaṃti vipreṃdrāḥ svadharmaniratāḥ sadā //
tataḥ prabhṛti yoginyaḥ svesve kāle surakṣitāḥ

vāḍavāḥ svasthatāṃ jagmuḥ putrapautraiḥ samāvṛtāḥ //
tato devāḥ sagaṃdharvā harṣanirbharamānasāḥ //
vimānavaramārūḍhā jagmurnāke'mṛtāśanāḥ

gate varṣaśate rājanbrahmaviṣṇumaheśvarāḥ //
smṛtvā tu dharmāraṇyasya prekṣaṇārthaṃ kutūhalāt

samājagmustadā rājanprabhāte udite ravau //
vimānavaramāruhya apsarogaṇasevitāḥ

gaṃdharvair gīyamānāste stūyamānāḥ prabodhakaiḥ //
tatra sthāne dvijā rājansamitpuṣpakuśānbahūn

āśramāṃstānparityajya gatāḥ sarve diśo daśa //
tamāśramapadaṃ dṛṣṭvā śūnyaṃ caiva maheśvaraḥ

uvāca vākyaṃ dharmajño vāḍavānkliśate vibho //
śuśūṣārthaṃ hi śuśrūṣankalpayediti me matiḥ

śrutvā tu vacanaṃ śaṃbhordevadevo janārdanaḥ //
satyaṃsatyamiti procya brahmāṇamidamabravīt

bhobho brahmandvijātīnāṃ śuśrūṣārthaṃ prakalpaya //
sṛṣṭirhi śāśvatīvādya dvijoghopi sukhī bhavet //
viṣṇorvākyamabhiśrutya brahmā lokapitāmahaḥ

saṃsmarankāmadhenuṃ vai smaraṇenaiva tatkṣaṇe//
āgatā tatra sā dhenurdharmāraṇye pavitrake

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvārdhe dharmāraṇyamāhātmye gotrapravaragotradevīkathanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ