Skanda Purana · Chapter 3.45

// śrīsūta uvāca // //
evaṃ pratiṣṭhite liṃge rāmeṇākliṣṭakāriṇā //
liṃgaṃ varaṃ samādāya mārutiḥ sahasā''yayau

rāmaṃ dāśarathiṃ vīramabhivādya sa mārutiḥ //
vaidehīlakṣmaṇau paścātsugrīvaṃ praṇanāma ca

sītā saikataliṃgaṃ tatpūjayaṃtaṃ raghūdvaham //
dṛṣṭvātha munibhiḥ sārddhaṃ cukopa pavanātmajaḥ

atyaṃtaṃ khedakhinnaḥ sanvṛthākṛtapariśramaḥ //
uvāca rāmaṃ dharmajñaṃ hanūmānaṃjanātmajaḥ

// hanūmānuvāca // //
durjāto'haṃ vṛthā rāma loke kleśāya kevalam //
khinno'smi bahuśo deva rākṣasaiḥ krūrakarmabhiḥ

mā sma sīmaṃtinī kācijjanayenmādṛśaṃ sutam //
yato'nubhūyate duḥkhamanaṃtaṃ bhavasāgare

khinno'smi sevayā pūrvaṃ yuddhenāpi tatodhikam//
anantaṃ duḥkhamadhunā yato māmavamanyase

sugrīveṇa ca bhāryārthaṃ rājyārthaṃ rākṣasena ca //
rāvaṇāvarajena tvaṃ sevito 'si raghūdvaha

mayā nirhetukaṃ rāma sevito'si mahāmate //
vānarāṇāmanekeṣu tvayājñapto'hamadya vai

śivaliṃgaṃ samānetuṃ kailāsātparvato ttamāt //
kailāsaṃ tvarito gatvā na cāpaśyaṃ pinākinam

tapasā prīṇayitvā taṃ sāṃbaṃ vṛṣabhavāhanam //
prāptaliṃgo raghupate tvaritaḥ samu pāgataḥ

anyaliṃgaṃ tvamadhunā pratiṣṭhāpya tu saikatam //
munibhirdevagandharvaiḥ sākaṃ pūjayase vibho

mayānītamidaṃ liṃgaṃ kailāsā tparvatādvṛthā //
aho bhārāya me deho mandabhāgyasyajāyate

bhūtalasya mahārāja jānakīramaṇa prabho //
idaṃ duḥkhamahaṃ soḍhuṃ na śaknomi raghūdvaha // १४
kiṃ kariṣyāmi kutrāhaṃ gamiṣyāmi na me gatiḥ //
ataḥ śarīraṃ tyakṣyāmi tvayāhamavamānitaḥ

// śrīsūta uvāca //
evaṃ sa bahuśo viprāḥ kruśitvā pavanātmajaḥ //
daṇḍavatpraṇato bhūmau krodhaśokākulo'bhavat

taṃ dṛṣṭvā raghunātho'pi prahasannidamabravīt //
paśyatāṃ savadevānāṃ munīnāṃ kapirakṣasām //
sāṃtvayanmārutiṃ tatra duḥkhaṃ cāsya pramārjayan

// śrīrāma uvāca //
sarvaṃ jānāmyahaṃ kāryamātmano'pi parasya ca

jātasya jāyamānasya mṛtasyāpi sadā kape //
jāyate mriyate jantureka eva svakarmaṇā १९ //
prayāti narakaṃ cāpi paramātmā tu nirguṇaḥ //
evaṃ tattvaṃ viniścitya śokaṃ mā kuru vānara

liṃgatrayavinirmuktaṃ jyotirekaṃ niraṃjanam //
nirāśrayaṃ nirvikāramātmānaṃ paśya nityaśaḥ

kimarthaṃ kuruṣe śokaṃ tattvajñānasya bādhakam //
tattvajñāne sadā niṣṭhāṃ kuru vānarasattama

svayaṃprakāśamātmānaṃ dhyāyasva satataṃ kape //
dehādau mamatāṃ muṃca tattvajñānavirodhinīm

dharmaṃ bhajasva satataṃ prāṇihiṃsāṃ parityaja //
sevasva sādhupuruṣāñjahi sarveṃdriyāṇi ca

parityajasva satatamanyeṣāṃ doṣakīrtanam //
śivaviṣṇvādidevānāmarcāṃ kuru sadā kape

satyaṃ vadasva satataṃ parityaja śucaṃ kape //
pratyagbrahmaikatājñānaṃ mohavastusamudgatam

śobhanāśobhanā bhrāṃtiḥ kalpi tāsminyathārthavat //
adhyāste śobhanatvena padārthe mohavaibhavāt

rogo vijāyate nṛṇāṃ bhrāṃtānāṃ kapisattama //
rāgadveṣabalādbaddhā dharmā dharmavaśaṃgatāḥ

devatiryaṅmanuṣyādyā nirayaṃ yāṃti mānavāḥ //
caṃdanāgarukarpūrapramukhā atiśobhanāḥ

malaṃ bhavaṃti yatsparśāttaccharīraṃ kathaṃ sukham//
bhakṣyabhojyādayaḥ sarve padārthā atiśobhanāḥ

viṣṭhā bhavaṃti yatsaṃgāttaccharīraṃ kathaṃ sukham//
sugaṃdhi śītalaṃ toyaṃ mūtraṃ yatsaṃgamādbhavet

tatkathaṃ śobhanaṃ piṃḍaṃ bhavedbrūhi kape'dhunā //
atīva dhavalāḥ śuddhāḥ paṭā yatsaṃgamenahi

bhavaṃti malināḥ svedāttatkathaṃ śobhanaṃ bhaveta //
śrūyatāṃ paramārtho me hanūmanvāyunaṃdana

asminsaṃsāragarte tu kiṃcitsaukhyaṃ na vidyate //
prathamaṃ jaṃturāpnoti janma bālyaṃ tataḥ param //

paścādyauvanamāpnoti tato vārdhakyamaśnute //
paścānmṛtyumavāpnoti punarjanma tadaśnute

ajñānavaibhavādeva duḥkhamāpnoti mānavaḥ //
tadajñāna nivṛttau tu prāpnoti sukhamuttamam

ajñānasya nivṛttistu jñānādeva na karmaṇā //
jñānaṃ nāma paraṃ brahma jñānaṃ vedāṃtavākyajam

tajjñānaṃ ca viraktasya jāyate netarasya hi //
mukhyādhikāriṇaḥ satyamācāryasya prasādataḥ

yadā sarve pramucyaṃte kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ //
tadā martyo'mṛto'traiva paraṃ brahma samaśnute

jāgrataṃ ca svapaṃtaṃ ca bhuṃjaṃtaṃ ca sthitaṃ tathā //
imaṃ janaṃ sadā krūraḥ kṛtāṃtaḥ parikarṣati

sarve kṣayāṃtā nicayāḥ patanāṃtāḥ samucchrayāḥ //
saṃyogā viprayogāṃtā maraṇāṃtaṃ ca jīvitam

yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam //
yathā narāṇāṃ jātānāṃ nānyatra patanādbhayam

yathā gṛhaṃ dṛḍhastaṃbhaṃ jīrṇaṃ kāle vinaśyati //
evaṃ vinaśyaṃti narā jarāmṛtyuvaśaṃgatāḥ

ahorātrasya gamanānnṛṇāmāyurvinaśyati //
ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi

naśyatyāyuḥ sthitasyāpi dhāvato'pi kapīśvara //
sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati

caritvā dūradeśaṃ ca saha mṛtyurnivartate //
śarīre valayaḥ prāptāḥ śvetā jātāḥ śiroruhāḥ

jīryate jarayā dehaḥ śvāsakāsādinā tathā //
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau

sametya ca vyapeyātāṃ kālayogena vānara //
evaṃ bhāryā ca putraśca vadhukṣetradhanāni ca

kvacitsaṃbhūya gacchaṃti punaranyatra vānara //
yathā hi pāṃthaṃ gacchaṃtaṃ pathi kaścitpathi sthitaḥ

ahamapyā gamiṣyāmi bhavadbhiḥ sākamityatha //
kaṃcitkālaṃ sametau tau punaranyatra gacchataḥ

evaṃ bhāryāsutādīnāṃ saṃgamo naśvaraḥ kape //
śarīrajanmanā sākaṃ mṛtyuḥ saṃjāyate dhruvam

avaśyaṃbhāvimaraṇe na hi jātu pratikriyā //
etaccharīrapāte tu dehī karmagatiṃ gataḥ

prāpya piṃḍāṃtaraṃ vatsa pūrvapiṃḍaṃ tyajatyasau //
prāṇināṃ na sadaikatra vāso bhavati vānara

svasvakarmavaśātsarve viyujyaṃte pṛthakpṛthak //
yathā prāṇiśarīrāṇi naśyaṃti ca bhavaṃti ca

ātmano janmamaraṇe naiva staḥ kapisattama //
atastvamaṃjanāsūno viśokaṃ jñānamadvayaṃ ///

sadrūpamamalaṃ brahma ciṃtayasva divāniśam //
tvatkṛtaṃ matkṛtaṃ karma matkṛtaṃ tvākṛtaṃ tathā

malliṃgasthāpanaṃ tasmāttvalliṃga sthāpanaṃ kape //
muhūrtātikramālliṃgaṃ saikataṃ sītayā kṛtam

mayātra sthāpitaṃ tasmātkopaṃ duḥkhaṃ ca mā kuru //
kailāsādāgataṃ liṃgaṃ sthāpayāsmicchubhe dine

tava nāmnā tvidaṃ liṃgaṃ yātu lokatraye prathām //
hanūmadīśvaraṃ dṛṣṭvā draṣṭavyo rāghaveśvaraḥ

brahmarākṣasayūthāni hatāni bhavatā kape //
ataḥ svanāmnā liṃgasya sthāpanāttvaṃ pramokṣyase

svayaṃ hareṇa dattaṃ tu hanūmannāmakaṃ śivam //
saṃpaśyanrāmanāthaṃ ca kṛtakṛtyo bhavennaraḥ

yojanānāṃ sahasre'pi smṛtvā liṃgaṃ hanūmataḥ //
rāmanātheśvaraṃ cāpi smṛtvā sāyujyamāpnuyāt

teneṣṭaṃ sarvayajñaiśca tapaścākāri kṛtsnaśaḥ //
yena dṛṣṭau mahādevau hanūmadrāghaveśvarau

hanūmatā kṛtaṃ liṃgaṃ yacca liṃgaṃ mayā kṛtam //
jānakīyaṃ ca yalliṃgaṃ yalliṃgaṃ lakṣmaṇeśvaram

sugrīveṇa kṛtaṃ yacca setukartrā nalena ca //
aṃgadena ca nīlena tathā jāṃbavatā kṛtam

vibhīṣaṇena yaccāpi ratnaliṃgaṃ pratiṣṭhitam //
indrādyaiśca kṛtaṃ liṃgaṃ yaccheṣādyaiḥ pratiṣṭhitam

ityekādaśarūpo'yaṃ śivaḥ sākṣādvibhāsate //
sadā hyeteṣu liṃgeṣu saṃnidhatte maheśvaraḥ

tatsvapāpaughaśuddhyarthaṃ sthāpayasva maheśvaram //
atha cettvaṃ mahābhāga liṃgamutsādayiṣyasi

mayātra sthāpitaṃ vatsa sītayā saikataṃ kṛtam //
sthāpayiṣyāmi ca tato liṃgametattvayā kṛtam

pātālaṃ sutalaṃ prāpya vitalaṃ ca rasātalam //
talātalaṃ ca tadidaṃ bhedayitvā tu tiṣṭhati

pratiṣṭhitaṃ mayā liṃgaṃ bhettuṃ kasya balaṃ bhavet //
uttiṣṭha liṃgamudvāsya mayaitatsthāpitaṃ kape //

tvayā samāhṛtaṃ liṃgaṃ sthāpayasvāśu mā śucaḥ //
ityuktastaṃ praṇamyāthājñātasattvo'tha vānaraḥ

udvāsayāmi vegena saikataṃ liṃgamutta mam//
saṃsthāpayāmi kailāsādānītaṃ liṃgamādarāt

udvāsane saikatasya kiyānbhāro bhavenmama //
cetasaivaṃ vicāryāyaṃ hanūmānmārutā tmajaḥ

paśyatāṃ sarvadevānāṃ munīnāṃ kapirakṣasām //
paśyato rāmacandrasya lakṣmaṇasyāpi paśyataḥ

paśyaṃtyā api vaidehyā liṃgaṃ tatsaikataṃ balāt //
pāṇinā sarvayatnena jagrāha tarasā balī

yatnena mahatā cāyaṃ cālayannapi mārutiḥ //
nālaṃ cālayituṃ hyāsītsaikataṃ liṃgamojasā

tataḥ kilakilāśabdaṃ kurvanvānarapuṃgavaḥ //
pucchamudyamya pāṇibhyāṃ nirāsthattannijaujasā

ityanekaprakāreṇa cāla yannapi vānaraḥ //
naiva cālayituṃ śakto babhūva pavanātmajaḥ

tadveṣṭayitvā pucchena pāṇibhyāṃ dharaṇīṃ spṛśan //
utpapātātha tarasā vyomni vāyusutaḥ kapiḥ

kaṃpayansa dharāṃ sarvāṃ saptadvīpāṃ saparvatam //
liṃgasya krośamātre tu mūrcchito rudhiraṃ vaman

papāta hanumānviprāḥ kaṃpitāṃgo dharātale //
patato vāyuputrasya vaktrācca nayanadvayāt

nāsāpuṭācchrotraraṃdhrādapānācca dvijottamāḥ //
rudhiraughaḥ prasusrāva raktakuṇḍa mabhūcca tat

tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam //
dhāvaṃtau kapibhiḥ sārddhamubhau tau rāmalakṣmaṇau

jānakīsahitau viprā hyāstāṃ śokākulau tadā //
sītayā sahitau vīrau vānaraiśca mahābalau

rurucāte tadā viprā gandhamādanaparvate //
yathā tārāgaṇayutau rajanyāṃ śaśi bhāskarau

dadarśaturhanūmaṃtaṃ cūrṇīkṛtakalevaram//
mūrcchitaṃ patitaṃ bhūmau vamantaṃ rudhiraṃ mukhāt

vilokya kapayaḥ sarve hāhākṛtvā'patanbhuvi //
karābhyāṃ sadayaṃ sītā hanūmaṃtaṃ marutsutam

tātatāteti pasparśa patitaṃ dharaṇītale //
rāmo'pi dṛṣṭvā patitaṃ hanūmaṃtaṃ kapīśvaram // / ८९ //
āropyāṃkaṃ svapāṇibhyāmāmamarśa kalevaram //
vimuṃcannetrajaṃ vāri vāyujaṃ cāvravīddvijāḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye rāmacandratattvajñānopadeśavarṇanaṃnāma paṃcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ