સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.45

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં પ્રતિષ્ઠિતે લિંગે રામેણાક્લિષ્ટકારિણા ॥
લિંગં વરં સમાદાય મારુતિઃ સહસાઽઽયયૌ

રામં દાશરથિં વીરમભિવાદ્ય સ મારુતિઃ ॥
વૈદેહીલક્ષ્મણૌ પશ્ચાત્સુગ્રીવં પ્રણનામ ચ

સીતા સૈકતલિંગં તત્પૂજયંતં રઘૂદ્વહમ્ ॥
દૃષ્ટ્વાથ મુનિભિઃ સાર્દ્ધં ચુકોપ પવનાત્મજઃ

અત્યંતં ખેદખિન્નઃ સન્વૃથાકૃતપરિશ્રમઃ ॥
ઉવાચ રામં ધર્મજ્ઞં હનૂમાનંજનાત્મજઃ

॥ હનૂમાનુવાચ ॥ ॥
દુર્જાતોઽહં વૃથા રામ લોકે ક્લેશાય કેવલમ્ ॥
ખિન્નોઽસ્મિ બહુશો દેવ રાક્ષસૈઃ ક્રૂરકર્મભિઃ

મા સ્મ સીમંતિની કાચિજ્જનયેન્માદૃશં સુતમ્ ॥
યતોઽનુભૂયતે દુઃખમનંતં ભવસાગરે

ખિન્નોઽસ્મિ સેવયા પૂર્વં યુદ્ધેનાપિ તતોધિકમ્॥
અનન્તં દુઃખમધુના યતો મામવમન્યસે

સુગ્રીવેણ ચ ભાર્યાર્થં રાજ્યાર્થં રાક્ષસેન ચ ॥
રાવણાવરજેન ત્વં સેવિતો ઽસિ રઘૂદ્વહ

મયા નિર્હેતુકં રામ સેવિતોઽસિ મહામતે ॥
વાનરાણામનેકેષુ ત્વયાજ્ઞપ્તોઽહમદ્ય વૈ

શિવલિંગં સમાનેતું કૈલાસાત્પર્વતો ત્તમાત્ ॥
કૈલાસં ત્વરિતો ગત્વા ન ચાપશ્યં પિનાકિનમ્

તપસા પ્રીણયિત્વા તં સાંબં વૃષભવાહનમ્ ॥
પ્રાપ્તલિંગો રઘુપતે ત્વરિતઃ સમુ પાગતઃ

અન્યલિંગં ત્વમધુના પ્રતિષ્ઠાપ્ય તુ સૈકતમ્ ॥
મુનિભિર્દેવગન્ધર્વૈઃ સાકં પૂજયસે વિભો

મયાનીતમિદં લિંગં કૈલાસા ત્પર્વતાદ્વૃથા ॥
અહો ભારાય મે દેહો મન્દભાગ્યસ્યજાયતે

ભૂતલસ્ય મહારાજ જાનકીરમણ પ્રભો ॥
ઇદં દુઃખમહં સોઢું ન શક્નોમિ રઘૂદ્વહ ॥ ૧૪
કિં કરિષ્યામિ કુત્રાહં ગમિષ્યામિ ન મે ગતિઃ ॥
અતઃ શરીરં ત્યક્ષ્યામિ ત્વયાહમવમાનિતઃ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥
એવં સ બહુશો વિપ્રાઃ ક્રુશિત્વા પવનાત્મજઃ ॥
દણ્ડવત્પ્રણતો ભૂમૌ ક્રોધશોકાકુલોઽભવત્

તં દૃષ્ટ્વા રઘુનાથોઽપિ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્ ॥
પશ્યતાં સવદેવાનાં મુનીનાં કપિરક્ષસામ્ ॥
સાંત્વયન્મારુતિં તત્ર દુઃખં ચાસ્ય પ્રમાર્જયન્

॥ શ્રીરામ ઉવાચ ॥
સર્વં જાનામ્યહં કાર્યમાત્મનોઽપિ પરસ્ય ચ

જાતસ્ય જાયમાનસ્ય મૃતસ્યાપિ સદા કપે ॥
જાયતે મ્રિયતે જન્તુરેક એવ સ્વકર્મણા ૧૯ ॥
પ્રયાતિ નરકં ચાપિ પરમાત્મા તુ નિર્ગુણઃ ॥
એવં તત્ત્વં વિનિશ્ચિત્ય શોકં મા કુરુ વાનર

લિંગત્રયવિનિર્મુક્તં જ્યોતિરેકં નિરંજનમ્ ॥
નિરાશ્રયં નિર્વિકારમાત્માનં પશ્ય નિત્યશઃ

કિમર્થં કુરુષે શોકં તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય બાધકમ્ ॥
તત્ત્વજ્ઞાને સદા નિષ્ઠાં કુરુ વાનરસત્તમ

સ્વયંપ્રકાશમાત્માનં ધ્યાયસ્વ સતતં કપે ॥
દેહાદૌ મમતાં મુંચ તત્ત્વજ્ઞાનવિરોધિનીમ્

ધર્મં ભજસ્વ સતતં પ્રાણિહિંસાં પરિત્યજ ॥
સેવસ્વ સાધુપુરુષાઞ્જહિ સર્વેંદ્રિયાણિ ચ

પરિત્યજસ્વ સતતમન્યેષાં દોષકીર્તનમ્ ॥
શિવવિષ્ણ્વાદિદેવાનામર્ચાં કુરુ સદા કપે

સત્યં વદસ્વ સતતં પરિત્યજ શુચં કપે ॥
પ્રત્યગ્બ્રહ્મૈકતાજ્ઞાનં મોહવસ્તુસમુદ્ગતમ્

શોભનાશોભના ભ્રાંતિઃ કલ્પિ તાસ્મિન્યથાર્થવત્ ॥
અધ્યાસ્તે શોભનત્વેન પદાર્થે મોહવૈભવાત્

રોગો વિજાયતે નૃણાં ભ્રાંતાનાં કપિસત્તમ ॥
રાગદ્વેષબલાદ્બદ્ધા ધર્મા ધર્મવશંગતાઃ

દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદ્યા નિરયં યાંતિ માનવાઃ ॥
ચંદનાગરુકર્પૂરપ્રમુખા અતિશોભનાઃ

મલં ભવંતિ યત્સ્પર્શાત્તચ્છરીરં કથં સુખમ્॥
ભક્ષ્યભોજ્યાદયઃ સર્વે પદાર્થા અતિશોભનાઃ

વિષ્ઠા ભવંતિ યત્સંગાત્તચ્છરીરં કથં સુખમ્॥
સુગંધિ શીતલં તોયં મૂત્રં યત્સંગમાદ્ભવેત્

તત્કથં શોભનં પિંડં ભવેદ્બ્રૂહિ કપેઽધુના ॥
અતીવ ધવલાઃ શુદ્ધાઃ પટા યત્સંગમેનહિ

ભવંતિ મલિનાઃ સ્વેદાત્તત્કથં શોભનં ભવેત ॥
શ્રૂયતાં પરમાર્થો મે હનૂમન્વાયુનંદન

અસ્મિન્સંસારગર્તે તુ કિંચિત્સૌખ્યં ન વિદ્યતે ॥
પ્રથમં જંતુરાપ્નોતિ જન્મ બાલ્યં તતઃ પરમ્ ॥

પશ્ચાદ્યૌવનમાપ્નોતિ તતો વાર્ધક્યમશ્નુતે ॥
પશ્ચાન્મૃત્યુમવાપ્નોતિ પુનર્જન્મ તદશ્નુતે

અજ્ઞાનવૈભવાદેવ દુઃખમાપ્નોતિ માનવઃ ॥
તદજ્ઞાન નિવૃત્તૌ તુ પ્રાપ્નોતિ સુખમુત્તમમ્

અજ્ઞાનસ્ય નિવૃત્તિસ્તુ જ્ઞાનાદેવ ન કર્મણા ॥
જ્ઞાનં નામ પરં બ્રહ્મ જ્ઞાનં વેદાંતવાક્યજમ્

તજ્જ્ઞાનં ચ વિરક્તસ્ય જાયતે નેતરસ્ય હિ ॥
મુખ્યાધિકારિણઃ સત્યમાચાર્યસ્ય પ્રસાદતઃ

યદા સર્વે પ્રમુચ્યંતે કામા યેઽસ્ય હૃદિ સ્થિતાઃ ॥
તદા મર્ત્યોઽમૃતોઽત્રૈવ પરં બ્રહ્મ સમશ્નુતે

જાગ્રતં ચ સ્વપંતં ચ ભુંજંતં ચ સ્થિતં તથા ॥
ઇમં જનં સદા ક્રૂરઃ કૃતાંતઃ પરિકર્ષતિ

સર્વે ક્ષયાંતા નિચયાઃ પતનાંતાઃ સમુચ્છ્રયાઃ ॥
સંયોગા વિપ્રયોગાંતા મરણાંતં ચ જીવિતમ્

યથા ફલાનાં પક્વાનાં નાન્યત્ર પતનાદ્ભયમ્ ॥
યથા નરાણાં જાતાનાં નાન્યત્ર પતનાદ્ભયમ્

યથા ગૃહં દૃઢસ્તંભં જીર્ણં કાલે વિનશ્યતિ ॥
એવં વિનશ્યંતિ નરા જરામૃત્યુવશંગતાઃ

અહોરાત્રસ્ય ગમનાન્નૃણામાયુર્વિનશ્યતિ ॥
આત્માનમનુશોચ ત્વં કિમન્યમનુશોચસિ

નશ્યત્યાયુઃ સ્થિતસ્યાપિ ધાવતોઽપિ કપીશ્વર ॥
સહૈવ મૃત્યુર્વ્રજતિ સહ મૃત્યુર્નિષીદતિ

ચરિત્વા દૂરદેશં ચ સહ મૃત્યુર્નિવર્તતે ॥
શરીરે વલયઃ પ્રાપ્તાઃ શ્વેતા જાતાઃ શિરોરુહાઃ

જીર્યતે જરયા દેહઃ શ્વાસકાસાદિના તથા ॥
યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહોદધૌ

સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં કાલયોગેન વાનર ॥
એવં ભાર્યા ચ પુત્રશ્ચ વધુક્ષેત્રધનાનિ ચ

ક્વચિત્સંભૂય ગચ્છંતિ પુનરન્યત્ર વાનર ॥
યથા હિ પાંથં ગચ્છંતં પથિ કશ્ચિત્પથિ સ્થિતઃ

અહમપ્યા ગમિષ્યામિ ભવદ્ભિઃ સાકમિત્યથ ॥
કંચિત્કાલં સમેતૌ તૌ પુનરન્યત્ર ગચ્છતઃ

એવં ભાર્યાસુતાદીનાં સંગમો નશ્વરઃ કપે ॥
શરીરજન્મના સાકં મૃત્યુઃ સંજાયતે ધ્રુવમ્

અવશ્યંભાવિમરણે ન હિ જાતુ પ્રતિક્રિયા ॥
એતચ્છરીરપાતે તુ દેહી કર્મગતિં ગતઃ

પ્રાપ્ય પિંડાંતરં વત્સ પૂર્વપિંડં ત્યજત્યસૌ ॥
પ્રાણિનાં ન સદૈકત્ર વાસો ભવતિ વાનર

સ્વસ્વકર્મવશાત્સર્વે વિયુજ્યંતે પૃથક્પૃથક્ ॥
યથા પ્રાણિશરીરાણિ નશ્યંતિ ચ ભવંતિ ચ

આત્મનો જન્મમરણે નૈવ સ્તઃ કપિસત્તમ ॥
અતસ્ત્વમંજનાસૂનો વિશોકં જ્ઞાનમદ્વયં ॥।

સદ્રૂપમમલં બ્રહ્મ ચિંતયસ્વ દિવાનિશમ્ ॥
ત્વત્કૃતં મત્કૃતં કર્મ મત્કૃતં ત્વાકૃતં તથા

મલ્લિંગસ્થાપનં તસ્માત્ત્વલ્લિંગ સ્થાપનં કપે ॥
મુહૂર્તાતિક્રમાલ્લિંગં સૈકતં સીતયા કૃતમ્

મયાત્ર સ્થાપિતં તસ્માત્કોપં દુઃખં ચ મા કુરુ ॥
કૈલાસાદાગતં લિંગં સ્થાપયાસ્મિચ્છુભે દિને

તવ નામ્ના ત્વિદં લિંગં યાતુ લોકત્રયે પ્રથામ્ ॥
હનૂમદીશ્વરં દૃષ્ટ્વા દ્રષ્ટવ્યો રાઘવેશ્વરઃ

બ્રહ્મરાક્ષસયૂથાનિ હતાનિ ભવતા કપે ॥
અતઃ સ્વનામ્ના લિંગસ્ય સ્થાપનાત્ત્વં પ્રમોક્ષ્યસે

સ્વયં હરેણ દત્તં તુ હનૂમન્નામકં શિવમ્ ॥
સંપશ્યન્રામનાથં ચ કૃતકૃત્યો ભવેન્નરઃ

યોજનાનાં સહસ્રેઽપિ સ્મૃત્વા લિંગં હનૂમતઃ ॥
રામનાથેશ્વરં ચાપિ સ્મૃત્વા સાયુજ્યમાપ્નુયાત્

તેનેષ્ટં સર્વયજ્ઞૈશ્ચ તપશ્ચાકારિ કૃત્સ્નશઃ ॥
યેન દૃષ્ટૌ મહાદેવૌ હનૂમદ્રાઘવેશ્વરૌ

હનૂમતા કૃતં લિંગં યચ્ચ લિંગં મયા કૃતમ્ ॥
જાનકીયં ચ યલ્લિંગં યલ્લિંગં લક્ષ્મણેશ્વરમ્

સુગ્રીવેણ કૃતં યચ્ચ સેતુકર્ત્રા નલેન ચ ॥
અંગદેન ચ નીલેન તથા જાંબવતા કૃતમ્

વિભીષણેન યચ્ચાપિ રત્નલિંગં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ઇન્દ્રાદ્યૈશ્ચ કૃતં લિંગં યચ્છેષાદ્યૈઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્

ઇત્યેકાદશરૂપોઽયં શિવઃ સાક્ષાદ્વિભાસતે ॥
સદા હ્યેતેષુ લિંગેષુ સંનિધત્તે મહેશ્વરઃ

તત્સ્વપાપૌઘશુદ્ધ્યર્થં સ્થાપયસ્વ મહેશ્વરમ્ ॥
અથ ચેત્ત્વં મહાભાગ લિંગમુત્સાદયિષ્યસિ

મયાત્ર સ્થાપિતં વત્સ સીતયા સૈકતં કૃતમ્ ॥
સ્થાપયિષ્યામિ ચ તતો લિંગમેતત્ત્વયા કૃતમ્

પાતાલં સુતલં પ્રાપ્ય વિતલં ચ રસાતલમ્ ॥
તલાતલં ચ તદિદં ભેદયિત્વા તુ તિષ્ઠતિ

પ્રતિષ્ઠિતં મયા લિંગં ભેત્તું કસ્ય બલં ભવેત્ ॥
ઉત્તિષ્ઠ લિંગમુદ્વાસ્ય મયૈતત્સ્થાપિતં કપે ॥

ત્વયા સમાહૃતં લિંગં સ્થાપયસ્વાશુ મા શુચઃ ॥
ઇત્યુક્તસ્તં પ્રણમ્યાથાજ્ઞાતસત્ત્વોઽથ વાનરઃ

ઉદ્વાસયામિ વેગેન સૈકતં લિંગમુત્ત મમ્॥
સંસ્થાપયામિ કૈલાસાદાનીતં લિંગમાદરાત્

ઉદ્વાસને સૈકતસ્ય કિયાન્ભારો ભવેન્મમ ॥
ચેતસૈવં વિચાર્યાયં હનૂમાન્મારુતા ત્મજઃ

પશ્યતાં સર્વદેવાનાં મુનીનાં કપિરક્ષસામ્ ॥
પશ્યતો રામચન્દ્રસ્ય લક્ષ્મણસ્યાપિ પશ્યતઃ

પશ્યંત્યા અપિ વૈદેહ્યા લિંગં તત્સૈકતં બલાત્ ॥
પાણિના સર્વયત્નેન જગ્રાહ તરસા બલી

યત્નેન મહતા ચાયં ચાલયન્નપિ મારુતિઃ ॥
નાલં ચાલયિતું હ્યાસીત્સૈકતં લિંગમોજસા

તતઃ કિલકિલાશબ્દં કુર્વન્વાનરપુંગવઃ ॥
પુચ્છમુદ્યમ્ય પાણિભ્યાં નિરાસ્થત્તન્નિજૌજસા

ઇત્યનેકપ્રકારેણ ચાલ યન્નપિ વાનરઃ ॥
નૈવ ચાલયિતું શક્તો બભૂવ પવનાત્મજઃ

તદ્વેષ્ટયિત્વા પુચ્છેન પાણિભ્યાં ધરણીં સ્પૃશન્ ॥
ઉત્પપાતાથ તરસા વ્યોમ્નિ વાયુસુતઃ કપિઃ

કંપયન્સ ધરાં સર્વાં સપ્તદ્વીપાં સપર્વતમ્ ॥
લિંગસ્ય ક્રોશમાત્રે તુ મૂર્ચ્છિતો રુધિરં વમન્

પપાત હનુમાન્વિપ્રાઃ કંપિતાંગો ધરાતલે ॥
પતતો વાયુપુત્રસ્ય વક્ત્રાચ્ચ નયનદ્વયાત્

નાસાપુટાચ્છ્રોત્રરંધ્રાદપાનાચ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
રુધિરૌઘઃ પ્રસુસ્રાવ રક્તકુણ્ડ મભૂચ્ચ તત્

તતો હાહાકૃતં સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ ॥
ધાવંતૌ કપિભિઃ સાર્દ્ધમુભૌ તૌ રામલક્ષ્મણૌ

જાનકીસહિતૌ વિપ્રા હ્યાસ્તાં શોકાકુલૌ તદા ॥
સીતયા સહિતૌ વીરૌ વાનરૈશ્ચ મહાબલૌ

રુરુચાતે તદા વિપ્રા ગન્ધમાદનપર્વતે ॥
યથા તારાગણયુતૌ રજન્યાં શશિ ભાસ્કરૌ

દદર્શતુર્હનૂમંતં ચૂર્ણીકૃતકલેવરમ્॥
મૂર્ચ્છિતં પતિતં ભૂમૌ વમન્તં રુધિરં મુખાત્

વિલોક્ય કપયઃ સર્વે હાહાકૃત્વાઽપતન્ભુવિ ॥
કરાભ્યાં સદયં સીતા હનૂમંતં મરુત્સુતમ્

તાતતાતેતિ પસ્પર્શ પતિતં ધરણીતલે ॥
રામોઽપિ દૃષ્ટ્વા પતિતં હનૂમંતં કપીશ્વરમ્ ॥ । ૮૯ ॥
આરોપ્યાંકં સ્વપાણિભ્યામામમર્શ કલેવરમ્ ॥
વિમુંચન્નેત્રજં વારિ વાયુજં ચાવ્રવીદ્દ્વિજાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે રામચન્દ્રતત્ત્વજ્ઞાનોપદેશવર્ણનંનામ પંચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ