Skanda Purana · Chapter 3.41

// śrīsūta uvāca // //
athātaḥ saṃpravakṣyāmi gāyatrīṃ ca sarasvatīm //
lakṣyīkṛtya kathāmekāṃ pavitrāṃ dvijasattamāḥ

kaśyapākhyo dvijaḥ pūrvamasmiṃstīrthadvaye śubhe //
snātvātimahataḥ pāpādvimukto narakapradāt

// ṛṣaya ūcuḥ // //
mune kaśyapanāmāsāvakarotkiṃ hi pātakam //
snātvā tīrthadvayepyatra yasmānmukto'bhavatkṣaṇāt

etannaḥ śraddadhānānāṃ brūhi sūta kṛpābalāt //
tvadvaco'mṛtatṛptānāṃ na pipāsāpi vidyate

// śrīsūta uvāca // //
gāyatryāśca sarasvatyā māhātmyapratipādakam //
itihāsaṃ pravakṣyāmi śṛṇvatāṃ pāpanāśanam

abhimanyusuto rājā parīkṣinnāma nāmataḥ //
adhyāste hāstinapuraṃ pālayandharmato mahīm

sa rājā jātu vipine cacāra mṛgayā rataḥ //
ṣaṣṭivarṣavayā bhūpaḥ kṣuttṛṣṇāparipīḍitaḥ

naṣṭamekaṃ sa vipine mārgayanmṛgamādarāt //
dhyānārūḍhaṃ muniṃ dṛṣṭvā prāha taṃ cīravāsasam

/
mayā bāṇena vipine mṛgo viddho'dhunā mune //
dṛṣṭaḥ sa kiṃ tvayā vidvanvidruto bhayakātaraḥ

samādhiniṣṭho maunitvānna kiṃ cidapi so'bravīt //
tato dhanuraṭanyā'sau skaṃdhe tasya mahāmuneḥ/ 3.1.41.१० //
nidhāya mṛtasarpaṃ tu kupitaḥ svapuraṃ yayau//
munestasya sutaḥ kaścicchṛṃgīnāma babhūva vai

sakhā tasya kṛśākhyo'bhūcchṛṃgiṇo dvijasattamāḥ //
sakhāyaṃ śṛṅgiṇaṃ prāha kṛśākhyaḥ sa sakhā tataḥ

pitā tava mṛtaṃ sarpaṃ skaṃdhena vahate'dhunā //
mā bhūddarpastava sakhe mā kṛthāstvaṃ madaṃ vṛthā

so'vadatkupitaḥ śṛṃgī ditsuśśāpaṃ nṛpāya vai //
mattāte śavasarpaṃ yo nyastavānmūḍhacetanaḥ

sa saptarātrānmriyatāṃ saṃdaṣṭastakṣakāhinā //
śaśāpaivaṃ munisutaḥ saubhadreyaṃ parīkṣitam

śamīkākhyaḥ pitā tasya śrutvā śaptaṃ sutena tam //
nṛpaṃ provāca tanayaṃ śṛṃgiṇaṃ munipuṃgavaḥ

rakṣakaṃ sarvalokānāṃ nṛpaṃ kiṃ śaptavānasi //
arājake vayaṃ loke sthāsyāmaḥ kathamaṃjasā

krodhena pātakamabhūnna tvayā prāpyate sukham //
yaḥ samutpāditaṃ kopaṃ kṣamayaiva nirasyati

iha loke paratrāsāvatyaṃtaṃ sukhamedhate //
kṣamāyuktā hi puruṣā labhaṃte śreya uttamam

tataḥ śamīkaḥ svaṃ śiṣyaṃ prāha gauramukhābhidham //
bho gau mukha gatvā tvaṃ vada bhūpaṃ parīkṣitam

imaṃ śāpaṃ matsutoktaṃ takṣakāhividaṃśanam //
punarāyāhi śīghraṃ tvaṃ matsamīpe mahāmate

evamuktaḥ śamīkena yayau gauramukho nṛpam //
sametya cābravīdbhūpaṃ saubhadreyaṃ parīkṣitam

dṛṣṭvā sarpaṃ pituḥ skandhe tvayā vinihitaṃ mṛtam //
śamīkasya sutaḥ śṛṃgī śaśāpa tvāṃ ruṣānvitaḥ

etaddinātsaptame'hni takṣakeṇa mahāhinā //
daṣṭo viṣāgninā dagdho bhūyādāśvabhimanyujaḥ

evaṃ śaśāpa tvāṃ rājañchṛṃgī tasya muneḥ sutaḥ //
etadvaktuṃ pitā tasya prāhiṇonmāṃ tvadaṃtikam

itīrayitvā taṃ bhūpamāśu gauramukho yayau //
gate gauramukhe paścādrājā śokaparāyaṇaḥ

abhraṃlihamathottuṃgamekastaṃbhaṃ suvistṛtam //
madhyegaṃgaṃ vyatanuta maṃḍapaṃ nṛpapuṃgavaḥ

mahāgāruḍamaṃtrajñairauṣadhajñaiścikitsakaiḥ //
takṣakasya viṣaṃ haṃtuṃ yatnaṃ kurvansamāhitaḥ

anekadevabrahmarṣirājarṣipravarānvitaḥ //
āste tasminnṛpastuṃge maṃḍape viṣṇubhaktimān

tasminnavasare vipraḥ kāśyapo māṃtrikottamaḥ //
rājānaṃ rakṣituṃ prāyāttakṣakasya mahāviṣāt

saptame'hani vipreṃdro daridro dhanakāmukaḥ //
atrāṃtare takṣako'pi viprarūpī samāyayau

madhyemārgaṃ vilokyātha kaśyapaṃ pratyabhāṣata //
brāhmaṇa tvaṃ kutra yāsi vada me'dya mahāmune

iti pṛṣṭastadāvādītkāśyapastakṣakaṃ dvijāḥ //
parīkṣitaṃ mahārājaṃ takṣako'dya viṣāgninā

dakṣyate taṃ śamayituṃ tatsamīpamupaimyaham //
ityuktavaṃtaṃ taṃ vipraṃ takṣakaḥ punarabravīt

takṣakohaṃ dvijaśreṣṭha mayā daṣṭaścikitsitum //
na śakyo 'bdaśatenāpi mahāmaṃtrāyutairapi

cikitsituṃ cenmaddaṣṭaṃ śaktirasti tavādhunā //
anekayojanocchrāyamimaṃ vaṭataruṃ tvaham

daśāmyujjīvayainaṃ tvaṃ samartho'sti tato bhavān //
itīrayitvā taṃ vṛkṣamadaśattakṣakastadā

abhavadbhasmasātso'pi vṛkṣo'tyaṃtaṃ samūrcchitaḥ //
pūrvameva naraḥ kaścittaṃ vṛkṣamadhirūḍhavān

takṣakasya viṣolkābhiḥ so'pi dagdho'bhavattadā //
taṃ naraṃ na vijijñāte tau ca kāśyapatakṣakau //

kāśyapaḥ pratijajñe'tha takṣakasyāpi śṛṇvataḥ //
tanmaṃtraśaktiṃ paśyaṃtu sarve viprā hi no'dhunā

itīrayitvā taṃ vṛkṣaṃ bhasmībhūtaṃ viṣāgninā //
ajīvayanmantraśaktyā kāśyapo māṃtrikottamaḥ

naro'pi tena vṛkṣeṇa sākamujjīvito'bhavat //
athābravīttakṣakastaṃ kāśyapaṃ maṃtrakovidam

yathā na munivāṅmithyā bhavedevaṃ kuru dvija //
yatte rājā dhanaṃ dadyāttatopi dviguṇaṃ dhanam //

dadāmyahaṃ nivartasva śīghrameva dvijottama //
ityuktvānarghyaratnāni tasmai dattvā sa takṣakaḥ

nyavartayatkāśyapaṃ taṃ brāhmaṇaṃ maṃtrako vidam //
alpāyuṣaṃ nṛpaṃ matvā jñānadṛṣṭyā sa kāśyapaḥ

svāśramaṃ prayayau tūṣṇīṃ labdharatnaśca takṣakāt //
so'bravīttakṣakaḥ sarvānsarpānāhūya tatkṣaṇe

yūyaṃ taṃ nṛpatiṃ prāpya munīnāṃ veṣadhāriṇaḥ //
upahāraphalānyāśu prayacchata parīkṣite

tathetyuktvā sarvasarpā dadū rājñe phalānyamī //
takṣakopi tadā tatra kasmiṃścidbadarīphale

kṛmiveṣadharo bhūtvā vyatiṣṭhaddaṃśituṃ nṛpam //
atha rājā pradattāni sarpairbrāhmaṇarūpakaiḥ

parīkṣinmaṃtravṛddhebhyo dattvā sarvaphalānyapi //
kautūhalena jagrāha sthūlamekaṃ phalaṃ kare

asminnavasare sūryo'pyastācalamagāhata //
mithyā ṛṣivaco mā bhūditi tatratyamānavāḥ

anyoyamavadantsarve brāhmaṇāśca nṛpāstathā //
evaṃ vadatsu sarveṣu phale tasminnadṛśyata

phale raktakṛmiḥ sarve rājñā cāpi parīkṣitā //
ayaṃ kiṃ māṃ daśedadya kṛmirityuktavā nnṛpaḥ

nidadhe tatphalaṃ karṇe sakṛmi dvijasattamāḥ //
takṣako'sminsthitaḥ pūrvaṃ kṛmirūpī phale tadā

nirgatya tatphalādāśu nṛpade hamaveṣṭayat //
takṣakāveṣṭite bhūpe pārśvasthā dudruvurbhayāt

anaṃtaraṃ nṛpo viprāstakṣakasya viṣāgninā //
dagdho'bhūdbhasmasādāśu saprāsādo balīyasā

kṛtvordhvadaihikaṃ tasya nṛpasya sapurohitāḥ //
maṃtriṇastatsutaṃ rājye janamejayanāmakam

rājānamabhyaṣiṃcanvai gajadrakṣa ṇavāṃchayā //
takṣakādrakṣituṃ bhūpamāyātaḥ kāśyapābhidhaḥ

yo brāhmaṇo muniśreṣṭhāḥ sa sarvairniṃdito janaiḥ //
babhrāma sakalāndeśāñchiṣṭaiḥ sarvaiśca dūṣitaḥ

avasthānaṃ na lebhe'sau grāme vāpyāśrame'pi vā //
yānyāndeśānasau yātastatratatramahājanaiḥ

tattaddeśānnirastaḥ sa śākalyaṃ śaraṇaṃ yayau //
praṇamya śākalyamuniṃ kāśyapo nindito janaiḥ //
idaṃ vijñāpayāmāsa śākalyāya mahātmane

// kāśyapa uvāca // //
bhagavansarvadharmajña śākalya harivallabha

munayo brāhmaṇāścānye māṃ niṃdaṃti suhṛjjanāḥ //
nāsyāhaṃ kāraṇaṃ jāne kiṃ māṃ niṃdaṃti mānavāḥ

brahmahatyā surāpānaṃ gurustrīgamanaṃ tathā //
steyaṃ saṃsargadoṣo vā mayā nācaritaḥ kvacit

anyānyapi hi pāpāni na kṛtāni mayā mune //
tathāpi niṃdaṃti janā vṛthā māṃ bāṃdhavādayaḥ

jānāsi cettvaṃ śākalya mayā doṣaṃ kṛtaṃ vada //
ukto'tha kāśyapenaivaṃ śākalyākhyo mahāmuniḥ //
kṣaṇaṃ dhyātvā babhāṣe taṃ kāśyapaṃ dvijasattamāḥ

// śākalya uvāca // //
parīkṣitaṃ mahārājaṃ takṣakādrakṣituṃ bhavān

ayāsīdardhamārge tu takṣakeṇa nivāritaḥ //
cikitsituṃ samartho'pi viṣarogādipīḍitam

yo na rakṣati lobhena tamāhurbrahmaghātakam //
krodhātkāmādbhayāllobhānmātsaryānmohato'pi vā

yo na rakṣati vipreṃdra viṣarogāturaṃ naram //
brahmahā sa surāpī ca steyī ca gurutalpagaḥ

saṃsargadoṣaduṣṭaśca nāpi tasya hi niṣkṛtiḥ //
kanyāvikrayiṇaścāpi hayavikrayiṇastathā

kṛtaghna syāpi śāstreṣu prāyaścittaṃ hi vidyate //
viṣarogāturaṃ yastu samarthopi na rakṣati

na tasya niṣkṛtiḥ proktā prāyaścittāyutairapi //
na tena saha paṃktau ca bhuṃjīta sukṛtī janaḥ

na tena saha bhāṣeta na paśyettaṃ naraṃ kvacit //
tatsaṃbhāṣaṇamātreṇa mahāpātakabhāgbhavet

parīkṣitsa mahārājaḥ puṇyaślokaśca dhārmikaḥ //
viṣṇubhakto mahāyogī cāturvarṇyasya rakṣitā

vyāsaputrāddharikathāṃ śrutavānbhaktipūrvakam //
arakṣitvā nṛpaṃ taṃ tvaṃ vacasā takṣakasya yat

nivṛttastena vipreṃdrairbāṃdhavairapi dūṣyase //
sa parīkṣinmahārājo yadyapi kṣa ṇajīvitaḥ

tathāpi yāvanmaraṇaṃ budhaiḥ kāryaṃ cikitsanam //
yāvatkaṇṭhagatāḥ prāṇā mumūrṣormānavasya hi

tāvaccikitsā kartavyā kālasya kuṭilā gatiḥ //
iti prāhuḥ purā ślokaṃ bhiṣagvaidyābdhipāragāḥ

ataścikitsāśakto'pi yasmādakṛtabheṣajaḥ //
ardhamārge nivṛttastvaṃ tena taṃ hatavānasi //
śākalyenaivamuditaḥ kāśyapaḥ pratyabhāṣata

// kāśyapa uvāca // //
mamaitaddoṣaśāṃtyarthamupāyaṃ vada suvrata

yena māṃ pratigṛhṇīyurbāṃdhavāḥ sasuhṛjjanāḥ

kṛpāṃ mayi kuruṣva tvaṃ śākalya harivallabha //
kāśyapenaivamuktastu śākalyopi munīśvaraḥ //
kṣaṇaṃ dhyātvā jagādaivaṃ kāśyapaṃ kṛpayā tadā

// śākalya uvāca // //
asya pāpasya śātyarthamupāyaṃ pravadāmi te

tatkarttavyaṃ tvayā śīghraṃ vilaṃbaṃ mā kṛthā dvija //
dakṣiṇāṃbunidhau setau gaṃdhamādanaparvate

asti tīrthadvayaṃ viprā gāyatrī ca sarasvatī //
tatra tvaṃ snānamātreṇa śuddho bhūyāśca tatkṣaṇe

gāyatryā ca sarasvatyā jalavāta spṛśo naraḥ //
vidhūya sarvapāpāni svargaṃ yāsyaṃti nirmalāḥ

tadyāhi śīghra vipra tvaṃ gāyatrīṃ ca sarasvatīm //
ityuktaḥ kāśyapastena śākalyena dvijottamāḥ

natvā muniṃ ca śākalyaṃ tamāpṛcchya munīśvaram //
tena caivābhyanujñātaḥ prayayau gandhamādanam

tatra gatvā ca gāyatrīsarasvatyau ca kāśyapaḥ //
natvā tīrthadvayaṃ bhaktyā daṇḍapāṇiṃ ca bhairavam

saṃkalpapūrvaṃ tattīrthe sasnau niyamasaṃyutaḥ //
tīrthadvaye snānamātrānmuktapāpo'tha kāśyapaḥ

tīrthadvayasya tīre'sau kiṃcitkālaṃ tu tasthivān //
tasminkāle ca gāyatrīsarasvatyau munīśvarāḥ //

prādurbabhūvaturmūrte sarvābharaṇabhūṣite //
devyau te sa namaskṛtya kāśyapo bhaktipūrvakam

ke yuvāṃ rūpasaṃpanne sarvālaṃkārasaṃyute //
iti papraccha dṛṣṭvā te kāśyapo hṛṣṭamānasaḥ //
tena pṛṣṭe ca gāyatrīsarasvatyau tamūcatuḥ

// gāyatrīsarasvatyāvūcatuḥ // //
kāśyapāvāṃ hi gāyatrīsarasvatyau vidhipriye

etattīrthasvarūpeṇa nityaṃ vartāvahe tvataḥ //
atra tīrthadvaye snānādāvāṃ tuṣṭe tavādhunā

varaṃ matto vṛṇīṣva tvaṃ yadiṣṭaṃ kāśyapa dvija //
snāṃti tīrthadvaye ye'tra dāsyāvastadabhīpsitam

śrutvā vacastadgāyatrīsarasvatyoḥ sa kāśyapaḥ //
tuṣṭāva vāgbhiragryābhiste devyau vedhasaḥ priye

// kāśyapa uvāca // //
caturānanagehinyau jagaddhātryau namāmyaham //
vidyāsvarūpe gāyatrī sarasvatyau śubhe ubhe

sṛṣṭisthityaṃtakāriṇyau jagato vedamātarau //
havyakavyasvarūpe ca caṃdrādityavilocane

sarvadevādhipe vāṇī gāyatryau satataṃ bhaje //
girijā kamalā cāpi yuvāmeva jagaddhite

yuṣmaddarśanamātreṇa jagatsṛṣṭyādikalpanam //
yuṣmannimeṣātsatataṃ jagatāṃ pralayo bhavet

unmeṣātsṛṣṭirabhavadbhogāyatri sarasvati //
yuvayordarśanādadya kṛtārtho'bhavamāśu vai

māmadya pātakānmuktaṃ snānāttīrtha dvaye'tra tu //
svīkurvaṃtu muniśreṣṭhā brāhmaṇā bāṃdhavāstathā

itaḥ paraṃ pāpakṛtye mā me buddhiḥ pravartatām //
dharme pravartatāṃ nityamayameva varo mama

dīyatāṃ bho mahādevyau nānyamicchāmyahaṃ varam //
iti te prārthite tena kāśyapena dvijottamāḥ

sarasvatī ca gāyatrī dve devyau brahmaṇaḥ priye //
kāśyapaṃ procatuḥ prīte jananyau jagatāṃ sadā

kāśyapaitadvaraṃ sarvaṃ prārthitaṃ yattvayā'dhunā //
anugrahādāvayostadacireṇa tavāstu hi

ityuktvā taṃ tu gāyatrīsarasvatyau kṣaṇena vai //
tirodhānaṃ gate viprāstasmiṃstīrthadvaye tadā

kāśyapo'pi kṛtārthaḥ sansva deśaṃ prati niryayau //
bāṃdhavā brāhmaṇāḥ sarve kāśyapaṃ gatakilbiṣam

pratyagṛhṇaṃśca gāyatrīsarasvatyornimajjanāt //
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprā kāśyapasya vimokṣaṇam

pātakebhyo hi gāyatrīsarastyornimajanāt //
paṭhate tvimamadhyāyaṃ śṛṇute vā samāhitaḥ

yo gāyatryāṃ sarasvatyāṃ sa snātaphalamaśnute

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye gāyatrīsarasvatītīrthapraśaṃsāyāṃ kāśyapapāpaśāṃtivarṇanaṃnāmaikacatvāriṃśo'dhyāyaḥ