Skanda Purana · Verses 3.38-2

// ṛṣaya ūcuḥ // //
sūta kadruḥ kathaṃ muktā kṣīrakuṃḍanimajjanāt //
chalaṃ kathaṃ kṛtavatī sapatnyāṃ pāpaniścayā

kasya putrī ca sā kadrūḥ sapatnīsā ca kasya vai //
kimarthamajayatkadrūḥ svasapatnīṃ chalena tu //
etannaḥ śraddadhānānāṃ brūhi sūta kṛpānidhe

// śrīsūta uvāca // //
śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve itihāsaṃ mahāphalam //
purā kṛtayuge viprāḥ prajāpatisute ubhe

kadrūśca vinatā ceti bhaginyau saṃbabhūvatuḥ //
bhārye te kaśyapasyāstāṃ kadrūśca vinatā tathā

vinatā suṣuve putrāvaruṇaṃ garuḍaṃ tathā //
bharttuḥ sakāśātkadrūśca lebhe sarpānbahūnsutān //

anaṃtavāsukimukhānviṣadarpasamanvitān //
ekadā tu bhaginyau te kadrūśca vinatā tathā

apaśyatāṃ samāyāṃtamuccaiḥśravasamaṃ tikāt //
vilokya kadrūsturagaṃ vinatāmidamabravīt

śveto'śvavālo nīlo vā vinate brūhi tattvataḥ//
ityuktvā vinatā viprāḥ kadrūṃ tāmidamabra vīt //
turaṃgaḥ śvetavālo me pratibhāti sumadhyame //
kiṃ vā tvaṃ manyase kadrūriti tāṃ vinatā'bravīt

pṛṣṭvaivaṃ vinatāṃ kadrūrbabhāṣe svamataṃ ca sā //
kṛṣṇavālamahaṃ manye hayamenamaniṃdite

tataḥ parājaye kṛtvā dāsībhāvaṃ paṇaṃ mithaḥ //
vyatiṣṭhetāṃ mahābhāge sapatnyau te dvijottamāḥ //

tataḥ kadrūrnijasutānvāsukipramukhānahīn //
tasyā nāhaṃ yathā dāsī tathā kuruta putrakāḥ

tasyābhīpsitasiddhyarthamityavocadbhṛśā turā //
yuṣmābhiruccaiḥśravaso bālaḥ pracchādyatāmiti

nāṃgīcakrurmataṃ tasyā nāgāḥ kadrū ruṣā tadā//
aśapatkupitā putrāñjvalaṃtī roṣamūrcchitā

pārīkṣitasya sarve'ddhā yūyaṃ satre mariṣyatha //
iti śāpe kṛte mātrā trastaḥ karkoṭakastadā

praṇamya pādayoḥ kadrūṃ dīno vacanamabravīt //
ahamuccaiḥśravovālaṃ vidhāsyāmyaṃjanaprabham

mā bhīraṃba tvayā kāryetyavādīcchāpaviklavaḥ //
śvetamuccaiḥśravovālaṃ tataḥ karkoṭakoragaḥ

chādayitvā svabhogena vyatanodaṃjanadyutim //
atha te vinatākadrvau dāsye kṛtapaṇe ubhe

devarājahayaṃ draṣṭuṃ saṃraṃbhādabhyagaccha tām //
śaśāṃkaśaṃkhamāṇikyamuktairāvatakāraṇam

yugāṃtakālaśayanaṃ yoganidrākṛto hareḥ //
atītya kadrūvinate samudraṃ saritāṃ patim

dadṛśaturhayaṃ gatvā devarājasya vāhanam //
kṛṣṇavālaṃ hayaṃ dṛṣṭvā vinatā duḥkhitā'bhavat

duḥkhitāṃ vinatāṃ kadrūrdāsīkṛtye nyayuṃkta sā //
etasminnaṃtare tārkṣyo'pyaṃḍamudbhidya vahnivat

prādurbabhūva vipreṃdrā girimātraśarīravān //
dṛṣṭvā taddehamāhātmyamabhūttrastaṃ jagattrayam

tatastaṃ tuṣṭuvurdevā garuḍaṃ pakṣiṇāṃ varam //
dṛṣṭvā taddehamāhātmyaṃ trastaṃ syādbhuvanatrayam

ityālocyopasaṃhṛtya dehamatyaṃtabhīṣaṇam //
aruṇaṃ pṛṣṭhamāropya māturaṃtikamabhyagāt

athāha vinatāṃ kadrūḥ praṇatāmativihvalām //
ceṭi nāgālayaṃ gaṃtumudyogo mama vartate

tvatputro garuḍoto māṃ matputrāṃśca vahatviti //
tataśca vinatā putraṃ garuḍaṃ pratyabhāṣata

ahaṃ kadrūmimāṃ vakṣye tvaṃ sarpānvaha tatsutān //
tatheti garuḍo mātuḥ pratyagṛhṇadvaco dvijāḥ

avahadvinatā kadrūṃ sarvāṃstāngaruḍo'vahat //
ravisāmīpyagāḥ sarpāstatkarairāhatāstadā

astauṣīdvajriṇaṃ kadrūḥ sutānāṃ tāpaśāṃtaye //
sarvatāpaṃ jalāsārairdevarājo'pyaśāmayata

nīyamānāstadā sarpā garuḍena balīyasā //
gatvā taṃ deśamacirādavadanvinatāsutam

vayaṃ dvīpāṃtaraṃ gaṃtuṃ sarve draṣṭuṃ kṛtatvarāḥ //
vaha tvamasmāngaruḍa ceṭīsuta tataḥ kṣaṇāt

tato mātara maprākṣīdvinatāṃ garuḍo dvijāḥ //
ahaṃ kasmādvahāmīmāṃstvaṃ cemāṃ vahase sadā

ceṭīputreti māmete ki bhaṇaṃti sarīsṛpāḥ //
sarvametadvada tvaṃ me mātastattvena pṛcchataḥ

pṛṣṭaivaṃ jananī tena garuḍaṃ prābravītsutam //
bhaginyā krūrayā putra cchalenāhaṃ parājitā

tasyā dāsī bhavāmyadya ceṭīputrastato bhavān //
atastvaṃ vahase sarpānvahāmyenāmahaṃ sadā

ityādi sarvavṛttāṃtamādito'smai nyavedayat //
atha tāṃ garuḍo'vā dīnmātaraṃ vinatāsutaḥ

asmāddāsyādvimokṣārthaṃ kiṃ kāryaṃ te mayādhunā //
iti pṛṣṭā sutenātha vinatā tamabhāṣata

sarpānpṛcchasva garuḍa mama mātṛvimokṣaṇe //
yuṣmākaṃ mātuḥ kiṃ kāryaṃ mayeti vadatādhunā

iti mātrā samudito garuḍaḥ pannagānprati //
gatvā'pṛcchadvija śreṣṭhāste'pyenamavadaṃstadā

yadā hariṣyase śīghraṃ sudhāṃ tvamamarālayāt //
dāsyānmuktā bhavenmātā vainateya tavādya hi

tato mātaramāgamya garuḍaḥ praṇato'bravīt //
sudhāmaṃba mamānetuṃ gacchato bhakṣyamarpaya

itīritā sutaṃ prāha mātā taṃ vinatā sutam //
samudramadhye vartaṃte śabarāḥ katicitsuta

tānbhakṣayitvā śabarānamṛtaṃ tvamihānaya //
tatra kaściddvijaḥ kāmī śavarīsaṃgakautukī

tyaja taṃ brāhmaṇaṃ kaṃṭhaṃ dahaṃtaṃ brahmatejasā //
pakṣādīni tavāṃgāni pāṃtu devā marunmukhāḥ

iti svamāturāśīrbhirgaruḍo vardhito yayau //
śabarālayamabhyetya tasya bhakṣaya to mukham

āvṛtaṃ prāviśanvyādhā vayāṃsīva darīṃ gireḥ //
atha sa brāhmaṇo'pyāgāttatkaṃṭhaṃ munipuṃgavāḥ

kaṇṭhaṃ dahantaṃ vipraṃ tamuvāca vinatāsutaḥ //
vipra pāpo'pyavadhyo hi niryāhi tvamato bahiḥ

evamuktastadā vipro garuḍaṃ pratyabhāṣata //
kirātī mama bhāryāpi nirgaṃtavyā mayā saha

evamastviti taṃ vipramuvāca patageśvaraḥ //
tataḥ sa garuḍo vipramujjagāra sabhāryakam

vipro'pyabhīpsitāndeśānniṣādyā saha niryayau //
śabarānbhakṣayitvā'tha garuḍaḥ pakṣiṇāṃ varaḥ

ātmanaḥ pitaraṃ vegātkaśyapaṃ samupeyivān //
kutra yāsīti tatpṛṣṭo garuḍastama bhāṣata

māturdāsyavimokṣāya sudhāmāhartumāgamam //
bahūnkirātāñjagdhvāpi tṛptirmama na jāyate

aparyaṃtakṣudhā brahmanbādhate māmaha rniśam //
tannivṛttipradaṃ bhakṣyaṃ mamārpaya tapodhana

yenāhaṃ śaknuyāṃ tāta sudhāmāhartumojasā //
itīritaḥ sutaṃ prāha kaśyapo vinatodbhavam //

//kaśyapa uvāca // //
munirvibhāvasurnāmnā purāsīttasya sānujaḥ //
supratīka iti bhrātā tāvubhau vaṃśavairiṇau

anyonyaṃ śepaturviprā mahākrodhasamākulau //
gajo'bhavatsupratīkaḥ kūrmo'bhūcca vibhāvasuḥ

evaṃ vittavivādāttau śepaturbhrātarau mithaḥ //
gajaḥ ṣaḍyo janocchrāyo dviguṇāyāmasaṃyutaḥ

kūrmastriyojanocchrayo daśayojanavistṛtaḥ //
baddhavairāvubhāvetau sarasyasminvihaṃgama

pūrvavairamanusmṛtya yudhyete jetumicchayā //
ubhau tau bhakṣayitvā tvaṃ sudhāmāhara tṛptimān

evaṃ pitreritaḥ pakṣī gatvā tadgajakacchapau //
samuddhatya mahākāyau mahābalaparākramau

vahannakhābhyāṃ saṃtīrthaṃ viḻaṃbābhidhamabhyagāt //
tatrāgataṃ samālokya pakṣirājaṃ dvijosamāḥ

tattīrajo mahāvṛkṣo rohiṇākhyo mahocchrayaḥ //
vainateyamidaṃ prāha mahābalaparākramam

enāmāruha macchākhāṃ śatayojanamāyatām //
sthitvātra gajakūrmau tvaṃ bhakṣayasva khagottama

ityuktastaruṇā pakṣī sa tatrāste manojavaḥ //
tadbhārātsā taroḥ śākhā bhagnā'bhūddvijasattamāḥ

vālakhilyamunīṃstasmillam̐bamānānadhomukhān //
dṛṣṭvā tatpātaśaṃkāvām̐stāṃ śākhāṃ garuḍo'grahīt

gajakūrmo ca tāṃ śākhāṃ gṛhītvā yāṃtamaṃ bare //
pitā tasyābravīttatra garuḍaṃ vinatāsutam

tyajemāṃ nirjane śaile śākhāṃ taṃ vinatodbhava //
ityuktaḥ sa tathā gatvā śākhāṃ niṣpuruṣe nage

vinyasyābhakṣayatpakṣī tau tadā gajakacchapau //
athotpātaḥ samabhavattasminnavasare divi

dṛṣṭvotpātaṃ balārātiḥ papraccha svapurohitam //
utpātakāraṇaṃ jīva kimatreti punaḥpunaḥ //
bṛhaspatistadā śakraṃ provāca dvijasattamāḥ

// bṛhaspatiruvāca // //
kāśyapo hi muniḥ pūrvamayajatkratunā hare

sarvānnṛṣīnsurānsiddhānyakṣāngaṃdharvakinnarān //
yajñasaṃbhārasiddhyarthaṃ preṣayāmāsa sa dvijāḥ

vālakhilyānsasaṃbhārānhrasvānaṃguṣṭhamātrakān //
majjato goṣpadajale dṛṣṭvā hasitavānbhavān

bhavatāvamatāḥ kruddhā vālakhilyāstadā hare //
juhuvuryajñavahnau te krodhena jvalitānanāḥ

deveṃdrabhayadaḥ śatruḥ kaśyapasya suto'stviti //
tasya putro'dya garuḍaḥ sudhāharaṇakautukī

samāgacchati taddheturayamutpāta āgataḥ //
ityuktaḥ so'bravīdiṃdro devānagnipurogamān

sudhāmāhartumāyāti pakṣī sā rakṣyatāmiti //
itīṃdrapreritā devā rarakṣuḥ sāyudhāḥ sudhām

pakṣirājastadābhyāgāddevānāyudhadhāriṇaḥ //
mahābalaṃ te garuḍaṃ dṛṣṭvā'kampaṃta vai surāḥ

garuḍasya surāṇāṃ ca tato yuddhamabhūnmahat //
akhaṃḍi pakṣituṇḍena bhauvano'mṛtapālakaḥ

tadā nijaghnugarruḍaṃ devāḥ śastrairanekaśaḥ //
atīva garuḍo devairbādhitaḥ śastrapāṇibhiḥ

pakṣābhyāmākṣipaddūre devānagnipurogamān //
tatpakṣavikṣitā devāstadā paramakopanāḥ

nārācānbhiṃdi pālāṃśca nānāśastrāṇi cākṣipan //
tatastu garuḍo vegāddevadṛṣṭivilopinīm

dhūlimutthāpayāmāsa pakṣābhyāṃ vinatāsutaḥ // vāyunā
śamayāmāsustānpāṃsūṃstridaśottamāḥ

rudrānvasūṃstathādityānmaruto'nyānsurāṃstathā //
garuḍaḥ pakṣatuṃḍābhyāṃ vyathitānakaroddvijāḥ

palāyiteṣu deveṣu so'drākṣījjvalanaṃ puraḥ //
jvalaṃtaṃ paritastvagniṃ śamāpayitumudyayau

sa sahasramukho bhūtvā taiḥ pibañchataśo nadīḥ //
tamagniṃ nāśayāmāsa taiḥ payobhistvarānvitaḥ

sitadhāraṃ bhramaccakraṃ sudhārakṣakamaṃtike //
dṛṣṭvā tadariraṃdhreṇa saṃkṣiptāṃgotarāviśat

tato dadarśa dvau sarpo vyaktāsyau bhīṣaṇākṛtī.//
yābhyāṃ dṛṣṭopi bhasma syāttau sarpau garuḍastadā

ācchidya pakṣatuṃḍābhyāṃ gṛhītvā'mṛtamudyayau //
yaṃtramutpāṭya codyaṃtaṃ garuḍaṃ prāha mādhavaḥ

tava tuṣṭo'smi pakṣīśa varaṃ varaya suvrata //
atha pakṣī tamāha sma kamalānāyakaṃ harim //

tavopari sthitirme syānmā bhūtāṃ ca jarāmṛtī //
tathāstviti hariḥ prāha varaṃ madvriyatāmiti

ityuktastaṃ hariḥ prāha mama tvaṃ vāhanaṃ bhava //
syaṃdanopari ketuśca mama tvaṃ vinatāsuta

tathāstviti khagopyāha kamalāpatimacyutam //
hṛtāmṛtaṃ khagaṃ śrutvā tata ākhaṃḍalo javāt

abhidrutyāśu kuliśaṃ pakṣe cikṣepa pakṣiṇaḥ //
tato vihasya garuḍaḥ pākaśāsanamabravīt

kuliśasya nipātānme na hare kāpi vedanā //
saphalo vajrapātaste bhūyācca suranāyaka

itīrayanpatramekaṃ vyasṛjatpakṣatastadā //
śobhanaṃ parṇamasyeti suparṇa iti sobha vat

tasminsuparṇe hemābhe sarve vismayamāyayuḥ //
tatastu garuḍaḥ śakramabravīddvijapuṃgavāḥ

bhavatā sākamakhilaṃ jagadetaccarācaram //
deveṃdra satataṃ voḍhumamoghā śaktirasti me

nākhaṇḍalasahasraṃ me raṇe labhyaṃ hare bhavet //
iti bruvāṇaṃ garuḍamabravītpākaśāsanaḥ

kiṃ te'mṛtena kāryaṃ syāddīyatāmamṛtaṃ mama //
imāṃ sudhāṃ bhavāndadyādyebhyo hi vinatodbhava

te'dhunā'mṛtapānena jarāmaraṇavarjitāḥ //
asmadbhyo'dhikavīryāḥ syurbādheraṃstridaśāṃstathā

iti bruvaṃtaṃ devendraṃ garuḍo'pyabravīddvijāḥ //
yatraitatsthāpayiṣyāmi tatrāgatya bhavānidam //

gṛhṇātu jhaṭitītyukto garuḍaṃ prāha vṛtrahā //
prīto'haṃ tava dāsyāmi varaṃ vṛṇu mahāmate

ityuktavantaṃ garuḍaḥ pākaśāsanamabravīt //
dāsye chalaprayoktāro mama mātuḥ sarīsṛpāḥ

bhakṣyā bhavaṃtu nityaṃ me pākaśāsana vṛtrahan //
iti teneritaḥ śakastathāstvityavadacca tam

athāyaṃ garuḍo viprā dhārayannamṛtaṃ yayau //
yāṃtaṃ tamanuyāti sma garuḍaṃ pākaśāsanaḥ

vegena sa dvijaśreṣṭhāḥ sudhāharaṇakautukī //
māturabhyāśamāgatya sarpānprāha sa pakṣirāṭ

kuśeṣu nyasyate sarpāssudhaivamadhunā mayā //
snātvā tadbhuṅdhvamamṛtaṃ śucayaḥ susamāhitāḥ

mokṣo'pi mama mātuḥ syāddāsībhāvāddhi pannagāḥ //
tathāstvityavadansarpā garuḍaṃ vinatāsutam

muktā tadaiva vinatā dāsībhāvāddvijottamāḥ //
sarpāste'mṛtabhakṣārthaṃ snātuṃ sarve yayustadā

tasminnavasare śakrastāmādāya sudhāṃ yayau //
snātvāgatya bhujaṃgāste tatrādṛṣṭvā tadā sudhām

jihvābhirlilihurda rbhāneṣu nyastā sudheti hi //
tadāprabhṛti sarpāṇāṃ jihvā darbhāgrapāṭitāḥ

dvidhābhavanmuniśreṣṭhā dvijihvāstena te smṛtāḥ//
sudhāsaṃyogato darbhāḥ praya yuśca pavitratām

mocayitvā ca garuḍo dāsībhāvātsvamātaram //
śaśāpakupitaḥ kadrūṃ chadmanā jitamātaram

kadrūstvaṃ jananīṃ yanme chalena jitavatyasi //
bhartustvaṃ paricaryāyāmato nārhā bhaviṣyasi

śaptvaivaṃ garuḍaḥ kadrūṃ prayayau sa yathecchayā //
kadrūśca vinatā cobhe yayaturbharturaṃtikam

kaśyapo vimukhastatra kadrūṃ kopādathābravīt //
yasmācchalena vinatāṃ kadrūrnirjitavatyasi

ato matparicaryāyāṃ na yogyāsi durātmike //
striyaṃ vā puruṣaṃ vāpi nārī vā puruṣo'pi vā

chalādvijayate yo'sau sa mahāpātakī bhavet //
chalādvijayinā sārdhaṃ saṃbhāṣya brahmahā bhavet

steyī surāpī vijñeyo gurudārarataśca saḥ //
saṃsargadoṣaduṣṭaśca munibhiḥ parikīrtyate

tvayā saṃbhāṣaṇāddoṣo mama syānnarakapradaḥ //
tasmātprayāhi kadrūstvaṃ matsamīpāddhi dāruṇe

chalajetrā sapaṃktau yo bhuṃjīta manujo bhuvi //
tena saṃbhāṣaṇātsadyaḥ pateddhi narakārṇave

vilokya cchalajetāraṃ tasya pāpasya śāṃtaye //
ādityaṃ vā jalaṃ vāpi pāvakaṃ vā vilokayet

chalajetā yatra tiṣṭhedāśrame'pi gṛhe'pivā //
vastavyaṃ na hi tatrānyairvasannarakamaśnute

ato niryāhi niryāhi mama tvaṃ dṛṣṭimārgataḥ //
svāśramātsaralāmenāṃ vinatāṃ jitavatyasi

iti dhikkṛtya sahasā kadrūṃ tāṃ kaśyapastadā //
vinatāṃ svacchaśīlāṃ tāṃ svīcakāra mahāmatiḥ

kadrūritthaṃ saparuṣaṃ kathitā kaśyapena sā //
rudaṃtī bhṛśaduḥkhārtā pādayostasya cāpatat

patitāṃ pādayordṛṣṭvā kaśyapo munipuṃgavaḥ //
na jagrāhaiva kadrūṃ tāṃ smaranpāpaṃ tayā kṛtam

tataḥ praṇamya vinatā kaśyapaṃ vākyamabravīt //
bhagavanbhaginīmenāṃ svīkuruṣva kṛpānidhe

ajñānānmugdhayā pāpaṃ kadrvā yadadhunā kṛtam//
kṣaṃtumarhasi tatsarvaṃ dayāśīlā hi sādhavaḥ

jananyā garuḍasyaiva kathitaḥ kaśyapo muniḥ //
uvāca vinate naināṃ vinā pāpasya niṣkṛtim

grahīṣyāmi durācārāṃ tristvāṃ śapathayāmyaham //
kaśyapasya vacaḥ śrutvā vinatā punarabravīt

bhaginyā mama pāpasya brahmaṃstvaṃ brūhi niṣkṛtim //
yeneyaṃ paricaryāyāṃ tava yogyā bhaviṣyati

tayaivamudito viprā mārīcaḥ kaśyapastadā //
dhyātvā muhūrtaṃ manasā paścādidamabhāṣata

dakṣiṇāṃbunidhestīre phullagrāme vimuktide //
asti kṣīrasaronāma tīrthaṃ pāpavināśanam

tattīrthasnānamātreṇa doṣaścāsyā vinaśyati //
prāyaścittāyutenāpi tattīrthe majjanaṃ vinā

na naśyatyeṣa doṣo 'syāstadeṣā yātu tatsaraḥ //
bhartraivamudite kadrūstaṃ praṇamya dvijottamam

tatkṣaṇātprayayau kṣīraṃ saraḥ putrasahāyinī //
sā kadrūḥ putra sahitā gatvā katipayairdinaiḥ

prāpya kṣīrasaraḥ puṇyaṃ prayatā vijiteṃdriyā //
sasnau niyamapūrvaṃ ca saṃkalpya kṣīrakuṃḍake

upoṣya tridinaṃ sasnau tasminkṣīrasarojale //
caturthe divase tasyāṃ kurvatyāṃ snānamādarāt //
adehā vyomagāvāṇī samuttasthau dvijottamāḥ

aśarīriṇyuvāca // //
kadrūstvaṃ majjanādatra cchalajetṛtvadoṣataḥ

vimuktā bhartṛśuśrūṣāyogyā cāsi na saṃśayaḥ //
śāpopi garuḍoktaste layaṃ yāto'tra majjanāt

gaccha bhartṛsakāśaṃ tvaṃ so'pi tvāṃ svīkariṣyati //
ityuktvā virarāmātha vyomavāgaśarīriṇī

tasyai vāce namaskṛtya kadrūḥ sā prītamānasā //
tīrthaṃ pradakṣiṇīkṛtya natvā putrasamanvitā

prayayau bharturabhyāśaṃ tacchuśrūṣaṇakautukāt //
āgatātāṃ samālokya snātāṃ kṣīrasarojale

jñātvā vidhūtapāpāṃ ca kaśyapaḥ sa samādhinā //
aṃgīcakāra patnīṃ tāmātmaśuśrūṣaṇoci tām

evaṃ vaḥ kathitaṃ viprāḥ kadrūpāpavimokṣaṇam //
majjanānmuktidaṃ puṃsāṃ puṇye kṣīrasarojale

yaḥ śṛṇotīmamadhyāyaṃ paṭhate vāpi mānavaḥ //
sa kṣīrakuṃḍasnānasya labhate phalamuttamam

aśvamedhādiyajñānāṃ samagraṃ phalamaśnute //
gaṃgādisarvatīrtheṣu sa snāto bhavati dhruvam//

yaḥ paṭhedimamadhyāyaṃ kṣīrakuṃḍapraśaṃsanam //
gosahasrapradātṝṇāṃ prāpnotyavikalaṃ phalam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye kṣīrakuṃḍapraśasāyāṃ kadrūkṛtacchaladoṣaśāṃtikathāvarṇanaṃ-nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ