Skanda Purana · Chapter 3.38

// vyāsa uvāca // //
tataḥ prabhāte vimale kṛtapūrvāhnikakriyāḥ //
śubhavastraparīdhānāḥ phala hastāḥ pṛthakpṛthak

ratnāṃgadāḍhyadordaṃḍā aṃgulīyakabhūṣitāḥ //
karṇābharaṇasaṃyuktāḥ samājagmuḥ praharṣitāḥ

rājadvāraṃ tu saṃprāpya saṃta sthurbrahmavādinaḥ //
tāndṛṣṭvā rājaputrastu īṣatprahasito balī

rāmaṃ ca hanumaṃtaṃ ca gatvā viprāḥ samāgatāḥ //
śrūyatāṃ maṃtriṇaḥ sarve dṛśyaṃto dvija sattamān // ४ /
etaduktvā tu vacanaṃ tūṣṇīṃ bhūtvā sthito nṛpaḥ //
tato dvitrā dvijāḥ sarve upaviṣṭāḥ kramāttataḥ

kṣemaṃ papracchurnṛpatiṃ hastirathapadātiṣu //
tataḥ provāca nṛpatirviprānprati mahāmanāḥ

arihaṃtaprasādena sarvatra kuśalaṃ mama //
sā jihvā yā jinaṃ stau ti tau karau yau jinārcanau

sā dṛṣṭiryā jine līnā tanmano yajjine ratam //
dayā sarvatra kartavyā jīvātmā pūjyate sadā

yogaśālā hi gaṃtavyā karttavyaṃ guruvaṃdanam //
na cakāraṃ mahāmaṃtraṃ japitavyamaharniśam

paṃcūṣaṇaṃ hi karttavyaṃ dātavyaṃ śramaṇe sadā //
śrutvā vākyaṃ tato viprāstasya daṃtānapīḍayan

vimucya dīrghaniśvāsamūcuste nṛpatiṃ prati //
rāmeṇa kathitaṃ rājandhīmatā ca hanūmatā

dīyatāṃ vipravṛttiṃ ca dharmiṣṭho'si dharātale //
jñāyate tava ddattā syānmadattā naiva naiva ca

rakṣasva rāmavākyaṃ tvaṃ yatkṛtvā tvaṃ sukhī bhava

//
// rājovāca // //
yatra rāmahanūmaṃtau yāṃtu sarve'pi tatra vai //
rāmo dāsyati sarvasvaṃ kiṃ prāptā iha vai dvijāḥ

na dāsyāmi na dāsyāmi ekāṃ caiva varāṭikām //
na grāmaṃ naiva vṛttiṃ ca gacchadhvaṃ yatra rocate

tacchrutvā dāruṇaṃ vākyaṃ dvijāḥ kopākulāstadā //
sahasva rāmakopaṃ hi sāmpratañca hanūmataḥ

ityuktvā hanumaddattā vāmakakṣodbhavā puṭī //
prakṣiptā cāsya nilaye vyāvṛttā dvijasattamāḥ

gate tadā viprasaṃghe jvālāmālākulaṃ tvabhūt //
agnijvālākulaṃ sarvaṃ saṃjātaṃ caiva tatra hi

dahyaṃte rājavastūnicchatrāṇi cāmarāṇi ca //
kośāgārāṇi sarvāṇi āyudhāgārameva ca

mahiṣyo rājaputrāśca gajā aśvā hyanekaśaḥ //
vimānāni ca dahyaṃte dahyaṃte vāhanāni ca

śibikāśca vicitrā vai rathāścaiva sahasraśaḥ //
sarvatra dahyamānaṃ ca dṛṣṭvā rājāpi vivyathe

na kopi trātā tasyāsti mānavā bhayaviklavāḥ //
na maṃtrayaṃtrairvahniḥ sa sādhyate na ca mūlikaiḥ

kauṭilyakoṭināśī ca yatra rāmaḥ prakupyate //
tatra sarve praṇaśyaṃti kiṃ tatkumārapālakaḥ

sarvaṃ tajjavalitaṃ dṛṣṭvā nagnakṣapaṇakāstadā //
dhṛtvā kareṇa pātrāṇi nītvā daṃḍāñchubhānapi

raktakaṃbalikā gṛhya vepamānā muhurmuhuḥ //
anupānahikāścaiva naṣṭāḥ sarve diśo daśa

kolāhalaṃ prakurvāṇāḥ palāyadhvamiti bruvan //
dāhitā vipramukhyaiśca vayaṃ sarve na saṃśayaḥ

kecicca bhagnapātrāste bhagnadaṃ ṇḍāstathāpare //
pranaṣṭāśca vivastrāste vītarāgamiti bruvan

arhatameva kecicca palāyanaparāyaṇāḥ //
tato vāyuḥ samabhavadvahnimāṃdolayanniva //

preṣito vai hanumatā viprāṇāṃ priyakāmyayā //
dhāvansa nṛpatiḥ paścāditaścetaśca vai tadā

padātirekaḥ prarudankva viprā iti jalpakaḥ //
lokācchrutvā tato rājā gatastatra yato dvijāḥ

gatvā tu sahasā rājangṛhītvā caraṇau tadā //
viprāṇāṃ nṛpatirbhūmau mūrcchito nyapata ttadā

uvāca vacanaṃ rājā viprānvinayatatparaḥ //
japandāśarathiṃ rāmaṃ rāmarāmeti vai punaḥ

tasya dāsasya dāsohaṃ rāmasya ca dvija sya ca //
ajñānatimirāṃdhena jātosmyaṃdho hi saṃprati

aṃjanaṃ ca mayā labdhaṃ rāmanāmamahauṣadham //
rāmaṃ muktvā hi ye martyā hyanyaṃ deva mupāsate //
dahyaṃte te'gninā svāminyathāhaṃ mūḍhacetanaḥ

harirbhāgīrathī viprā viprā bhāgīrathī hariḥ //
bhāgīrathī harirviprāḥ sāramekaṃ jagattraye//

svargasya caitra sopānaṃ viprā bhāgīrathī hariḥ //
rāmanāmamahārajjvā vaikuṃṭhe yena nīyate

ityevaṃ praṇamanrājā prāṃjalirvākyamabravīt//
vahniḥ praśāmyatāṃ viprāḥ śāsanaṃ vo dadāmyaham

dāso'smi sāṃprataṃ viprā na me vāganyathā bhavet //
yatpāpaṃ brahmahatyāyāḥ para dārābhigāminām

yatpāpaṃ madyapānāṃ ca suvarṇasteyināṃ tathā //
yatpāpaṃ gurughātānāṃ tatpāpaṃ vā bhavenmama

yaṃyaṃ ciṃtayate kāmaṃ taṃ taṃ dāsyāmyahaṃ punaḥ //
viprabhaktiḥ sadā kāryā rāmabhaktistathaiva ca

anyathā karaṇīyaṃ me na kadāci ddvijottamāḥ

// vyāsa uvāca // //
tasminnavasare viprā jātā bhūpa dayālavaḥ //
anyā yā puṭikā cāsītsā dattā śāpaśāṃtaye

jīvitaṃ caiva tatsainyaṃ jātaṃ kṣipteṣu romasu //
diśaḥ prasannāḥ saṃjātāḥ śāṃtā digjanitasvanāḥ

prajā svasthā 'bhavattatra harṣanirbharamānasā //
avatasthe yathāpūrvaṃ putrapautrādikaṃ tathā

viprājñākāriṇo lokāḥ saṃjātāśca yathā purā //
viṣṇudharmaṃ parityajya nānyaṃ jānaṃti te vṛṣam

navīnaṃ śāsanaṃ kṛtvā pūrvavadvidhipūrvakam //
niṣkāsitāstu pāṣaṃḍāḥ kṛtaśāstraprayojakāḥ

vedabāhyāḥ pranaṣṭāste uttamādhamamadhyamāḥ //
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi ye'bhūvangobhujāḥ purā

teṣāṃ madhyāttu saṃjātā aḍhavījā vaṇigjanāḥ //
śuśrūṣārthaṃ brāhmaṇānāṃ rājñā sarve nirūpitāḥ

sadācārāḥ sunipuṇā devabrāhmaṇapūjakāḥ //
tyaktvā pākhaṇḍamārgaṃ tu viṣṇubhaktiparāstu te

jāhnavītīramāsādya traividyebhyo dadau nṛpaḥ //
śāsanaṃ tu yadā dattaṃ teṣāṃ vai bhaktipūrvakam

sthānadharmātpracalitā vāḍavāste samāgatāḥ //
nṛpo vijñāpito vipraistairevaṃ kleśakāribhiḥ

ye tyaktavāco vipreṃdrāstānniḥsāraya bhūpate //
parasparaṃ vivādāstu saṃjātā dattavṛttaye

nyāya pradaśanārthaṃ ca kāritāstu sabhāsadaḥ //
hastākṣareṣu dṛṣṭeṣu pṛthakpṛthakprapāditam

etacchrutvā tato rājā tulādānaṃ cakāra ha //
dīyamāne tadā dāne cāturvidyā babhāṣire

asmābhirhāritā jātiḥ kathaṃ kurmaḥ pratigraham //
nivāritāstu te sarve sthānānmoherakā dvijāḥ

daśapaṃca sahasrāṇi vedavedāṃgapāragāḥ //
tatastena tadā rājanrājñā rāmānuvartinā

āhūtā vāḍavāṃstāstu jñātibhedaṃ cakāra saḥ //
trayīvidyā vāḍavā ye setubaṃdhaṃ prati prabhum

gatāste vṛttibhājaḥ syurnānye vṛttyabhibhāginaḥ //
tatra naiva gatā ye vai cāturvidyatvamāgatāḥ

vaṇigbhirna ca saṃbaṃdho na vivāhaśca taiḥ saha //
grāmavṛttau na saṃbaṃdho jñātibhede kṛte sati

dvijabhaktiparāḥ śūdrāḥ ye pākhaṃḍairna lopitāḥ//
jaina dharmātparāvṛttāste gobhūjāstathottamāḥ

ye ca pākhaṃḍaniratā rāmaśāsanalopakāḥ //
sarve viprāstathā śūdrā pratibaṃdhena yojitāḥ

satyapratijñāṃ kurvāṇāstatrasthāḥ sukhino'bhavan //
cāturvidyā bahirgrāme rājñā tena nivāsitāḥ

yathā rāmo na kupyeta tathā kāryaṃ mayā dhruvama//
parāṅmukhā ye rāmasya sanmukhānugatāḥ kila

cāturvidyāste vijñeyā vṛttibāhyāḥ kṛtāstadā //
kṛtakṛtyastadā jāto rājā kumārapālakaḥ

viprāṇāṃ purataḥ prāha praśrayeṇa vacastadā //
grāmavṛttirna me luptā etadvai devanirmitam

svayaṃ kṛtāparādhānāṃ doṣo kasya na dīyate //
yathā vane kāṣṭhavarṣādvahniḥ syāddaivayogataḥ

bhavadbhistu paṇaḥ prokto hyabhijñānasya hetave //
rāmasya śāsanaṃ kṛtvā vāyuputrasya hetave

vyāvṛttā vāḍavā yūyaṃ sa doṣaḥ kasya dīyate //
avasāne hariṃ smṛtvā mahāpāpayuto'pi vā

viṣṇulokaṃ vrajatyāśu saṃśayastu kathaṃ bhavet //
mahatpuṇyodaye nṝṇāṃ buddhiḥ śreyasi jāyate

pāpasyodayakāle ca viparītā hi sā bhavet //
sakṛtpālayate yastu dharmeṇaitajjagattrayam //

yoṃtarātmā ca bhūtānāṃ saṃśayastatra no hitaḥ //
iṃdrādayo'marāḥ sarve sanakādyāstapodhanāḥ

muktyarthamarcayaṃtīha saṃśayastatra no hitaḥ //
sahasranāma tattulyaṃ rāmanāmeti gīyate

tasminnaniścayaṃ kṛtvā kathaṃ siddhirbhavediha //
mama janmakṛtātpuṇyādabhijñānaṃ dadau hariḥ

pākhaṃḍādyatkṛtaṃ pāpaṃ mṛṣṭaṃ tadvaḥ praṇāmataḥ //
prasīdaṃtu bhavaṃtaśca tyaktvā krodhaṃ mamādhunā

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
rājandharmo viluptaste prāpitānāṃ tathā punaḥ //
avaśyaṃ bhāvino bhāvā bhavaṃti mahatāmapi

nagnatvaṃ nīlakaṇṭhasya mahāhiśayanaṃ hareḥ //
etaddaivakṛtaṃ sarvaṃ prabhuryaḥ sukhaduḥkhayoḥ

satyapratijñāstraividyā bhajaṃtu rāmaśāsanam //
asmākaṃ tu paraṃ dehi sthānaṃ yatra vasāmahe

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā sukhamicchurdvijanmanām //
teṣāṃ sthānaṃ tu dattaṃ vai sukhavāsaṃ tu nāmataḥ

hiraṇyaṃ puṣpavāsāṃsi gāvaḥ kāmadughā nṛpa //
svarṇālaṃkaraṇaṃ sarvaṃ nānāvastucayaṃ tathā

śraddhayā parayā dattvā mudaṃ lebhe narādhipaḥ //
trayīvidyāstu te jñeyāḥ sthāpitā ye trimūrtibhiḥ //

caturthenaiva bhūpena sthāpitāḥ sukhavāsane //
te babhūburdvijaśreṣṭhāścāturvidyāḥ kalau yuge

cāturvidyāśca te sarve dharmāraṇye pratiṣṭhitāḥ //
vedoktā āśiṣo dattvā tasmai rājñe mahātmane

rathairaśvairuhyamānāḥ kṛtakṛtyā dvijātayaḥ //
mahatpramodayuktāste prāpurmoherakaṃ mahat

pauṣaśuklatrayodaśyāṃ labdhaṃ śāsanakaṃ dvijaiḥ //
balipradānaṃ tu kṛtamuddiśya kuladevatām

varṣevarṣe prakarttavyaṃ balidānaṃ yathāvidhi //
kāryaṃ ca maṃgalasnānaṃ puruṣeṇa mahātmanā

gītaṃ nṛtyaṃ tathā vādyaṃ kurvīta taddine dhuvam //
tanmāse taddine naiva vṛttināśo bhavedyathā

daivādatītakāle cetvṛddhirāpadyate yadā //
tadā prathamataḥ kṛtvā paścādvṛddhirvidhīyate

ye ca bhinnaprapāprāyāstraividyā moḍhavaṃśajāḥ //
tathā cāturvedinaśca kurvaṃti gotrapūjanam

varṣamadhye prakurvīta tathā supte janārddane //
pauṣe ca luptaṃ kṛtvā ca śrautaṃ smārttaṃ karoti yaḥ

tatra krodhasamāviṣṭā nighnaṃti kuladevatāḥ //
vivāhotsavakāle ca mauṃjībaṃdhādikarmaṇi

muhūrtaṃ gaṇanāthasya tataḥ prabhṛti śobhanam

nirvāsitāstu ye viprā āmarājñā svaśāsanāt //
paṃcadaśasahasrāṇi yayuste sukhavāsakan

paṃcapañcāśato grāmāndadau rāmaḥ purā svayam //
tatrasthā vaṇijaścaiva teṣāṃ vṛttimakalpayan

aḍālajā māṇḍalīyā gobhūjāśca pavitrakāḥ //
brāhmaṇānāṃ vṛttidāste brahmasevāsu tatparāḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye brāhmaṇānāṃ śāsanavṛttiprāptivarṇanaṃ nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ