સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.38

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ પ્રભાતે વિમલે કૃતપૂર્વાહ્નિકક્રિયાઃ ॥
શુભવસ્ત્રપરીધાનાઃ ફલ હસ્તાઃ પૃથક્પૃથક્

રત્નાંગદાઢ્યદોર્દંડા અંગુલીયકભૂષિતાઃ ॥
કર્ણાભરણસંયુક્તાઃ સમાજગ્મુઃ પ્રહર્ષિતાઃ

રાજદ્વારં તુ સંપ્રાપ્ય સંત સ્થુર્બ્રહ્મવાદિનઃ ॥
તાન્દૃષ્ટ્વા રાજપુત્રસ્તુ ઈષત્પ્રહસિતો બલી

રામં ચ હનુમંતં ચ ગત્વા વિપ્રાઃ સમાગતાઃ ॥
શ્રૂયતાં મંત્રિણઃ સર્વે દૃશ્યંતો દ્વિજ સત્તમાન્ ॥ ૪ ।
એતદુક્ત્વા તુ વચનં તૂષ્ણીં ભૂત્વા સ્થિતો નૃપઃ ॥
તતો દ્વિત્રા દ્વિજાઃ સર્વે ઉપવિષ્ટાઃ ક્રમાત્તતઃ

ક્ષેમં પપ્રચ્છુર્નૃપતિં હસ્તિરથપદાતિષુ ॥
તતઃ પ્રોવાચ નૃપતિર્વિપ્રાન્પ્રતિ મહામનાઃ

અરિહંતપ્રસાદેન સર્વત્ર કુશલં મમ ॥
સા જિહ્વા યા જિનં સ્તૌ તિ તૌ કરૌ યૌ જિનાર્ચનૌ

સા દૃષ્ટિર્યા જિને લીના તન્મનો યજ્જિને રતમ્ ॥
દયા સર્વત્ર કર્તવ્યા જીવાત્મા પૂજ્યતે સદા

યોગશાલા હિ ગંતવ્યા કર્ત્તવ્યં ગુરુવંદનમ્ ॥
ન ચકારં મહામંત્રં જપિતવ્યમહર્નિશમ્

પંચૂષણં હિ કર્ત્તવ્યં દાતવ્યં શ્રમણે સદા ॥
શ્રુત્વા વાક્યં તતો વિપ્રાસ્તસ્ય દંતાનપીડયન્

વિમુચ્ય દીર્ઘનિશ્વાસમૂચુસ્તે નૃપતિં પ્રતિ ॥
રામેણ કથિતં રાજન્ધીમતા ચ હનૂમતા

દીયતાં વિપ્રવૃત્તિં ચ ધર્મિષ્ઠોઽસિ ધરાતલે ॥
જ્ઞાયતે તવ દ્દત્તા સ્યાન્મદત્તા નૈવ નૈવ ચ

રક્ષસ્વ રામવાક્યં ત્વં યત્કૃત્વા ત્વં સુખી ભવ

॥
॥ રાજોવાચ ॥ ॥
યત્ર રામહનૂમંતૌ યાંતુ સર્વેઽપિ તત્ર વૈ ॥
રામો દાસ્યતિ સર્વસ્વં કિં પ્રાપ્તા ઇહ વૈ દ્વિજાઃ

ન દાસ્યામિ ન દાસ્યામિ એકાં ચૈવ વરાટિકામ્ ॥
ન ગ્રામં નૈવ વૃત્તિં ચ ગચ્છધ્વં યત્ર રોચતે

તચ્છ્રુત્વા દારુણં વાક્યં દ્વિજાઃ કોપાકુલાસ્તદા ॥
સહસ્વ રામકોપં હિ સામ્પ્રતઞ્ચ હનૂમતઃ

ઇત્યુક્ત્વા હનુમદ્દત્તા વામકક્ષોદ્ભવા પુટી ॥
પ્રક્ષિપ્તા ચાસ્ય નિલયે વ્યાવૃત્તા દ્વિજસત્તમાઃ

ગતે તદા વિપ્રસંઘે જ્વાલામાલાકુલં ત્વભૂત્ ॥
અગ્નિજ્વાલાકુલં સર્વં સંજાતં ચૈવ તત્ર હિ

દહ્યંતે રાજવસ્તૂનિચ્છત્રાણિ ચામરાણિ ચ ॥
કોશાગારાણિ સર્વાણિ આયુધાગારમેવ ચ

મહિષ્યો રાજપુત્રાશ્ચ ગજા અશ્વા હ્યનેકશઃ ॥
વિમાનાનિ ચ દહ્યંતે દહ્યંતે વાહનાનિ ચ

શિબિકાશ્ચ વિચિત્રા વૈ રથાશ્ચૈવ સહસ્રશઃ ॥
સર્વત્ર દહ્યમાનં ચ દૃષ્ટ્વા રાજાપિ વિવ્યથે

ન કોપિ ત્રાતા તસ્યાસ્તિ માનવા ભયવિક્લવાઃ ॥
ન મંત્રયંત્રૈર્વહ્નિઃ સ સાધ્યતે ન ચ મૂલિકૈઃ

કૌટિલ્યકોટિનાશી ચ યત્ર રામઃ પ્રકુપ્યતે ॥
તત્ર સર્વે પ્રણશ્યંતિ કિં તત્કુમારપાલકઃ

સર્વં તજ્જવલિતં દૃષ્ટ્વા નગ્નક્ષપણકાસ્તદા ॥
ધૃત્વા કરેણ પાત્રાણિ નીત્વા દંડાઞ્છુભાનપિ

રક્તકંબલિકા ગૃહ્ય વેપમાના મુહુર્મુહુઃ ॥
અનુપાનહિકાશ્ચૈવ નષ્ટાઃ સર્વે દિશો દશ

કોલાહલં પ્રકુર્વાણાઃ પલાયધ્વમિતિ બ્રુવન્ ॥
દાહિતા વિપ્રમુખ્યૈશ્ચ વયં સર્વે ન સંશયઃ

કેચિચ્ચ ભગ્નપાત્રાસ્તે ભગ્નદં ણ્ડાસ્તથાપરે ॥
પ્રનષ્ટાશ્ચ વિવસ્ત્રાસ્તે વીતરાગમિતિ બ્રુવન્

અર્હતમેવ કેચિચ્ચ પલાયનપરાયણાઃ ॥
તતો વાયુઃ સમભવદ્વહ્નિમાંદોલયન્નિવ ॥

પ્રેષિતો વૈ હનુમતા વિપ્રાણાં પ્રિયકામ્યયા ॥
ધાવન્સ નૃપતિઃ પશ્ચાદિતશ્ચેતશ્ચ વૈ તદા

પદાતિરેકઃ પ્રરુદન્ક્વ વિપ્રા ઇતિ જલ્પકઃ ॥
લોકાચ્છ્રુત્વા તતો રાજા ગતસ્તત્ર યતો દ્વિજાઃ

ગત્વા તુ સહસા રાજન્ગૃહીત્વા ચરણૌ તદા ॥
વિપ્રાણાં નૃપતિર્ભૂમૌ મૂર્ચ્છિતો ન્યપત ત્તદા

ઉવાચ વચનં રાજા વિપ્રાન્વિનયતત્પરઃ ॥
જપન્દાશરથિં રામં રામરામેતિ વૈ પુનઃ

તસ્ય દાસસ્ય દાસોહં રામસ્ય ચ દ્વિજ સ્ય ચ ॥
અજ્ઞાનતિમિરાંધેન જાતોસ્મ્યંધો હિ સંપ્રતિ

અંજનં ચ મયા લબ્ધં રામનામમહૌષધમ્ ॥
રામં મુક્ત્વા હિ યે મર્ત્યા હ્યન્યં દેવ મુપાસતે ॥
દહ્યંતે તેઽગ્નિના સ્વામિન્યથાહં મૂઢચેતનઃ

હરિર્ભાગીરથી વિપ્રા વિપ્રા ભાગીરથી હરિઃ ॥
ભાગીરથી હરિર્વિપ્રાઃ સારમેકં જગત્ત્રયે॥

સ્વર્ગસ્ય ચૈત્ર સોપાનં વિપ્રા ભાગીરથી હરિઃ ॥
રામનામમહારજ્જ્વા વૈકુંઠે યેન નીયતે

ઇત્યેવં પ્રણમન્રાજા પ્રાંજલિર્વાક્યમબ્રવીત્॥
વહ્નિઃ પ્રશામ્યતાં વિપ્રાઃ શાસનં વો દદામ્યહમ્

દાસોઽસ્મિ સાંપ્રતં વિપ્રા ન મે વાગન્યથા ભવેત્ ॥
યત્પાપં બ્રહ્મહત્યાયાઃ પર દારાભિગામિનામ્

યત્પાપં મદ્યપાનાં ચ સુવર્ણસ્તેયિનાં તથા ॥
યત્પાપં ગુરુઘાતાનાં તત્પાપં વા ભવેન્મમ

યંયં ચિંતયતે કામં તં તં દાસ્યામ્યહં પુનઃ ॥
વિપ્રભક્તિઃ સદા કાર્યા રામભક્તિસ્તથૈવ ચ

અન્યથા કરણીયં મે ન કદાચિ દ્દ્વિજોત્તમાઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
તસ્મિન્નવસરે વિપ્રા જાતા ભૂપ દયાલવઃ ॥
અન્યા યા પુટિકા ચાસીત્સા દત્તા શાપશાંતયે

જીવિતં ચૈવ તત્સૈન્યં જાતં ક્ષિપ્તેષુ રોમસુ ॥
દિશઃ પ્રસન્નાઃ સંજાતાઃ શાંતા દિગ્જનિતસ્વનાઃ

પ્રજા સ્વસ્થા ઽભવત્તત્ર હર્ષનિર્ભરમાનસા ॥
અવતસ્થે યથાપૂર્વં પુત્રપૌત્રાદિકં તથા

વિપ્રાજ્ઞાકારિણો લોકાઃ સંજાતાશ્ચ યથા પુરા ॥
વિષ્ણુધર્મં પરિત્યજ્ય નાન્યં જાનંતિ તે વૃષમ્

નવીનં શાસનં કૃત્વા પૂર્વવદ્વિધિપૂર્વકમ્ ॥
નિષ્કાસિતાસ્તુ પાષંડાઃ કૃતશાસ્ત્રપ્રયોજકાઃ

વેદબાહ્યાઃ પ્રનષ્ટાસ્તે ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ ॥
ષટ્ત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ યેઽભૂવન્ગોભુજાઃ પુરા

તેષાં મધ્યાત્તુ સંજાતા અઢવીજા વણિગ્જનાઃ ॥
શુશ્રૂષાર્થં બ્રાહ્મણાનાં રાજ્ઞા સર્વે નિરૂપિતાઃ

સદાચારાઃ સુનિપુણા દેવબ્રાહ્મણપૂજકાઃ ॥
ત્યક્ત્વા પાખણ્ડમાર્ગં તુ વિષ્ણુભક્તિપરાસ્તુ તે

જાહ્નવીતીરમાસાદ્ય ત્રૈવિદ્યેભ્યો દદૌ નૃપઃ ॥
શાસનં તુ યદા દત્તં તેષાં વૈ ભક્તિપૂર્વકમ્

સ્થાનધર્માત્પ્રચલિતા વાડવાસ્તે સમાગતાઃ ॥
નૃપો વિજ્ઞાપિતો વિપ્રૈસ્તૈરેવં ક્લેશકારિભિઃ

યે ત્યક્તવાચો વિપ્રેંદ્રાસ્તાન્નિઃસારય ભૂપતે ॥
પરસ્પરં વિવાદાસ્તુ સંજાતા દત્તવૃત્તયે

ન્યાય પ્રદશનાર્થં ચ કારિતાસ્તુ સભાસદઃ ॥
હસ્તાક્ષરેષુ દૃષ્ટેષુ પૃથક્પૃથક્પ્રપાદિતમ્

એતચ્છ્રુત્વા તતો રાજા તુલાદાનં ચકાર હ ॥
દીયમાને તદા દાને ચાતુર્વિદ્યા બભાષિરે

અસ્માભિર્હારિતા જાતિઃ કથં કુર્મઃ પ્રતિગ્રહમ્ ॥
નિવારિતાસ્તુ તે સર્વે સ્થાનાન્મોહેરકા દ્વિજાઃ

દશપંચ સહસ્રાણિ વેદવેદાંગપારગાઃ ॥
તતસ્તેન તદા રાજન્રાજ્ઞા રામાનુવર્તિના

આહૂતા વાડવાંસ્તાસ્તુ જ્ઞાતિભેદં ચકાર સઃ ॥
ત્રયીવિદ્યા વાડવા યે સેતુબંધં પ્રતિ પ્રભુમ્

ગતાસ્તે વૃત્તિભાજઃ સ્યુર્નાન્યે વૃત્ત્યભિભાગિનઃ ॥
તત્ર નૈવ ગતા યે વૈ ચાતુર્વિદ્યત્વમાગતાઃ

વણિગ્ભિર્ન ચ સંબંધો ન વિવાહશ્ચ તૈઃ સહ ॥
ગ્રામવૃત્તૌ ન સંબંધો જ્ઞાતિભેદે કૃતે સતિ

દ્વિજભક્તિપરાઃ શૂદ્રાઃ યે પાખંડૈર્ન લોપિતાઃ॥
જૈન ધર્માત્પરાવૃત્તાસ્તે ગોભૂજાસ્તથોત્તમાઃ

યે ચ પાખંડનિરતા રામશાસનલોપકાઃ ॥
સર્વે વિપ્રાસ્તથા શૂદ્રા પ્રતિબંધેન યોજિતાઃ

સત્યપ્રતિજ્ઞાં કુર્વાણાસ્તત્રસ્થાઃ સુખિનોઽભવન્ ॥
ચાતુર્વિદ્યા બહિર્ગ્રામે રાજ્ઞા તેન નિવાસિતાઃ

યથા રામો ન કુપ્યેત તથા કાર્યં મયા ધ્રુવમ॥
પરાઙ્મુખા યે રામસ્ય સન્મુખાનુગતાઃ કિલ

ચાતુર્વિદ્યાસ્તે વિજ્ઞેયા વૃત્તિબાહ્યાઃ કૃતાસ્તદા ॥
કૃતકૃત્યસ્તદા જાતો રાજા કુમારપાલકઃ

વિપ્રાણાં પુરતઃ પ્રાહ પ્રશ્રયેણ વચસ્તદા ॥
ગ્રામવૃત્તિર્ન મે લુપ્તા એતદ્વૈ દેવનિર્મિતમ્

સ્વયં કૃતાપરાધાનાં દોષો કસ્ય ન દીયતે ॥
યથા વને કાષ્ઠવર્ષાદ્વહ્નિઃ સ્યાદ્દૈવયોગતઃ

ભવદ્ભિસ્તુ પણઃ પ્રોક્તો હ્યભિજ્ઞાનસ્ય હેતવે ॥
રામસ્ય શાસનં કૃત્વા વાયુપુત્રસ્ય હેતવે

વ્યાવૃત્તા વાડવા યૂયં સ દોષઃ કસ્ય દીયતે ॥
અવસાને હરિં સ્મૃત્વા મહાપાપયુતોઽપિ વા

વિષ્ણુલોકં વ્રજત્યાશુ સંશયસ્તુ કથં ભવેત્ ॥
મહત્પુણ્યોદયે નૄણાં બુદ્ધિઃ શ્રેયસિ જાયતે

પાપસ્યોદયકાલે ચ વિપરીતા હિ સા ભવેત્ ॥
સકૃત્પાલયતે યસ્તુ ધર્મેણૈતજ્જગત્ત્રયમ્ ॥

યોંતરાત્મા ચ ભૂતાનાં સંશયસ્તત્ર નો હિતઃ ॥
ઇંદ્રાદયોઽમરાઃ સર્વે સનકાદ્યાસ્તપોધનાઃ

મુક્ત્યર્થમર્ચયંતીહ સંશયસ્તત્ર નો હિતઃ ॥
સહસ્રનામ તત્તુલ્યં રામનામેતિ ગીયતે

તસ્મિન્નનિશ્ચયં કૃત્વા કથં સિદ્ધિર્ભવેદિહ ॥
મમ જન્મકૃતાત્પુણ્યાદભિજ્ઞાનં દદૌ હરિઃ

પાખંડાદ્યત્કૃતં પાપં મૃષ્ટં તદ્વઃ પ્રણામતઃ ॥
પ્રસીદંતુ ભવંતશ્ચ ત્યક્ત્વા ક્રોધં મમાધુના

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
રાજન્ધર્મો વિલુપ્તસ્તે પ્રાપિતાનાં તથા પુનઃ ॥
અવશ્યં ભાવિનો ભાવા ભવંતિ મહતામપિ

નગ્નત્વં નીલકણ્ઠસ્ય મહાહિશયનં હરેઃ ॥
એતદ્દૈવકૃતં સર્વં પ્રભુર્યઃ સુખદુઃખયોઃ

સત્યપ્રતિજ્ઞાસ્ત્રૈવિદ્યા ભજંતુ રામશાસનમ્ ॥
અસ્માકં તુ પરં દેહિ સ્થાનં યત્ર વસામહે

તેષાં તુ વચનં શ્રુત્વા સુખમિચ્છુર્દ્વિજન્મનામ્ ॥
તેષાં સ્થાનં તુ દત્તં વૈ સુખવાસં તુ નામતઃ

હિરણ્યં પુષ્પવાસાંસિ ગાવઃ કામદુઘા નૃપ ॥
સ્વર્ણાલંકરણં સર્વં નાનાવસ્તુચયં તથા

શ્રદ્ધયા પરયા દત્ત્વા મુદં લેભે નરાધિપઃ ॥
ત્રયીવિદ્યાસ્તુ તે જ્ઞેયાઃ સ્થાપિતા યે ત્રિમૂર્તિભિઃ ॥

ચતુર્થેનૈવ ભૂપેન સ્થાપિતાઃ સુખવાસને ॥
તે બભૂબુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠાશ્ચાતુર્વિદ્યાઃ કલૌ યુગે

ચાતુર્વિદ્યાશ્ચ તે સર્વે ધર્મારણ્યે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
વેદોક્તા આશિષો દત્ત્વા તસ્મૈ રાજ્ઞે મહાત્મને

રથૈરશ્વૈરુહ્યમાનાઃ કૃતકૃત્યા દ્વિજાતયઃ ॥
મહત્પ્રમોદયુક્તાસ્તે પ્રાપુર્મોહેરકં મહત્

પૌષશુક્લત્રયોદશ્યાં લબ્ધં શાસનકં દ્વિજૈઃ ॥
બલિપ્રદાનં તુ કૃતમુદ્દિશ્ય કુલદેવતામ્

વર્ષેવર્ષે પ્રકર્ત્તવ્યં બલિદાનં યથાવિધિ ॥
કાર્યં ચ મંગલસ્નાનં પુરુષેણ મહાત્મના

ગીતં નૃત્યં તથા વાદ્યં કુર્વીત તદ્દિને ધુવમ્ ॥
તન્માસે તદ્દિને નૈવ વૃત્તિનાશો ભવેદ્યથા

દૈવાદતીતકાલે ચેત્વૃદ્ધિરાપદ્યતે યદા ॥
તદા પ્રથમતઃ કૃત્વા પશ્ચાદ્વૃદ્ધિર્વિધીયતે

યે ચ ભિન્નપ્રપાપ્રાયાસ્ત્રૈવિદ્યા મોઢવંશજાઃ ॥
તથા ચાતુર્વેદિનશ્ચ કુર્વંતિ ગોત્રપૂજનમ્

વર્ષમધ્યે પ્રકુર્વીત તથા સુપ્તે જનાર્દ્દને ॥
પૌષે ચ લુપ્તં કૃત્વા ચ શ્રૌતં સ્માર્ત્તં કરોતિ યઃ

તત્ર ક્રોધસમાવિષ્ટા નિઘ્નંતિ કુલદેવતાઃ ॥
વિવાહોત્સવકાલે ચ મૌંજીબંધાદિકર્મણિ

મુહૂર્તં ગણનાથસ્ય તતઃ પ્રભૃતિ શોભનમ્

નિર્વાસિતાસ્તુ યે વિપ્રા આમરાજ્ઞા સ્વશાસનાત્ ॥
પંચદશસહસ્રાણિ યયુસ્તે સુખવાસકન્

પંચપઞ્ચાશતો ગ્રામાન્દદૌ રામઃ પુરા સ્વયમ્ ॥
તત્રસ્થા વણિજશ્ચૈવ તેષાં વૃત્તિમકલ્પયન્

અડાલજા માણ્ડલીયા ગોભૂજાશ્ચ પવિત્રકાઃ ॥
બ્રાહ્મણાનાં વૃત્તિદાસ્તે બ્રહ્મસેવાસુ તત્પરાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યે બ્રાહ્મણાનાં શાસનવૃત્તિપ્રાપ્તિવર્ણનં નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ