Skanda Purana · Chapter 3.36

// nārada uvāca // //
ataḥ paraṃ kimabhavattanme kathaya suvrata //
pūrvaṃ ca tadaśeṣeṇa śaṃsa me vadatāmbara

sthirībhūtaṃ ca tatsthānaṃ kiyatkālaṃ vadasva me //
kena vai rakṣyamāṇaṃ ca kasyājñā vartate prabho

// brahmovāca // //
tretāto dvāparāṃtaṃ ca yāvatkalisamāgamaḥ //
tāvatsaṃrakṣaṇe caiko hanūmānpavanātmajaḥ

samartho nānyathā kopi vinā hanumatā suta //
laṃkā vidhvaṃsitā yena rākṣasāḥ prabalā hatāḥ

sa eva rakṣate tatra rāmādeśena putraka //
dvijasyājñā pravarteta śrīmātāyāstathaiva ca

dinedine praharṣobhūjjanānāṃ tatra vāsināḥ //
paṭhaṃti sma dvijāstatra ṛgyujuḥsāmalakṣaṇān

atharvaṇamapi tatra paṭhaṃti sma divāniśam //
vedanirghoṣajaḥ śabdastrailokye sacarācare

utsavāstatra jāyaṃte grāmegrāme purepure //
nānā yajñāḥ pravartaṃte nānādharmasamāśritāḥ

// yudhiṣṭhira uvāca // //
kadāpi tasya sthānasya bhaṃgo jātotha vā na vā //
daityairjitaṃ kadā sthānamathavā duṣṭarākṣasaiḥ

// vyāsa uvāca // //
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā rājandharmajñastvaṃ sadā śuciḥ //
ādau kaliyuge prāpte yaddattaṃ tacchṛṇuṣva bhoḥ

lokānāṃ ca hitārthāya kāmāya ca sukhāya ca //
yajñaṃ ca kathayiṣyāmi tatsarvaṃ śṛṇu bhūpate

idānīṃ ca kalau prāpta āmo nāmā vabhūva ha //
kānyakubjādhipaḥ śrīmāndharmajño nītitatparaḥ

śāṃto dāṃtaḥ suśīlaśca satyadharmaparāyaṇaḥ //
dvāparāṃte nṛpaśreṣṭha anāgame() kalau yuge

bhayātkaliviśeṣeṇa adharmasya bhayādibhiḥ //
sarve devāḥ kṣitiṃ tyaktvā naimiṣāraṇyamāśritāḥ

rāmopi setubaṃdhaṃ hi sasahāyo gato nṛpa

// yudhiṣṭhira uvāca // //
kīdṛśaṃ hi kalau prāpte bhayaṃ loke sudustaram //
yasminsuraiḥ parityaktā ratnagarbhā vasundharā

// vyāsa uvāca // //
śṛṇuṣva kalidharmāstvaṃ bhaviṣyaṃti yathā nṛpa //
asatyavādino lokāḥ sādhunindāparāyaṇāḥ

dasyukarmaratāḥ sarve pitṛbhaktivivarjitāḥ //
svagotradārābhiratā laulyadhyānaparāyaṇāḥ

brahmavidveṣiṇaḥ sarve parasparavirodhinaḥ //
śaraṇāgatahaṃtāro bhaviṣyaṃti kalau yuge

vaiśyācāraratā viprā vedabhraṣṭāśca māninaḥ //
bhaviṣyaṃti kalau prāpte saṃdhyālopakarā dvijāḥ

śāṃtau śūrā bhaye dīnāḥ śrāddhatarpaṇavarjitāḥ //
asurācāraniratā viṣṇubhaktivivarjitāḥ

paravittābhilāṣāśca utkoca grahaṇe ratāḥ //
asnātabhojino viprāḥ kṣatriyā raṇavarjitāḥ

bhaviṣyaṃti kalau prāpte malinā duṣṭavṛttayaḥ //
madyapānaratāḥ sarvepyayā jyānāṃ hi yājakāḥ

bhartṛdveṣakarā rāmāḥ pitṛdveṣakarāḥ sutāḥ //
bhrātṛdveṣakarāḥ kṣudrā bhaviṣyaṃti kalau yuge

gavyavikrayiṇaste vai brāhmaṇā vittatatparāḥ //
gāvo dugdhaṃ na duhyaṃte saṃprāpte hi kalau yuge

phalaṃte naiva vṛkṣāśca kadācidapi bhārata //
kanyāvikraya karttāro gojāvikrayakārakāḥ

viṣavikrayakarttāro rasavikrayakārakāḥ //
vedavikrayakarttāro bhaviṣyaṃti kalau yuge

nārī garbhaṃ samādhatte hāyanaikādaśena hi //
ekādaśyupavāsasya viratāḥ sarvato janāḥ

na tīrthasevanaratā bhaviṣyaṃti ca vāḍavāḥ //
bahvāhārā bhaviṣyaṃti bahunidrāsamākulāḥ

jihmavṛttiparāḥ sarve vedaniṃdāparāyaṇāḥ //
yatiniṃdāparāścaiva cchadmakārāḥ parasparam

sparśadoṣabhayaṃ naiva bhaviṣyati kalau yuge //
kṣatriyā rājyahīnāśca mleccho rājā bhaviṣyati

viśvāsaghātinaḥ sarve gurudroharatāstathā //
mitradroharatā rājañchiśnodaraparāyaṇāḥ

ekavarṇā bhaviṣyaṃti varṇāścatvāra eva ca //
kalau prāpte mahārāja nānyathā vacanaṃ mama

etacchrutvā guroreva kānyakubjādhipo balī //
rājyaṃ prakurute tatra āmo nāmnā hi bhūtale

sārvabhaumatvamāpannaḥ prajāpālanatatparaḥ //
prajānāṃ kalinā tatra pāpe buddhirajāyata

vaiṣṇavaṃ dharmamutsajya vauddhadharmamupāgatāḥ //
prajāstamanuvartinyaḥ kṣapaṇaiḥ pratibodhitāḥ

tasya rājño mahādevī māmānāmnyativiśrutā //
garbhaṃ dadhāra sā rājño sarvalakṣaṇasaṃyutā

saṃpūrṇe daśame māsi jātā tasyāḥ surūpiṇī //
duhitā samaye rājñyāḥ pūrṇacandranibhānanā

ratnagaṃgeti nāmnā sā maṇimāṇikyabhūṣitā //
ekadā daivayogena deśāṃtarādupāgataḥ

nāmnā caiveṃdrasūrirvai deśesminkānyakubjake //
ṣoḍaśābdā ca sā kanyā nopanītā nṛpātmajā

dāsyāṃtareṇa militā indrasūriśca jīvikaḥ //
śābarīṃ maṃtravidyāṃ ca kathayāmāsa bhārata

ekacittābhavatsā tu śūlikarmavimohitā //
tataḥ sā mohamāpannā tattadvākyaparāyaṇā

kṣapaṇairbodhitā vatsa jainadharmaparāyaṇā //
brahmāvartādhipataye kuṃbhīpālāya dhīmate

ratnagaṃgāṃ mahādevīṃ dadau tāmiti vikramī//
moherekaṃ dadau tasmai vivāhe daivamohitaḥ

dharmāraṇyaṃ samāgatya rājadhānī kṛtā tadā //
devāṃśca sthāpayāmāsa jainadharmapraṇītakān

sarve varṇāstathābhūtā jaina dharmasamāśritāḥ //
brāhmaṇā naiva pūjyaṃte na ca śāṃtikapauṣṭikam

na dadāti kadā dānamevaṃ kālaḥ pravartate //
labdhaśāsanakā viprā luptasvāmyā aharniśam

samākulitacittāste nṛpamāmaṃ samāyayuḥ //
kānyakubjasthitaṃ śūraṃ pākhaṇḍaiḥ pariveṣṭitam

kānyakubjapuraṃ prāpya katibhirvāsarairnṛpa //
gaṃgopakaṇṭhe nyavasañchrāṃtāste moḍhavāḍavāḥ

cāraiśca kathitāste ca nṛpasyāgre samāgatāḥ //
prātarākāritā viprā āgatā nṛpasaṃsadi

pratyutthānābhivādādīnna cakre sādaraṃ nṛpaḥ //
tiṣṭhato brāhmaṇānsarvānparyapṛcchadasau tataḥ

kimarthamāgatā viprāḥ kiṃsvitkāryaṃ bruvaṃtu tat

// viprā ūcuḥ // //
dharmāraṇyādihāyātāstvatsamīpaṃ narādhipa //
rājaṃstava sutāyāstu bhartā kumārapālakaḥ

tena praluptaṃ viprāṇāṃ śāsanaṃ mahadadbhutam //
vartatā jainadharmeṇa preriteneṃdrasūriṇā

// rājovāca // //
kena vai sthāpitā yūyamasminmoherake pure //
etaddhi vāḍavāḥ sarvaṃ brūta vṛttaṃ yathātatham

// viprā ūcuḥ // //
kājeśaiḥ sthāpitāḥ pūrvaṃ dharmarājena dhīmatā //
kṛtā cātra śubhe sthāne rāmeṇa ca tataḥ purī

śāsanaṃ rāmacaṃdrasya dṛṣṭvā'nyaiścaiva rājabhiḥ //
pālitaṃ dharmato hyatra śāsanaṃ nṛpasattama

idānīṃ tava jāmātā viprānpālayate na hi //
tacchrutvā vipravākyaṃ tu rājā viprānathābravīt

yāṃtu śīghraṃ hi bho viprāḥ kathayaṃtu mamājñayā //
rājñe kumārapālāya dehi tvaṃ brāhmaṇālayam

śrutvā vākyaṃ tato viprāḥ paraṃ harṣamupāgatāḥ //
jagmustato'timuditā vākyaṃ tatra niveditam

śvaśurasya vacaḥ śrutvā rājā vacanamabravīt //
// kumārapāla uvāca // //
rāmasya śāsanaṃ viprāḥ pālayiṣyāmyahaṃ nahi

tyajāmi brāhmaṇānyajñe paśuhiṃsāparāyaṇān //
tasmāddhi hiṃsakānāṃ tu na me bhaktirbhaveddvijāḥ

//
// brāhmaṇā ūcuḥ // //
kathaṃ pākhaṃḍadharmeṇa luptaśāsanako bhavān //
pālayasva nṛpaśreṣṭha mā sma pāpe manaḥ kṛthāḥ

// rājovāca // //
ahiṃsā paramo dharmo ahiṃsā ca paraṃ tapaḥ //
ahiṃsā paramaṃ jñānamahiṃsā paramaṃ phalam

tṛṇeṣu caiva vṛkṣeṣu pataṃgeṣu nareṣu ca //
kīṭeṣu matkuṇādyeṣu ajāśveṣu gajeṣu ca

lūtāsu caiva sarpeṣu mahiṣyādiṣu vai tathā //
jaṃtavaḥ sadṛśā viprāḥ sūkṣmeṣu ca mahatsu ca

kathaṃ yūyaṃ pravartadhve viprā hiṃsāparāyaṇāḥ //
tacchrutvā vajratulyaṃ hi vacanaṃ ca dvijottamāḥ

pratyūcurvāḍavāḥ sarve krodharaktekṣaṇā dṛśā

//
// brāhmaṇā ūcuḥ // //
ahiṃsā paramo dharmaḥ satyametattvayoditam //
paraṃ tathāpi dharmo'sti śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ

yā vedavihitā hiṃsā sā na hiṃseti nirṇayaḥ //
śastreṇāhanyate yacca pīḍā jaṃtuṣu jāyate

sa evādharma evāsti loke dharmavidāṃ vara //
vedamaṃtraivihanyaṃte vinā śastreṇa jaṃtavaḥ

jaṃtupīḍākarā naiva sā hiṃsā sukhadāyinī //
paropakāraḥ puṇyāya pāpāya parapīḍanam

vedoditāṃ vidhāyāpi hiṃsāṃ pāpairna lipyate //
viprāṇāṃ vacanaṃ śrutvā punarvacanamabravīt

// rājovāca // //
brahmādīnāṃ paraṃ kṣetraṃ dharmāraṇyamanuttamam //
brahmaviṣṇu maheśādyā nedānīmatra saṃti te

na dharmo vidyate vātra ukto rāmaḥ sa mānuṣaḥ //
kva vāpi laṃbapucho'sau yo mukto rakṣaṇāya vaḥ

śāsanaṃ cenna dṛṣṭaṃ vo naiva tatpālayāmyaham //
dvijāḥ kopasamāviṣṭā daduḥ pratyuttaraṃ tadā

// dvijā ūcuḥ // //
re mūḍha tvaṃ kathaṃ vettha bhāṣase madalolupaḥ //
sa daityānāṃ vināśāya dharmasaṃrakṣaṇāya ca

rāmaścaturbhujaḥ sākṣānmānuṣatvaṃ gato bhuvi //
agatīnāṃ ca gatidaḥ sa vai dharmaparāyaṇaḥ //
dayāluśca kṛpāluśca jaṃtūnāṃ paripālakaḥ

// rājovāca // //
kuto'dya varttate rāmaḥ kuto vai vāyunaṃdanaḥ //
bhraṣṭābhramiva te sarve kva rāmo hanumāniti

paraṃtu rāmo hanumānyadi vartteta sarvataḥ //
idānīṃ viprasāhāyya āgamiṣyati me matiḥ

darśayadhvaṃ hanūmaṃtaṃ rāmaṃ vā lakṣmaṇaṃ tathā //
yadyasti pratyayaḥ kaścitsa no viprāḥ pradarśyatām

uktaṃ tai rāmadevena dūtaṃ kṛtvāṃjanīsutam //
catuścatvāriṃśadadhikaṃ dattaṃ grāmaśataṃ nṛpa

punarāgatya sthāne'smindattā grāmāstrayodaśa //
kāśyapyāṃ caiva gaṃgāyāṃ mahādānāni ṣoḍaśa

dattāni vipramukhyebhyo dattā grāmāḥ suśobhanāḥ //
punaḥ saṃkalpitā vīra ṣaṭpaṃcāśakasaṃkhyayā

ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi gobhujā jajñire varāḥ //
sapādalakṣā vaṇijo dattā māṃḍalikābhidhāḥ

tenoktaṃ vāḍavāḥ sarve darśayadhvaṃ hi mārutim //
yasyābhijñānamātreṇa sthitiṃ pūrvāṃ dadāmyaham

vipravākyaṃ kariṣyāmi pratyayo darśyate yadi //
tataḥ sarve bhaviṣyaṃti vedadharmaparāyaṇāḥ

anyathā jainadharmeṇa varttayadhvaṃ hi sarvaśaḥ //
nṛpavākyaṃ tu te śrutvā svesve sthāne samāgatāḥ

vāḍavaḥ khinnamanasaḥ krodhenāṃdhīkṛtā bhuvi //
niśvāsānmuṃcamānāste hāheti pravadaṃti ca

daṃtānprāgharṣayansarvānnyapīḍaṃśca karaiḥ karān //
parasparaṃ bhāṣamāṇāḥ kathaṃ kurmo vayaṃ tvitaḥ

militvā vāḍavāḥ sarve cakruste maṃtramuttamam //
rāmavākyaṃ hṛdi dhyātvā dhyātvā caivāṃjanīsutam

dvijamelāpakaṃ cakrurbālā vṛddhatamā api //
teṣāṃ vṛddhatamo vipro vākyamūce śubhaṃ tadā

catuḥṣaṣṭiśca gotrāṇāmasmākaṃ ye dvisaptatiḥ //
svasvagotrasyāvaṭaṃkā ekagrāmābhibhāṣiṇaḥ

prayātu svasvavargasya eko hyeko dvijaḥ sudhīḥ //
rāmeśvaraṃ setu baṃdhaṃ hanūmāṃstatra vidyate

sarve prayāṃtu tatraiva rāmapārśve nirāmayāḥ //
nirāhārā jitakrodhā māyayā varjitāḥ punaḥ

ekāgramānasāḥ sarve stutvā dhyātvā japaṃtu tam //
tato dāśarathī rāmo dayāṃ kṛtvā dvijanmasu

śāsanaṃ ca pradāsyati acalaṃ ca yugeyuge //
mahatā tapasā tuṣṭaḥ pradāsyati samīhitam

yasya vargasya yo vipro na prayāsyati tatra vai //
sa ca vargātparityājyaḥ sthānadharmānna saṃśayaḥ

vaṇigvṛtte na saṃbaṃdhe na vivāhe kadācana //
grāmavṛtte na saṃbaṃdhaḥ sarvasthāne bahiṣkṛtāḥ

sabhāvākyaṃ ca tacchrutvā tanmadhye vāḍavaḥ śuciḥ //
vāgmī dakṣaḥ suśabdaśca triravaiḥ śrāvayandvijān

prativākyaṃ dattatālaṃ tiṣṭhannetadvaco'bravīt //
asatyavādināṃ yacca pātakaṃ pariniṃdake //
paradārābhigamane paradroharate nare

madyapeṣu ca yatpāpaṃ yatpāpaṃ hemahāriṣu //
tatpāpaṃ ca bhavettasya gamane yaḥ parāṅmukhaḥ //
atha kiṃ bahunoktena yāṃtu satyaṃ dvijottamāḥ

tacchrutvā dāruṇaṃ vākyaṃ gamanāya mano dadhe //
gacchatastāndvijāñchrutvā rājā kumārapālakaḥ

samāhūya kṛṣeḥ karma bhikṣāṭanamathāpi vā //
nānāgotrebhyo brāhmaṇebhyaḥ prāpayiṣye na saṃśayaḥ

tacchrutvā vyathitāḥ sarve kiṃ bhaviṣyatyataḥ param //
tathā trīṇi sahasrāṇi prabaṃdhaṃ cakrire tadā

gamiṣyāmo vayaṃ sarve rāmaṃ prati na saṃśayaḥ //
hastākṣarapradānaṃ vai anyonyaṃ tu kṛtaṃ dvijaiḥ

kṛtāṃjalipuṭā viprā vākyametadathābruvan //
naśyate'tra trayī vidyā trayīmūrtiḥ prakupyati

tasmāttatraiva gaṃtavyamaṣṭādaśasahasrakaiḥ //
tataḥ sa vaṇijaḥ sarvānsamāhūya ca gobhujān

vākyamūce nṛpaśreṣṭho vārayadhvaṃ dvijāniti

// vyāsa uvāca //
na jainadharme ye liptā gobhujā vaṇiguttamāḥ //
vṛttibhaṃgabhayāttatra maunameva samācaran

vārayāma kathaṃ viprānvahnirūpāndahaṃti te //
śāpāgninā narapate dvijā mṛtyuparāyaṇāḥ

aḍālayeṣu ye jātāḥ śūdrā āhūya tānnṛpaḥ //
nivāryaṃtāmiti prāha vāḍavā gamanodyatāḥ //

teṣāṃ madhye katipayā jainadharmasamāśritāḥ //
gatā vāḍavapuṃjeṣu rājādeśānnivāraṇe

// kecicchrūdrā ūcuḥ // //
kva rāmo lakṣmaṇopetaḥ kva ca vāyusuto balī //
vartamānena kālena vaktavyaṃ dvijasattamāḥ

vyāghrasiṃhākule durge vane vanagajāśrite //
parityajya priyānprāṇānputrāndārānniketanān

kimarthaṃ gamyate viprā rājye vai duṣṭaśāsane //
tacchrutvā vāḍavāḥ kecidvākyena manasā'smaran

paṃcadaśasahasrāste vāḍavā nṛpasattamāt //
bhayāllobhācca dānācca tatsarvaṃ bhavatāmiti

vṛttopakalpanenaiva kariṣyāmaḥ kadācana //
kṛṣi karma kariṣyāmo bhikṣāṭanamathāpi vā

tataśca te paṃcadaśasahasrā dvijasattamāḥ //
dāruṇaṃ vākyamūcustānyāṃtu cānye yathocitam

śāsanaṃ bhavatāmastu rāmadattaṃ na saṃśayaḥ //
trayīvidyāstu vikhyātāḥ sarve vāḍavapuṃgavāḥ

sahasrāṇi ca trīṇyeva traividyā abhavandhruvam//

// rājovāca // //
caturdhāṃśena rājyaṃ ca kiṃciddattā vasundharā //
tasmāccaturvidhetyevaṃ jñātibandhamataḥ param

cyavano dāsyate kanyāṃ yūyaṃ kanyāmavāpnuta //
na vṛttirna ca saṃbaṃdho bhavatāṃ syātkadāpi vā

iti tasya vacaḥ śrutvā trayīvidyāśca vāḍavāḥ //
svesve sthāne gatāḥ sarve saṃketādanivṛttya ca

paṃcadaśa sahasrāṇi tatastu dvijapuṃgavāḥ //
yathāgataṃ gatāḥ sarve cāturvidyā dvijottamāḥ

taddine ativāhyātha ciṃtāviṣṭena cetasā //
vāryamāṇāḥ svaputraiste dāraiśca vinayānvitaiḥ

ekāgramānasā sarve na nidrāmupalebhire //
brāhme muhūrte cotthāya māyāṃ tyaktā hi laukikīm

parityajya priyānputrāndārānsanilayānapi //
grāmopāṃteṣu militāḥ sarve vāḍavapuṃgavāḥ

sahasrāṇi tadā trīṇi kṛtanityāhnikakriyāḥ //
viprebhyo dakṣiṇāṃ dattvā saṃpūjya kulamātaram

viprasaṃghavināśāya dakṣiṇadvārasaṃsthitaḥ //
siṃdūrapuṣpamālābhiḥ pūjito gaṇanāyakaḥ

pūjito bakulasvāmī sūrya- sarvārthasādhakaḥ//
ādarācca mahāśaktiḥ śrīmātā pūjitā tathā

śāṃtāṃ caiva namaskṛtya jñānajāṃ gotramātaram//
gamanenodyamānāste paraṃ harṣamupāyayuḥ

cāturvidyā dvijāścaiva punarāmaṃtrya tānprati//
papracchuśca muhuḥ sarvaṃ samāgamanakāraṇam

// viprā ūcuḥ // //
na gaṃtavyaṃ bhavadbhirvai gatvā vā''yāṃtu satvarāḥ

yathā rāmapradattaṃ hi upakalpayase'cirāt //
śrutvā punarathocuste cāturvidyā dvijottamāḥ

na sthānena dvijairvāpi na ca vṛttyāṃ kathaṃcana //
vayaṃ naivāgamiṣyāmaḥ kathanīyaṃ na vai punaḥ

raghūdvahena dattā vai vṛttirvo dvijasattamāḥ //
tāṃ vṛttiṃ prati yāsyāmo japahomārcanādibhiḥ

te paṃcadaśasāhasrāḥ punastānūcurādarāt //
asmābhiratra sthātavyamagnisevārthatatparaiḥ

yuṣmābhistatra gaṃtavyaṃ sarveṣāṃ kāryasiddhaye //
anyonyaṃ sarvasāhāyā vṛttiṃ yāma na saṃśayaḥ

tyaktasvakīyavacanā vṛttihīnā bhaviṣyatha //
tatastanmadhyataḥ kaściccāturvidya uvāca ha

cāturvidya uvāca//
pūrvaṃ hi vṛttimasmākaṃ rāmo vai dattavāndvijāḥ//
cāturvidyā mahāsattvāḥ svadharmapratipālakāḥ

yājanādhyayanāyuktāḥ kājeśena vinirmitāḥ //
dānaṃ dattvā tu rāmeṇa uktaṃ hi bhavatāṃ punaḥ

sthānaṃ tyaktvā na gaṃtavyamitthaṃ hi niyamaḥ kṛtaḥ //
āpatkāle tu smartavyo vāyuputro mahābalaḥ

iti rāmeṇa pūrvaṃ hi sve sthāne sthāpitāstadā //
rāma vākyamanyathā tatkṛtvā gacchetkathaṃ punaḥ

tasmādyuṣmānvayaṃ brūmo gacchata kāryasiddhaye //
bhavatāṃ kāryasiddhyarthaṃ vayaṃ homārcanādibhiḥ

jhaṭiti kāryasiddhiḥ syātsatyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ //
iti vākyaṃ tataḥ śrutvā te dvijā gamanaṃ prati

prasthānaṃ ca vidhāyādau gamanāya mano dadhuḥ //
trisāhasrāstadā tasmātprasthitā dvijasattamāḥ

deśāddeśāṃtaraṃ gatvā vanāccaiva vanāṃtaram //
tīrthetīrthe kṛtaśrāddhāḥ susaṃta satyavrataparāyaṇāḥ //
te gatā dūramadhvānaṃ hanumaddarśanārthinaḥ

saṃdhyāmupāsate nityaṃ trikālaṃ caikamānasāḥ//
evaṃ tu gacchatāṃ teṣāṃ śakunā abhavacchubhāḥ

evaṃ tu gacchatāṃ teṣāṃ pātheyaṃ truṭitaṃ tadā //
śrāṃtā glāniṃ gatāḥ sarve padaṃ paramamāsthitāḥ

kramitvā kiyatī bhūmiṃ padaṃ gaṃtuṃ na tu kṣamāḥ //
manasā niścayaṃ kṛtvā dṛḍhīkṛtya svamānasam

hanatmaṃtamadṛṣṭvaiva na yāsyāmo vayaṃ gṛhān // trai
vidyāstu gatāstatra yatra rāmeśvaro hariḥ

dṛḍhavratāḥ satyaparāḥ kandamūlaphalāśanāḥ //
dhyāyaṃto rāmarāmeti hanūmaṃteti vai punaḥ

gṛhītvā niyamaṃ te'pi tyaktvā cānnaṃ tathodakam //
tṛṣārtāśca kṣudhārtāśca yayurvrataparāyaṇāḥ

evaṃ tu kliśyamānānāṃ dvijānāṃ bhaktibhājanaḥ //
udvignamānaso rāmo hanūmaṃtamathābravīt

śīghraṃ gaccha dvijārthe tvaṃ pavanātmaja dharmavit //
kliśyaṃte vāḍavāḥ sarve dharmāraṇyanivāsinaḥ

dahyate mānasaṃ me'dya nānyathā śāntirasti me //
viprāṇāṃ duḥkhakarttā ca śāstavyo nātra saṃśayaḥ

yena vai duḥkhitā viprāstenāhaṃ duḥkhitaḥ kape

rāmasya vacanaṃ śrutvā namaskṛtya ca rāghavam//
kṛpayā parayāviṣṭaḥ prādurāsīddharīśvaraḥ//

vṛddhabrāhmaṇarūpeṇa parīkṣārthaṃ dvijanmanām//
uvāca parayā bhaktyā brāhmaṇāñchramadurbalān

kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā karānmuktvā kamaṃḍalum //
sarvānpratyabhivādyātha vacanaṃ cedamabravīt

kutaḥ sthānādiha prāptā gaṃtukāmāśca vai kutaḥ //
kimarthaṃ vai bhavadbhiśca gamyate dāruṇaṃ vanam

// viprā ūcuḥ // //
dharmāraṇyātsamāyātā nijaduḥkhaṃ niveditum //
rāmasya darśanārthaṃ hi gaṃtukāmā vayaṃ dvijāḥ

setubaṃdhaṃ mahātīrthaṃ sarvakāmapradāyakam//
niyamasthāḥ kṣīṇadehā rāmaṃ draṣṭuṃ samutsukāḥ

yatra rāmeśvaro devaḥ sākṣādvāyusutaḥ kapiḥ //
tacchrutvā sa dvijaḥ prāha kva rāmaḥ kva ca vāyujaḥ

kva setubaṃdharāmeśo dūrāddūrataro dvijāḥ //
vyāghrasiṃhākulaṃ cograṃ vanaṃ ghorataraṃ mahat//
gatvā yasmānna vartaṃte tadugramanujīvinaḥ //
nivartadhvaṃ mahābhāgā yadi kāryaṃ hi madvacaḥ

athavā gamyatāṃ viprāściraṃ jīva sukhī bhava //
vṛddhasya vākyaṃ tacchrutvā vāḍavāścaikamānasāḥ

vipra gacchāmahe sarve rāmapārśvamasaṃśayaḥ //
mriyeta yadi mārge'sminrāmaloka mavāpnuyrāt

jīvanvṛttimavāpnoti rāmadeva na saṃśayaḥ //
anyathā śaraṇaṃ nāsti asmākaṃ rāghavaṃ vinā

ityuktvā nirgatāḥ sarve rāmadarśanatatparāḥ //
dināṃtamativāhyātha prabhāte vimale punaḥ

hanumānbrahmarūpī sa vṛddhaḥ pūrvaguṇānvitaḥ //
kamaṃḍaludharo dhīmānabhivādanata tparaḥ

kutrasthānādiha prāptāḥ sarve yūyaṃ hi vāḍavāḥ //
kutrāsti vā mahālābho vivāhotsava eva vā

iti tasya vacaḥ śrutvā vāḍavā vismayaṃ gatāḥ //
praṇāmapūrvāṃ vijñaptiṃ kathayāmāsurādṛtāḥ

asmākaṃ tu purā vṛttaṃ mahadāścaryakārakam //
bhūmideva śṛṇuṣva tvaṃ dayālurdṛśyase yataḥ

ādau sṛṣṭisamāraṃbhe sthāpitā keśavena ca //
śivena brahmaṇā caiva trimūrtisthāpitā vayam

śrī rāmeṇa tataḥ paścājjīrṇoddhāreṇa sthāpitāḥ //
grāmāṇāṃ vetanaṃ dattaṃ harirājena cādarāt

catuścatvāriṃśadadhikacatuḥśatamitātmanām //
grāmāstrayodaśārcārthaṃ sītāpurasamanvitāḥ///

ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi vaṇijo dvijapālane //
gobhūjasaṃjñāste śūdrāstebhyaḥ sapādalakṣakāḥ

te ca jātāstridhā tāta gobhūjāḍālajā stathā //
māṃḍalīyāstathā caite trividhāśca manoramāḥ

vṛttyarthaṃ tena dattā vai hyanarghyā ratnakoṭayaḥ //
tadā te moḍha १८००० gobhūjā१८० ०० /
māṃḍalīyā १२५००० aḍālajāḥ १८०००

adhunā vāḍavaśreṣṭha āmonāma mahīpatiḥ //
śāsanaṃ rāmacaṃdrasya na mānayati durmatiḥ

/
jāmātā tasya duṣṭo vai nāmnā kumārapālakaḥ //
pāṣaṃḍairveṃṣṭito nityaṃ kalidharmeṇa saṃmataḥ

indrasūtreṇa jainena prerito bauddhadharmiṇā //
śāsanaṃ tena luptaṃ hi rāmadattaṃ na saṃśayaḥ

vāṇijastādṛśāḥ ke'pi tanmanaskā babhūvire //
niṣedhayaṃti rāmaṃ te hanumaṃtaṃ mahāmatim

pratyayaṃ tu vinā viprā na dāsyāmīti niścitam //
taṃ jñātvā tu ime viprā rāmaṃ śaraṇamāyayuḥ

hanumaṃtaṃ mahāvīraṃ rāmaśāsanapālakam //
tasmādgacchāmahe sarve rāmaṃ prati mahāmate

āṃjaneyo yadāsmākaṃ na dāsyati samīhitam //
anāhāravratenaiva prāṇāṃstyakṣyāmahe vayam

asmābhiste viśeṣeṇa kathitaṃ paripṛcchate //
snehabhāvaṃ viciṃtyāśu nijavṛttiṃ prakāśaya

hanumānuvāca //
prāpte kaliyuge viprāḥ kva devadarśanaṃ bhavet //
nivarttadhvaṃ hi viprendrā yadīcchatha sukhaṃ mahat

vyāghrasiṃhākule śūnye vane vanagajāśrite //
bahudāvasamāviṣṭe praveṣṭuṃ naiva śakyate

// viprā ūcuḥ // /
atīte divase vipra ekaṃ kathitavānidam //
adyaiva tvaṃ samāgamya evameva prabhāṣase

kastvaṃ vāḍavarūpeṇa rāmo vāpyatha vāyujaḥ //
satyaṃ kathaya naḥ svāsmindayāṃ kṛtvā mahādvija

hanumānkathayāmāsa gopitaṃ yaddvijāgrataḥ //
hanumānityahaṃ viprā budhyadhvaṃ niścitā hi mām

svarūpaṃ prakaṭīkṛtya lāṃgūlaṃ darśayanmahat

//
hanumānuvāca // //
ayamaṃbhonidhiḥ sākṣātsetubaṃdho manoramaḥ //
ayaṃ rāmeśvaro devo garbhavāsavināśakṛt

iyaṃ tu nagarī śreṣṭhā laṃkānāmeti viśrutā //
yatra sītā mayā prāptā rāmaśokāpahāriṇī

tarjanyagre dvijaśreṣṭhā agamyā māṃ vinā paraiḥ //
sā suvarṇamayī bhāti yasyāṃ rājye vibhīṣaṇaḥ

sthāpito rāmadevena seyaṃ laṃkā mahāpurī //
niyamasthaiḥ sādhuvṛṃdaistīrthayātrāprasaṃgataḥ

ānīya gaṃgāsalilaṃ rāmeśamabhiṣicya ca //
kṣiptā ete mahābhārā dṛśyaṃte sāgarāṃtare

/
niṣpāpāstena saṃjātāḥ sādhavaste dṛḍhavratāḥ //
nūnaṃ puṇyodaye vṛddhiḥ pāpe hāniśca jāyate

sthānabhraṣṭāḥ kṛtāḥ pūrvaṃ cāturvidyā dvijātayaḥ //
jīrṇoddhāreṇa rāmeṇa sthāpitāḥ punareva hi //
pūrvajanmani bho viprā haripūjā kṛtā mayā

sāṃprataṃ niścalā bhaktirbhavatsevā hi dṛśyate //
tena puṇyaprabhāveṇa tuṣṭo dāsyāmi vo varam

dhanyohaṃ kṛtakṛtyohaṃ subhāgyohaṃ dharātale //
adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam

yadahaṃ brāhmaṇānāṃ ca prāptavāṃścaraṇāṃtikam

// vyāsa uvāca // //
dṛṣṭvaiva hanumantaṃ te pulakāṃkitavigrahāḥ //
sagadgadaṃ yathocuste vākyaṃ vākyaviśāradāḥ

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe dharmāraṇya māhātmye hanumatsamāgamo nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ