સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.36

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
અતઃ પરં કિમભવત્તન્મે કથય સુવ્રત ॥
પૂર્વં ચ તદશેષેણ શંસ મે વદતામ્બર

સ્થિરીભૂતં ચ તત્સ્થાનં કિયત્કાલં વદસ્વ મે ॥
કેન વૈ રક્ષ્યમાણં ચ કસ્યાજ્ઞા વર્તતે પ્રભો

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ત્રેતાતો દ્વાપરાંતં ચ યાવત્કલિસમાગમઃ ॥
તાવત્સંરક્ષણે ચૈકો હનૂમાન્પવનાત્મજઃ

સમર્થો નાન્યથા કોપિ વિના હનુમતા સુત ॥
લંકા વિધ્વંસિતા યેન રાક્ષસાઃ પ્રબલા હતાઃ

સ એવ રક્ષતે તત્ર રામાદેશેન પુત્રક ॥
દ્વિજસ્યાજ્ઞા પ્રવર્તેત શ્રીમાતાયાસ્તથૈવ ચ

દિનેદિને પ્રહર્ષોભૂજ્જનાનાં તત્ર વાસિનાઃ ॥
પઠંતિ સ્મ દ્વિજાસ્તત્ર ઋગ્યુજુઃસામલક્ષણાન્

અથર્વણમપિ તત્ર પઠંતિ સ્મ દિવાનિશમ્ ॥
વેદનિર્ઘોષજઃ શબ્દસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

ઉત્સવાસ્તત્ર જાયંતે ગ્રામેગ્રામે પુરેપુરે ॥
નાના યજ્ઞાઃ પ્રવર્તંતે નાનાધર્મસમાશ્રિતાઃ

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
કદાપિ તસ્ય સ્થાનસ્ય ભંગો જાતોથ વા ન વા ॥
દૈત્યૈર્જિતં કદા સ્થાનમથવા દુષ્ટરાક્ષસૈઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા રાજન્ધર્મજ્ઞસ્ત્વં સદા શુચિઃ ॥
આદૌ કલિયુગે પ્રાપ્તે યદ્દત્તં તચ્છૃણુષ્વ ભોઃ

લોકાનાં ચ હિતાર્થાય કામાય ચ સુખાય ચ ॥
યજ્ઞં ચ કથયિષ્યામિ તત્સર્વં શૃણુ ભૂપતે

ઇદાનીં ચ કલૌ પ્રાપ્ત આમો નામા વભૂવ હ ॥
કાન્યકુબ્જાધિપઃ શ્રીમાન્ધર્મજ્ઞો નીતિતત્પરઃ

શાંતો દાંતઃ સુશીલશ્ચ સત્યધર્મપરાયણઃ ॥
દ્વાપરાંતે નૃપશ્રેષ્ઠ અનાગમે() કલૌ યુગે

ભયાત્કલિવિશેષેણ અધર્મસ્ય ભયાદિભિઃ ॥
સર્વે દેવાઃ ક્ષિતિં ત્યક્ત્વા નૈમિષારણ્યમાશ્રિતાઃ

રામોપિ સેતુબંધં હિ સસહાયો ગતો નૃપ

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
કીદૃશં હિ કલૌ પ્રાપ્તે ભયં લોકે સુદુસ્તરમ્ ॥
યસ્મિન્સુરૈઃ પરિત્યક્તા રત્નગર્ભા વસુન્ધરા

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુષ્વ કલિધર્માસ્ત્વં ભવિષ્યંતિ યથા નૃપ ॥
અસત્યવાદિનો લોકાઃ સાધુનિન્દાપરાયણાઃ

દસ્યુકર્મરતાઃ સર્વે પિતૃભક્તિવિવર્જિતાઃ ॥
સ્વગોત્રદારાભિરતા લૌલ્યધ્યાનપરાયણાઃ

બ્રહ્મવિદ્વેષિણઃ સર્વે પરસ્પરવિરોધિનઃ ॥
શરણાગતહંતારો ભવિષ્યંતિ કલૌ યુગે

વૈશ્યાચારરતા વિપ્રા વેદભ્રષ્ટાશ્ચ માનિનઃ ॥
ભવિષ્યંતિ કલૌ પ્રાપ્તે સંધ્યાલોપકરા દ્વિજાઃ

શાંતૌ શૂરા ભયે દીનાઃ શ્રાદ્ધતર્પણવર્જિતાઃ ॥
અસુરાચારનિરતા વિષ્ણુભક્તિવિવર્જિતાઃ

પરવિત્તાભિલાષાશ્ચ ઉત્કોચ ગ્રહણે રતાઃ ॥
અસ્નાતભોજિનો વિપ્રાઃ ક્ષત્રિયા રણવર્જિતાઃ

ભવિષ્યંતિ કલૌ પ્રાપ્તે મલિના દુષ્ટવૃત્તયઃ ॥
મદ્યપાનરતાઃ સર્વેપ્યયા જ્યાનાં હિ યાજકાઃ

ભર્તૃદ્વેષકરા રામાઃ પિતૃદ્વેષકરાઃ સુતાઃ ॥
ભ્રાતૃદ્વેષકરાઃ ક્ષુદ્રા ભવિષ્યંતિ કલૌ યુગે

ગવ્યવિક્રયિણસ્તે વૈ બ્રાહ્મણા વિત્તતત્પરાઃ ॥
ગાવો દુગ્ધં ન દુહ્યંતે સંપ્રાપ્તે હિ કલૌ યુગે

ફલંતે નૈવ વૃક્ષાશ્ચ કદાચિદપિ ભારત ॥
કન્યાવિક્રય કર્ત્તારો ગોજાવિક્રયકારકાઃ

વિષવિક્રયકર્ત્તારો રસવિક્રયકારકાઃ ॥
વેદવિક્રયકર્ત્તારો ભવિષ્યંતિ કલૌ યુગે

નારી ગર્ભં સમાધત્તે હાયનૈકાદશેન હિ ॥
એકાદશ્યુપવાસસ્ય વિરતાઃ સર્વતો જનાઃ

ન તીર્થસેવનરતા ભવિષ્યંતિ ચ વાડવાઃ ॥
બહ્વાહારા ભવિષ્યંતિ બહુનિદ્રાસમાકુલાઃ

જિહ્મવૃત્તિપરાઃ સર્વે વેદનિંદાપરાયણાઃ ॥
યતિનિંદાપરાશ્ચૈવ ચ્છદ્મકારાઃ પરસ્પરમ્

સ્પર્શદોષભયં નૈવ ભવિષ્યતિ કલૌ યુગે ॥
ક્ષત્રિયા રાજ્યહીનાશ્ચ મ્લેચ્છો રાજા ભવિષ્યતિ

વિશ્વાસઘાતિનઃ સર્વે ગુરુદ્રોહરતાસ્તથા ॥
મિત્રદ્રોહરતા રાજઞ્છિશ્નોદરપરાયણાઃ

એકવર્ણા ભવિષ્યંતિ વર્ણાશ્ચત્વાર એવ ચ ॥
કલૌ પ્રાપ્તે મહારાજ નાન્યથા વચનં મમ

એતચ્છ્રુત્વા ગુરોરેવ કાન્યકુબ્જાધિપો બલી ॥
રાજ્યં પ્રકુરુતે તત્ર આમો નામ્ના હિ ભૂતલે

સાર્વભૌમત્વમાપન્નઃ પ્રજાપાલનતત્પરઃ ॥
પ્રજાનાં કલિના તત્ર પાપે બુદ્ધિરજાયત

વૈષ્ણવં ધર્મમુત્સજ્ય વૌદ્ધધર્મમુપાગતાઃ ॥
પ્રજાસ્તમનુવર્તિન્યઃ ક્ષપણૈઃ પ્રતિબોધિતાઃ

તસ્ય રાજ્ઞો મહાદેવી મામાનામ્ન્યતિવિશ્રુતા ॥
ગર્ભં દધાર સા રાજ્ઞો સર્વલક્ષણસંયુતા

સંપૂર્ણે દશમે માસિ જાતા તસ્યાઃ સુરૂપિણી ॥
દુહિતા સમયે રાજ્ઞ્યાઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનના

રત્નગંગેતિ નામ્ના સા મણિમાણિક્યભૂષિતા ॥
એકદા દૈવયોગેન દેશાંતરાદુપાગતઃ

નામ્ના ચૈવેંદ્રસૂરિર્વૈ દેશેસ્મિન્કાન્યકુબ્જકે ॥
ષોડશાબ્દા ચ સા કન્યા નોપનીતા નૃપાત્મજા

દાસ્યાંતરેણ મિલિતા ઇન્દ્રસૂરિશ્ચ જીવિકઃ ॥
શાબરીં મંત્રવિદ્યાં ચ કથયામાસ ભારત

એકચિત્તાભવત્સા તુ શૂલિકર્મવિમોહિતા ॥
તતઃ સા મોહમાપન્ના તત્તદ્વાક્યપરાયણા

ક્ષપણૈર્બોધિતા વત્સ જૈનધર્મપરાયણા ॥
બ્રહ્માવર્તાધિપતયે કુંભીપાલાય ધીમતે

રત્નગંગાં મહાદેવીં દદૌ તામિતિ વિક્રમી॥
મોહેરેકં દદૌ તસ્મૈ વિવાહે દૈવમોહિતઃ

ધર્મારણ્યં સમાગત્ય રાજધાની કૃતા તદા ॥
દેવાંશ્ચ સ્થાપયામાસ જૈનધર્મપ્રણીતકાન્

સર્વે વર્ણાસ્તથાભૂતા જૈન ધર્મસમાશ્રિતાઃ ॥
બ્રાહ્મણા નૈવ પૂજ્યંતે ન ચ શાંતિકપૌષ્ટિકમ્

ન દદાતિ કદા દાનમેવં કાલઃ પ્રવર્તતે ॥
લબ્ધશાસનકા વિપ્રા લુપ્તસ્વામ્યા અહર્નિશમ્

સમાકુલિતચિત્તાસ્તે નૃપમામં સમાયયુઃ ॥
કાન્યકુબ્જસ્થિતં શૂરં પાખણ્ડૈઃ પરિવેષ્ટિતમ્

કાન્યકુબ્જપુરં પ્રાપ્ય કતિભિર્વાસરૈર્નૃપ ॥
ગંગોપકણ્ઠે ન્યવસઞ્છ્રાંતાસ્તે મોઢવાડવાઃ

ચારૈશ્ચ કથિતાસ્તે ચ નૃપસ્યાગ્રે સમાગતાઃ ॥
પ્રાતરાકારિતા વિપ્રા આગતા નૃપસંસદિ

પ્રત્યુત્થાનાભિવાદાદીન્ન ચક્રે સાદરં નૃપઃ ॥
તિષ્ઠતો બ્રાહ્મણાન્સર્વાન્પર્યપૃચ્છદસૌ તતઃ

કિમર્થમાગતા વિપ્રાઃ કિંસ્વિત્કાર્યં બ્રુવંતુ તત્

॥ વિપ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
ધર્મારણ્યાદિહાયાતાસ્ત્વત્સમીપં નરાધિપ ॥
રાજંસ્તવ સુતાયાસ્તુ ભર્તા કુમારપાલકઃ

તેન પ્રલુપ્તં વિપ્રાણાં શાસનં મહદદ્ભુતમ્ ॥
વર્તતા જૈનધર્મેણ પ્રેરિતેનેંદ્રસૂરિણા

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
કેન વૈ સ્થાપિતા યૂયમસ્મિન્મોહેરકે પુરે ॥
એતદ્ધિ વાડવાઃ સર્વં બ્રૂત વૃત્તં યથાતથમ્

॥ વિપ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
કાજેશૈઃ સ્થાપિતાઃ પૂર્વં ધર્મરાજેન ધીમતા ॥
કૃતા ચાત્ર શુભે સ્થાને રામેણ ચ તતઃ પુરી

શાસનં રામચંદ્રસ્ય દૃષ્ટ્વાઽન્યૈશ્ચૈવ રાજભિઃ ॥
પાલિતં ધર્મતો હ્યત્ર શાસનં નૃપસત્તમ

ઇદાનીં તવ જામાતા વિપ્રાન્પાલયતે ન હિ ॥
તચ્છ્રુત્વા વિપ્રવાક્યં તુ રાજા વિપ્રાનથાબ્રવીત્

યાંતુ શીઘ્રં હિ ભો વિપ્રાઃ કથયંતુ મમાજ્ઞયા ॥
રાજ્ઞે કુમારપાલાય દેહિ ત્વં બ્રાહ્મણાલયમ્

શ્રુત્વા વાક્યં તતો વિપ્રાઃ પરં હર્ષમુપાગતાઃ ॥
જગ્મુસ્તતોઽતિમુદિતા વાક્યં તત્ર નિવેદિતમ્

શ્વશુરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજા વચનમબ્રવીત્ ॥
॥ કુમારપાલ ઉવાચ ॥ ॥
રામસ્ય શાસનં વિપ્રાઃ પાલયિષ્યામ્યહં નહિ

ત્યજામિ બ્રાહ્મણાન્યજ્ઞે પશુહિંસાપરાયણાન્ ॥
તસ્માદ્ધિ હિંસકાનાં તુ ન મે ભક્તિર્ભવેદ્દ્વિજાઃ

॥
॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
કથં પાખંડધર્મેણ લુપ્તશાસનકો ભવાન્ ॥
પાલયસ્વ નૃપશ્રેષ્ઠ મા સ્મ પાપે મનઃ કૃથાઃ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
અહિંસા પરમો ધર્મો અહિંસા ચ પરં તપઃ ॥
અહિંસા પરમં જ્ઞાનમહિંસા પરમં ફલમ્

તૃણેષુ ચૈવ વૃક્ષેષુ પતંગેષુ નરેષુ ચ ॥
કીટેષુ મત્કુણાદ્યેષુ અજાશ્વેષુ ગજેષુ ચ

લૂતાસુ ચૈવ સર્પેષુ મહિષ્યાદિષુ વૈ તથા ॥
જંતવઃ સદૃશા વિપ્રાઃ સૂક્ષ્મેષુ ચ મહત્સુ ચ

કથં યૂયં પ્રવર્તધ્વે વિપ્રા હિંસાપરાયણાઃ ॥
તચ્છ્રુત્વા વજ્રતુલ્યં હિ વચનં ચ દ્વિજોત્તમાઃ

પ્રત્યૂચુર્વાડવાઃ સર્વે ક્રોધરક્તેક્ષણા દૃશા

॥
॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
અહિંસા પરમો ધર્મઃ સત્યમેતત્ત્વયોદિતમ્ ॥
પરં તથાપિ ધર્મોઽસ્તિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ

યા વેદવિહિતા હિંસા સા ન હિંસેતિ નિર્ણયઃ ॥
શસ્ત્રેણાહન્યતે યચ્ચ પીડા જંતુષુ જાયતે

સ એવાધર્મ એવાસ્તિ લોકે ધર્મવિદાં વર ॥
વેદમંત્રૈવિહન્યંતે વિના શસ્ત્રેણ જંતવઃ

જંતુપીડાકરા નૈવ સા હિંસા સુખદાયિની ॥
પરોપકારઃ પુણ્યાય પાપાય પરપીડનમ્

વેદોદિતાં વિધાયાપિ હિંસાં પાપૈર્ન લિપ્યતે ॥
વિપ્રાણાં વચનં શ્રુત્વા પુનર્વચનમબ્રવીત્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
બ્રહ્માદીનાં પરં ક્ષેત્રં ધર્મારણ્યમનુત્તમમ્ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુ મહેશાદ્યા નેદાનીમત્ર સંતિ તે

ન ધર્મો વિદ્યતે વાત્ર ઉક્તો રામઃ સ માનુષઃ ॥
ક્વ વાપિ લંબપુછોઽસૌ યો મુક્તો રક્ષણાય વઃ

શાસનં ચેન્ન દૃષ્ટં વો નૈવ તત્પાલયામ્યહમ્ ॥
દ્વિજાઃ કોપસમાવિષ્ટા દદુઃ પ્રત્યુત્તરં તદા

॥ દ્વિજા ઊચુઃ ॥ ॥
રે મૂઢ ત્વં કથં વેત્થ ભાષસે મદલોલુપઃ ॥
સ દૈત્યાનાં વિનાશાય ધર્મસંરક્ષણાય ચ

રામશ્ચતુર્ભુજઃ સાક્ષાન્માનુષત્વં ગતો ભુવિ ॥
અગતીનાં ચ ગતિદઃ સ વૈ ધર્મપરાયણઃ ॥
દયાલુશ્ચ કૃપાલુશ્ચ જંતૂનાં પરિપાલકઃ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
કુતોઽદ્ય વર્ત્તતે રામઃ કુતો વૈ વાયુનંદનઃ ॥
ભ્રષ્ટાભ્રમિવ તે સર્વે ક્વ રામો હનુમાનિતિ

પરંતુ રામો હનુમાન્યદિ વર્ત્તેત સર્વતઃ ॥
ઇદાનીં વિપ્રસાહાય્ય આગમિષ્યતિ મે મતિઃ

દર્શયધ્વં હનૂમંતં રામં વા લક્ષ્મણં તથા ॥
યદ્યસ્તિ પ્રત્યયઃ કશ્ચિત્સ નો વિપ્રાઃ પ્રદર્શ્યતામ્

ઉક્તં તૈ રામદેવેન દૂતં કૃત્વાંજનીસુતમ્ ॥
ચતુશ્ચત્વારિંશદધિકં દત્તં ગ્રામશતં નૃપ

પુનરાગત્ય સ્થાનેઽસ્મિન્દત્તા ગ્રામાસ્ત્રયોદશ ॥
કાશ્યપ્યાં ચૈવ ગંગાયાં મહાદાનાનિ ષોડશ

દત્તાનિ વિપ્રમુખ્યેભ્યો દત્તા ગ્રામાઃ સુશોભનાઃ ॥
પુનઃ સંકલ્પિતા વીર ષટ્પંચાશકસંખ્યયા

ષટ્ત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ ગોભુજા જજ્ઞિરે વરાઃ ॥
સપાદલક્ષા વણિજો દત્તા માંડલિકાભિધાઃ

તેનોક્તં વાડવાઃ સર્વે દર્શયધ્વં હિ મારુતિમ્ ॥
યસ્યાભિજ્ઞાનમાત્રેણ સ્થિતિં પૂર્વાં દદામ્યહમ્

વિપ્રવાક્યં કરિષ્યામિ પ્રત્યયો દર્શ્યતે યદિ ॥
તતઃ સર્વે ભવિષ્યંતિ વેદધર્મપરાયણાઃ

અન્યથા જૈનધર્મેણ વર્ત્તયધ્વં હિ સર્વશઃ ॥
નૃપવાક્યં તુ તે શ્રુત્વા સ્વેસ્વે સ્થાને સમાગતાઃ

વાડવઃ ખિન્નમનસઃ ક્રોધેનાંધીકૃતા ભુવિ ॥
નિશ્વાસાન્મુંચમાનાસ્તે હાહેતિ પ્રવદંતિ ચ

દંતાન્પ્રાઘર્ષયન્સર્વાન્ન્યપીડંશ્ચ કરૈઃ કરાન્ ॥
પરસ્પરં ભાષમાણાઃ કથં કુર્મો વયં ત્વિતઃ

મિલિત્વા વાડવાઃ સર્વે ચક્રુસ્તે મંત્રમુત્તમમ્ ॥
રામવાક્યં હૃદિ ધ્યાત્વા ધ્યાત્વા ચૈવાંજનીસુતમ્

દ્વિજમેલાપકં ચક્રુર્બાલા વૃદ્ધતમા અપિ ॥
તેષાં વૃદ્ધતમો વિપ્રો વાક્યમૂચે શુભં તદા

ચતુઃષષ્ટિશ્ચ ગોત્રાણામસ્માકં યે દ્વિસપ્તતિઃ ॥
સ્વસ્વગોત્રસ્યાવટંકા એકગ્રામાભિભાષિણઃ

પ્રયાતુ સ્વસ્વવર્ગસ્ય એકો હ્યેકો દ્વિજઃ સુધીઃ ॥
રામેશ્વરં સેતુ બંધં હનૂમાંસ્તત્ર વિદ્યતે

સર્વે પ્રયાંતુ તત્રૈવ રામપાર્શ્વે નિરામયાઃ ॥
નિરાહારા જિતક્રોધા માયયા વર્જિતાઃ પુનઃ

એકાગ્રમાનસાઃ સર્વે સ્તુત્વા ધ્યાત્વા જપંતુ તમ્ ॥
તતો દાશરથી રામો દયાં કૃત્વા દ્વિજન્મસુ

શાસનં ચ પ્રદાસ્યતિ અચલં ચ યુગેયુગે ॥
મહતા તપસા તુષ્ટઃ પ્રદાસ્યતિ સમીહિતમ્

યસ્ય વર્ગસ્ય યો વિપ્રો ન પ્રયાસ્યતિ તત્ર વૈ ॥
સ ચ વર્ગાત્પરિત્યાજ્યઃ સ્થાનધર્માન્ન સંશયઃ

વણિગ્વૃત્તે ન સંબંધે ન વિવાહે કદાચન ॥
ગ્રામવૃત્તે ન સંબંધઃ સર્વસ્થાને બહિષ્કૃતાઃ

સભાવાક્યં ચ તચ્છ્રુત્વા તન્મધ્યે વાડવઃ શુચિઃ ॥
વાગ્મી દક્ષઃ સુશબ્દશ્ચ ત્રિરવૈઃ શ્રાવયન્દ્વિજાન્

પ્રતિવાક્યં દત્તતાલં તિષ્ઠન્નેતદ્વચોઽબ્રવીત્ ॥
અસત્યવાદિનાં યચ્ચ પાતકં પરિનિંદકે ॥
પરદારાભિગમને પરદ્રોહરતે નરે

મદ્યપેષુ ચ યત્પાપં યત્પાપં હેમહારિષુ ॥
તત્પાપં ચ ભવેત્તસ્ય ગમને યઃ પરાઙ્મુખઃ ॥
અથ કિં બહુનોક્તેન યાંતુ સત્યં દ્વિજોત્તમાઃ

તચ્છ્રુત્વા દારુણં વાક્યં ગમનાય મનો દધે ॥
ગચ્છતસ્તાન્દ્વિજાઞ્છ્રુત્વા રાજા કુમારપાલકઃ

સમાહૂય કૃષેઃ કર્મ ભિક્ષાટનમથાપિ વા ॥
નાનાગોત્રેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રાપયિષ્યે ન સંશયઃ

તચ્છ્રુત્વા વ્યથિતાઃ સર્વે કિં ભવિષ્યત્યતઃ પરમ્ ॥
તથા ત્રીણિ સહસ્રાણિ પ્રબંધં ચક્રિરે તદા

ગમિષ્યામો વયં સર્વે રામં પ્રતિ ન સંશયઃ ॥
હસ્તાક્ષરપ્રદાનં વૈ અન્યોન્યં તુ કૃતં દ્વિજૈઃ

કૃતાંજલિપુટા વિપ્રા વાક્યમેતદથાબ્રુવન્ ॥
નશ્યતેઽત્ર ત્રયી વિદ્યા ત્રયીમૂર્તિઃ પ્રકુપ્યતિ

તસ્માત્તત્રૈવ ગંતવ્યમષ્ટાદશસહસ્રકૈઃ ॥
તતઃ સ વણિજઃ સર્વાન્સમાહૂય ચ ગોભુજાન્

વાક્યમૂચે નૃપશ્રેષ્ઠો વારયધ્વં દ્વિજાનિતિ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥
ન જૈનધર્મે યે લિપ્તા ગોભુજા વણિગુત્તમાઃ ॥
વૃત્તિભંગભયાત્તત્ર મૌનમેવ સમાચરન્

વારયામ કથં વિપ્રાન્વહ્નિરૂપાન્દહંતિ તે ॥
શાપાગ્નિના નરપતે દ્વિજા મૃત્યુપરાયણાઃ

અડાલયેષુ યે જાતાઃ શૂદ્રા આહૂય તાન્નૃપઃ ॥
નિવાર્યંતામિતિ પ્રાહ વાડવા ગમનોદ્યતાઃ ॥

તેષાં મધ્યે કતિપયા જૈનધર્મસમાશ્રિતાઃ ॥
ગતા વાડવપુંજેષુ રાજાદેશાન્નિવારણે

॥ કેચિચ્છ્રૂદ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
ક્વ રામો લક્ષ્મણોપેતઃ ક્વ ચ વાયુસુતો બલી ॥
વર્તમાનેન કાલેન વક્તવ્યં દ્વિજસત્તમાઃ

વ્યાઘ્રસિંહાકુલે દુર્ગે વને વનગજાશ્રિતે ॥
પરિત્યજ્ય પ્રિયાન્પ્રાણાન્પુત્રાન્દારાન્નિકેતનાન્

કિમર્થં ગમ્યતે વિપ્રા રાજ્યે વૈ દુષ્ટશાસને ॥
તચ્છ્રુત્વા વાડવાઃ કેચિદ્વાક્યેન મનસાઽસ્મરન્

પંચદશસહસ્રાસ્તે વાડવા નૃપસત્તમાત્ ॥
ભયાલ્લોભાચ્ચ દાનાચ્ચ તત્સર્વં ભવતામિતિ

વૃત્તોપકલ્પનેનૈવ કરિષ્યામઃ કદાચન ॥
કૃષિ કર્મ કરિષ્યામો ભિક્ષાટનમથાપિ વા

તતશ્ચ તે પંચદશસહસ્રા દ્વિજસત્તમાઃ ॥
દારુણં વાક્યમૂચુસ્તાન્યાંતુ ચાન્યે યથોચિતમ્

શાસનં ભવતામસ્તુ રામદત્તં ન સંશયઃ ॥
ત્રયીવિદ્યાસ્તુ વિખ્યાતાઃ સર્વે વાડવપુંગવાઃ

સહસ્રાણિ ચ ત્રીણ્યેવ ત્રૈવિદ્યા અભવન્ધ્રુવમ્॥

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
ચતુર્ધાંશેન રાજ્યં ચ કિંચિદ્દત્તા વસુન્ધરા ॥
તસ્માચ્ચતુર્વિધેત્યેવં જ્ઞાતિબન્ધમતઃ પરમ્

ચ્યવનો દાસ્યતે કન્યાં યૂયં કન્યામવાપ્નુત ॥
ન વૃત્તિર્ન ચ સંબંધો ભવતાં સ્યાત્કદાપિ વા

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ત્રયીવિદ્યાશ્ચ વાડવાઃ ॥
સ્વેસ્વે સ્થાને ગતાઃ સર્વે સંકેતાદનિવૃત્ત્ય ચ

પંચદશ સહસ્રાણિ તતસ્તુ દ્વિજપુંગવાઃ ॥
યથાગતં ગતાઃ સર્વે ચાતુર્વિદ્યા દ્વિજોત્તમાઃ

તદ્દિને અતિવાહ્યાથ ચિંતાવિષ્ટેન ચેતસા ॥
વાર્યમાણાઃ સ્વપુત્રૈસ્તે દારૈશ્ચ વિનયાન્વિતૈઃ

એકાગ્રમાનસા સર્વે ન નિદ્રામુપલેભિરે ॥
બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય માયાં ત્યક્તા હિ લૌકિકીમ્

પરિત્યજ્ય પ્રિયાન્પુત્રાન્દારાન્સનિલયાનપિ ॥
ગ્રામોપાંતેષુ મિલિતાઃ સર્વે વાડવપુંગવાઃ

સહસ્રાણિ તદા ત્રીણિ કૃતનિત્યાહ્નિકક્રિયાઃ ॥
વિપ્રેભ્યો દક્ષિણાં દત્ત્વા સંપૂજ્ય કુલમાતરમ્

વિપ્રસંઘવિનાશાય દક્ષિણદ્વારસંસ્થિતઃ ॥
સિંદૂરપુષ્પમાલાભિઃ પૂજિતો ગણનાયકઃ

પૂજિતો બકુલસ્વામી સૂર્ય- સર્વાર્થસાધકઃ॥
આદરાચ્ચ મહાશક્તિઃ શ્રીમાતા પૂજિતા તથા

શાંતાં ચૈવ નમસ્કૃત્ય જ્ઞાનજાં ગોત્રમાતરમ્॥
ગમનેનોદ્યમાનાસ્તે પરં હર્ષમુપાયયુઃ

ચાતુર્વિદ્યા દ્વિજાશ્ચૈવ પુનરામંત્ર્ય તાન્પ્રતિ॥
પપ્રચ્છુશ્ચ મુહુઃ સર્વં સમાગમનકારણમ્

॥ વિપ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
ન ગંતવ્યં ભવદ્ભિર્વૈ ગત્વા વાઽઽયાંતુ સત્વરાઃ

યથા રામપ્રદત્તં હિ ઉપકલ્પયસેઽચિરાત્ ॥
શ્રુત્વા પુનરથોચુસ્તે ચાતુર્વિદ્યા દ્વિજોત્તમાઃ

ન સ્થાનેન દ્વિજૈર્વાપિ ન ચ વૃત્ત્યાં કથંચન ॥
વયં નૈવાગમિષ્યામઃ કથનીયં ન વૈ પુનઃ

રઘૂદ્વહેન દત્તા વૈ વૃત્તિર્વો દ્વિજસત્તમાઃ ॥
તાં વૃત્તિં પ્રતિ યાસ્યામો જપહોમાર્ચનાદિભિઃ

તે પંચદશસાહસ્રાઃ પુનસ્તાનૂચુરાદરાત્ ॥
અસ્માભિરત્ર સ્થાતવ્યમગ્નિસેવાર્થતત્પરૈઃ

યુષ્માભિસ્તત્ર ગંતવ્યં સર્વેષાં કાર્યસિદ્ધયે ॥
અન્યોન્યં સર્વસાહાયા વૃત્તિં યામ ન સંશયઃ

ત્યક્તસ્વકીયવચના વૃત્તિહીના ભવિષ્યથ ॥
તતસ્તન્મધ્યતઃ કશ્ચિચ્ચાતુર્વિદ્ય ઉવાચ હ

ચાતુર્વિદ્ય ઉવાચ॥
પૂર્વં હિ વૃત્તિમસ્માકં રામો વૈ દત્તવાન્દ્વિજાઃ॥
ચાતુર્વિદ્યા મહાસત્ત્વાઃ સ્વધર્મપ્રતિપાલકાઃ

યાજનાધ્યયનાયુક્તાઃ કાજેશેન વિનિર્મિતાઃ ॥
દાનં દત્ત્વા તુ રામેણ ઉક્તં હિ ભવતાં પુનઃ

સ્થાનં ત્યક્ત્વા ન ગંતવ્યમિત્થં હિ નિયમઃ કૃતઃ ॥
આપત્કાલે તુ સ્મર્તવ્યો વાયુપુત્રો મહાબલઃ

ઇતિ રામેણ પૂર્વં હિ સ્વે સ્થાને સ્થાપિતાસ્તદા ॥
રામ વાક્યમન્યથા તત્કૃત્વા ગચ્છેત્કથં પુનઃ

તસ્માદ્યુષ્માન્વયં બ્રૂમો ગચ્છત કાર્યસિદ્ધયે ॥
ભવતાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થં વયં હોમાર્ચનાદિભિઃ

ઝટિતિ કાર્યસિદ્ધિઃ સ્યાત્સત્યં સત્યં ન સંશયઃ ॥
ઇતિ વાક્યં તતઃ શ્રુત્વા તે દ્વિજા ગમનં પ્રતિ

પ્રસ્થાનં ચ વિધાયાદૌ ગમનાય મનો દધુઃ ॥
ત્રિસાહસ્રાસ્તદા તસ્માત્પ્રસ્થિતા દ્વિજસત્તમાઃ

દેશાદ્દેશાંતરં ગત્વા વનાચ્ચૈવ વનાંતરમ્ ॥
તીર્થેતીર્થે કૃતશ્રાદ્ધાઃ સુસંત સત્યવ્રતપરાયણાઃ ॥
તે ગતા દૂરમધ્વાનં હનુમદ્દર્શનાર્થિનઃ

સંધ્યામુપાસતે નિત્યં ત્રિકાલં ચૈકમાનસાઃ॥
એવં તુ ગચ્છતાં તેષાં શકુના અભવચ્છુભાઃ

એવં તુ ગચ્છતાં તેષાં પાથેયં ત્રુટિતં તદા ॥
શ્રાંતા ગ્લાનિં ગતાઃ સર્વે પદં પરમમાસ્થિતાઃ

ક્રમિત્વા કિયતી ભૂમિં પદં ગંતું ન તુ ક્ષમાઃ ॥
મનસા નિશ્ચયં કૃત્વા દૃઢીકૃત્ય સ્વમાનસમ્

હનત્મંતમદૃષ્ટ્વૈવ ન યાસ્યામો વયં ગૃહાન્ ॥ ત્રૈ
વિદ્યાસ્તુ ગતાસ્તત્ર યત્ર રામેશ્વરો હરિઃ

દૃઢવ્રતાઃ સત્યપરાઃ કન્દમૂલફલાશનાઃ ॥
ધ્યાયંતો રામરામેતિ હનૂમંતેતિ વૈ પુનઃ

ગૃહીત્વા નિયમં તેઽપિ ત્યક્ત્વા ચાન્નં તથોદકમ્ ॥
તૃષાર્તાશ્ચ ક્ષુધાર્તાશ્ચ યયુર્વ્રતપરાયણાઃ

એવં તુ ક્લિશ્યમાનાનાં દ્વિજાનાં ભક્તિભાજનઃ ॥
ઉદ્વિગ્નમાનસો રામો હનૂમંતમથાબ્રવીત્

શીઘ્રં ગચ્છ દ્વિજાર્થે ત્વં પવનાત્મજ ધર્મવિત્ ॥
ક્લિશ્યંતે વાડવાઃ સર્વે ધર્મારણ્યનિવાસિનઃ

દહ્યતે માનસં મેઽદ્ય નાન્યથા શાન્તિરસ્તિ મે ॥
વિપ્રાણાં દુઃખકર્ત્તા ચ શાસ્તવ્યો નાત્ર સંશયઃ

યેન વૈ દુઃખિતા વિપ્રાસ્તેનાહં દુઃખિતઃ કપે

રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા નમસ્કૃત્ય ચ રાઘવમ્॥
કૃપયા પરયાવિષ્ટઃ પ્રાદુરાસીદ્ધરીશ્વરઃ॥

વૃદ્ધબ્રાહ્મણરૂપેણ પરીક્ષાર્થં દ્વિજન્મનામ્॥
ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા બ્રાહ્મણાઞ્છ્રમદુર્બલાન્

કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા કરાન્મુક્ત્વા કમંડલુમ્ ॥
સર્વાન્પ્રત્યભિવાદ્યાથ વચનં ચેદમબ્રવીત્

કુતઃ સ્થાનાદિહ પ્રાપ્તા ગંતુકામાશ્ચ વૈ કુતઃ ॥
કિમર્થં વૈ ભવદ્ભિશ્ચ ગમ્યતે દારુણં વનમ્

॥ વિપ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
ધર્મારણ્યાત્સમાયાતા નિજદુઃખં નિવેદિતુમ્ ॥
રામસ્ય દર્શનાર્થં હિ ગંતુકામા વયં દ્વિજાઃ

સેતુબંધં મહાતીર્થં સર્વકામપ્રદાયકમ્॥
નિયમસ્થાઃ ક્ષીણદેહા રામં દ્રષ્ટું સમુત્સુકાઃ

યત્ર રામેશ્વરો દેવઃ સાક્ષાદ્વાયુસુતઃ કપિઃ ॥
તચ્છ્રુત્વા સ દ્વિજઃ પ્રાહ ક્વ રામઃ ક્વ ચ વાયુજઃ

ક્વ સેતુબંધરામેશો દૂરાદ્દૂરતરો દ્વિજાઃ ॥
વ્યાઘ્રસિંહાકુલં ચોગ્રં વનં ઘોરતરં મહત્॥
ગત્વા યસ્માન્ન વર્તંતે તદુગ્રમનુજીવિનઃ ॥
નિવર્તધ્વં મહાભાગા યદિ કાર્યં હિ મદ્વચઃ

અથવા ગમ્યતાં વિપ્રાશ્ચિરં જીવ સુખી ભવ ॥
વૃદ્ધસ્ય વાક્યં તચ્છ્રુત્વા વાડવાશ્ચૈકમાનસાઃ

વિપ્ર ગચ્છામહે સર્વે રામપાર્શ્વમસંશયઃ ॥
મ્રિયેત યદિ માર્ગેઽસ્મિન્રામલોક મવાપ્નુય્રાત્

જીવન્વૃત્તિમવાપ્નોતિ રામદેવ ન સંશયઃ ॥
અન્યથા શરણં નાસ્તિ અસ્માકં રાઘવં વિના

ઇત્યુક્ત્વા નિર્ગતાઃ સર્વે રામદર્શનતત્પરાઃ ॥
દિનાંતમતિવાહ્યાથ પ્રભાતે વિમલે પુનઃ

હનુમાન્બ્રહ્મરૂપી સ વૃદ્ધઃ પૂર્વગુણાન્વિતઃ ॥
કમંડલુધરો ધીમાનભિવાદનત ત્પરઃ

કુત્રસ્થાનાદિહ પ્રાપ્તાઃ સર્વે યૂયં હિ વાડવાઃ ॥
કુત્રાસ્તિ વા મહાલાભો વિવાહોત્સવ એવ વા

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વાડવા વિસ્મયં ગતાઃ ॥
પ્રણામપૂર્વાં વિજ્ઞપ્તિં કથયામાસુરાદૃતાઃ

અસ્માકં તુ પુરા વૃત્તં મહદાશ્ચર્યકારકમ્ ॥
ભૂમિદેવ શૃણુષ્વ ત્વં દયાલુર્દૃશ્યસે યતઃ

આદૌ સૃષ્ટિસમારંભે સ્થાપિતા કેશવેન ચ ॥
શિવેન બ્રહ્મણા ચૈવ ત્રિમૂર્તિસ્થાપિતા વયમ્

શ્રી રામેણ તતઃ પશ્ચાજ્જીર્ણોદ્ધારેણ સ્થાપિતાઃ ॥
ગ્રામાણાં વેતનં દત્તં હરિરાજેન ચાદરાત્

ચતુશ્ચત્વારિંશદધિકચતુઃશતમિતાત્મનામ્ ॥
ગ્રામાસ્ત્રયોદશાર્ચાર્થં સીતાપુરસમન્વિતાઃ॥।

ષટ્ત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ વણિજો દ્વિજપાલને ॥
ગોભૂજસંજ્ઞાસ્તે શૂદ્રાસ્તેભ્યઃ સપાદલક્ષકાઃ

તે ચ જાતાસ્ત્રિધા તાત ગોભૂજાડાલજા સ્તથા ॥
માંડલીયાસ્તથા ચૈતે ત્રિવિધાશ્ચ મનોરમાઃ

વૃત્ત્યર્થં તેન દત્તા વૈ હ્યનર્ઘ્યા રત્નકોટયઃ ॥
તદા તે મોઢ ૧૮૦૦૦ ગોભૂજા૧૮૦ ૦૦ ।
માંડલીયા ૧૨૫૦૦૦ અડાલજાઃ ૧૮૦૦૦

અધુના વાડવશ્રેષ્ઠ આમોનામ મહીપતિઃ ॥
શાસનં રામચંદ્રસ્ય ન માનયતિ દુર્મતિઃ

।
જામાતા તસ્ય દુષ્ટો વૈ નામ્ના કુમારપાલકઃ ॥
પાષંડૈર્વેંષ્ટિતો નિત્યં કલિધર્મેણ સંમતઃ

ઇન્દ્રસૂત્રેણ જૈનેન પ્રેરિતો બૌદ્ધધર્મિણા ॥
શાસનં તેન લુપ્તં હિ રામદત્તં ન સંશયઃ

વાણિજસ્તાદૃશાઃ કેઽપિ તન્મનસ્કા બભૂવિરે ॥
નિષેધયંતિ રામં તે હનુમંતં મહામતિમ્

પ્રત્યયં તુ વિના વિપ્રા ન દાસ્યામીતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
તં જ્ઞાત્વા તુ ઇમે વિપ્રા રામં શરણમાયયુઃ

હનુમંતં મહાવીરં રામશાસનપાલકમ્ ॥
તસ્માદ્ગચ્છામહે સર્વે રામં પ્રતિ મહામતે

આંજનેયો યદાસ્માકં ન દાસ્યતિ સમીહિતમ્ ॥
અનાહારવ્રતેનૈવ પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યામહે વયમ્

અસ્માભિસ્તે વિશેષેણ કથિતં પરિપૃચ્છતે ॥
સ્નેહભાવં વિચિંત્યાશુ નિજવૃત્તિં પ્રકાશય

હનુમાનુવાચ ॥
પ્રાપ્તે કલિયુગે વિપ્રાઃ ક્વ દેવદર્શનં ભવેત્ ॥
નિવર્ત્તધ્વં હિ વિપ્રેન્દ્રા યદીચ્છથ સુખં મહત્

વ્યાઘ્રસિંહાકુલે શૂન્યે વને વનગજાશ્રિતે ॥
બહુદાવસમાવિષ્ટે પ્રવેષ્ટું નૈવ શક્યતે

॥ વિપ્રા ઊચુઃ ॥ ।
અતીતે દિવસે વિપ્ર એકં કથિતવાનિદમ્ ॥
અદ્યૈવ ત્વં સમાગમ્ય એવમેવ પ્રભાષસે

કસ્ત્વં વાડવરૂપેણ રામો વાપ્યથ વાયુજઃ ॥
સત્યં કથય નઃ સ્વાસ્મિન્દયાં કૃત્વા મહાદ્વિજ

હનુમાન્કથયામાસ ગોપિતં યદ્દ્વિજાગ્રતઃ ॥
હનુમાનિત્યહં વિપ્રા બુધ્યધ્વં નિશ્ચિતા હિ મામ્

સ્વરૂપં પ્રકટીકૃત્ય લાંગૂલં દર્શયન્મહત્

॥
હનુમાનુવાચ ॥ ॥
અયમંભોનિધિઃ સાક્ષાત્સેતુબંધો મનોરમઃ ॥
અયં રામેશ્વરો દેવો ગર્ભવાસવિનાશકૃત્

ઇયં તુ નગરી શ્રેષ્ઠા લંકાનામેતિ વિશ્રુતા ॥
યત્ર સીતા મયા પ્રાપ્તા રામશોકાપહારિણી

તર્જન્યગ્રે દ્વિજશ્રેષ્ઠા અગમ્યા માં વિના પરૈઃ ॥
સા સુવર્ણમયી ભાતિ યસ્યાં રાજ્યે વિભીષણઃ

સ્થાપિતો રામદેવેન સેયં લંકા મહાપુરી ॥
નિયમસ્થૈઃ સાધુવૃંદૈસ્તીર્થયાત્રાપ્રસંગતઃ

આનીય ગંગાસલિલં રામેશમભિષિચ્ય ચ ॥
ક્ષિપ્તા એતે મહાભારા દૃશ્યંતે સાગરાંતરે

।
નિષ્પાપાસ્તેન સંજાતાઃ સાધવસ્તે દૃઢવ્રતાઃ ॥
નૂનં પુણ્યોદયે વૃદ્ધિઃ પાપે હાનિશ્ચ જાયતે

સ્થાનભ્રષ્ટાઃ કૃતાઃ પૂર્વં ચાતુર્વિદ્યા દ્વિજાતયઃ ॥
જીર્ણોદ્ધારેણ રામેણ સ્થાપિતાઃ પુનરેવ હિ ॥
પૂર્વજન્મનિ ભો વિપ્રા હરિપૂજા કૃતા મયા

સાંપ્રતં નિશ્ચલા ભક્તિર્ભવત્સેવા હિ દૃશ્યતે ॥
તેન પુણ્યપ્રભાવેણ તુષ્ટો દાસ્યામિ વો વરમ્

ધન્યોહં કૃતકૃત્યોહં સુભાગ્યોહં ધરાતલે ॥
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં ચ સુજીવિતમ્

યદહં બ્રાહ્મણાનાં ચ પ્રાપ્તવાંશ્ચરણાંતિકમ્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
દૃષ્ટ્વૈવ હનુમન્તં તે પુલકાંકિતવિગ્રહાઃ ॥
સગદ્ગદં યથોચુસ્તે વાક્યં વાક્યવિશારદાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે ધર્મારણ્ય માહાત્મ્યે હનુમત્સમાગમો નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ