Skanda Purana · Verses 3.31-2

// ṛṣaya ūcuḥ // //
aśvatthāmā kathaṃ sūta suptamāraṇamācarat//
kathaṃ ca muktastatpāpāddhanuṣkoṭau nimajjanāt

etannaḥ śraddadhānānāṃ brūhi paurāṇikottama //
tṛptirna jāyate' smākaṃ tvadvacomṛtapāyinām

iti pṛṣṭastadā sūto naimiṣāraṇyavāsibhiḥ //
vaktuṃ pracakrame tatra vyāsaṃ natvā guruṃ mudā // //
// śrīsūta uvāca // //
rājyārthaṃ kalahe jāte pāṃḍavānāṃ purā dvijāḥ //
dhārtarāṣṭrairmahāyuddhe mahadakṣauhiṇīyute

yuddhaṃ daśadinaṃ kṛtvā bhīṣme śāṃtanave hate //
droṇe paṃcadinaṃ kṛtvā karṇe ca dvidinaṃ tathā

tathaivaikadinaṃ yuddhvā śalye ca nidhanaṃ gate //
aṣṭādaśadine tatra raṇe duryodhane dvijāḥ //

bhagnorau bhīmagadayā patite rājasattame //
sarve nṛpatayo viprā niveśāya kṛtatvarāḥ

ye jīvitāstu rājānaste yayurhṛṣṭamānasāḥ //
dhṛṣṭadyumnaśikhaṃḍayādyāḥ sṛñjayāḥ sarva eva hi

anye cāpi mahīpālā jagmuḥ svaśibirāṇyatha //
atha pārthā mahāvīrā kṛṣṇasātyakisaṃyutāḥ

duryodhanasya śibiraṃ prāviśannirjanaṃ dvijāḥ //
vṛddhairamātyaistatrasthaiḥ ṣaṃḍhaiḥ strīrakṣakaistathā

kṛtāṃjalipuṭaiḥ prahvaiḥ kāṣāyamalināṃbaraiḥ //
praṇamyamānāste pārthāḥ kururājasya veśmani

tatratyadravyajātāni samādāya mahā balāḥ //
suyodhanasya śibire nyavasaṃta sukhena te

atha tānabravītpārthāñchrīkṛṣṇaḥ prīṇayanniva //
maṃgalārthāya cāsmābhirvastavyaṃ śibirādbahiḥ

ityuktā vāsudevena tathetyuktvātha pāṃḍavāḥ //
kṛṣṇasātyakisaṃyuktāḥ prayayuḥ śibirādbahiḥ

vāsudevena sahitā maṃgalārthaṃ hi pāṃḍavāḥ //
oghavatyāḥ samāsādya tīraṃ nadyā narottamāḥ

ūṣustāṃ rajanīṃ tatra hataśatrugaṇāḥ sukham //
kṛtavarmā kṛpo drauṇistathā duryodhanāṃtikam

ādityāstamayātpūrvamaparāhṇe samāyayuḥ //
suyodhanaṃ tadā dṛṣṭvā raṇapāṃsuṣu rūṣitam

bhagnorudaṇḍaṃ gadayā bhīmasena sya bhīmayā //
rudhirāsiktasarvāṃgaṃ ceṣṭamānaṃ mahītale

aśocaṃta tadā tatra droṇaputrādayastrayaḥ //
śuśoca so'pi tāndṛṣṭvā raṇe duryodhano nṛpaḥ

dṛṣṭvā tathā tu rājānaṃ bāṣpavyākulalocanam //
aśvatthāmā tadā kopājjvalanniva mahānalaḥ

pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya krodha visphāritekṣaṇaḥ //
aśruviklavayā vācā duryodhanamabhāṣata

pitā me pātitaḥ kṣudraiśchalenaiva raṇājire //
na tathā tena śocāmi yathā niṣpātite tvayi

śṛṇu vākyaṃ mamādya tvaṃ yathārthaṃ vadato nṛpa //
sukṛtena śape cāhaṃ suyodhana mahāmate

adya rātrau haniṣyāmi pāṃḍavā nsaha sṛṃjayaiḥ //
paśyato vāsudevasya tvamanujñāṃ prayaccha me

tasya tadvacanaṃ śrutvā drauṇiṃ rājā tadā'bravīt //
tathāstviti punaḥ prāha kṛpaṃ rājā dvijottamāḥ

ācāryainaṃ droṇaputraṃ kalaśotthena vāriṇā //
saināpatye'bhiṣiṃcasvetyatha sopi tathā'karot

sobhiṣiktastadā drauṇiḥ pariṣvajya nṛpottamam //
kṛtavarmakṛpābhyāṃ ca sahitastvaritaṃ yayau

tataste tu trayo vīrāḥ prayātā dakṣiṇonmukhāḥ //
ādityāstamayātpūrvaṃ śibirāṃtikamāsata

pārthānāṃ bhīṣaṇaṃ śabdaṃ śrutvā tatra jayaiṣiṇaḥ //
pāṃḍavānudrutā bhītāstadā drauṇyādayastrayaḥ

prāṅmukhā dudruvurbhītyā kiyaddūraṃ śramāturāḥ //
muhurtaṃ te tato gatvā krodhāmarṣavaśānugāḥ

duryodhanavadhārtāste kṣaṇaṃ tatrāvatasthire //
tato'paśyannaraṇyaṃ vai nānātarulatāvṛtam

anekamṛgasaṃbādhaṃ krūrapakṣigaṇākulam //
samṛddhajalasaṃpūrṇataṭākapariśobhitam

padmeṃdīvarakahlārasarasī śatasaṃkulam //
tatra pītvā jalaṃ te tu pāyayitvā hayāṃstathā

anekaśākhāsaṃbādhanyagrodhaṃ dadṛśustataḥ //
saṃprāpya tu mahāvṛkṣaṃ nyagrodhaṃ te trayastadā

avatīrya rathebhyaśca mocayitvā turaṃgamān //
upaspṛśya jalaṃ tatra sāyaṃsaṃdhyāmupāsata

atha cāstagiriṃ bhānuḥ prapede ca gataprabhaḥ //
tataśca rajanī ghorā samabhūttimirākulā

rātricarāṇi sattvāni saṃcaraṃti tatastataḥ //
divācarāṇi sattvāni nidrāvaśamupā yayuḥ

kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ pradoṣasamaye hi te //
nyagrodhasyopaviviśuraṃtike śokakarśitāḥ

kṛpabhojau tadā nidrāṃ bhejāte'tipa yākramau //
sukhocitāstvaduḥkhārhā niṣedurdharaṇītale

droṇaputrastu kopena kaluṣīkṛtamānasaḥ //
yayau na nidrāṃ vipreṃdrā niśvasannurago yathā

tato'valokayāṃcakre tadaraṇyaṃ bhayānakam //
nyagrodhaṃ ca tato'paśyadbahuvāyasasaṃkulam

tatra vāyasavṛndāni niśāyāṃ vāsamāya yuḥ //
sukhaṃ bhinnāsu śākhāsu suṣupuste pṛthakpṛthak

kākeṣu teṣu supteṣu viśvasteṣu samaṃtataḥ //
tato'paśyatsamāyāṃtaṃ bhāsaṃ drauṇirbhayaṃkaram //

kūraśabdaṃ krūrakāyaṃ babhrupiṃgakalevaram //
sa bhāso'tha bhṛśaṃ śabdaṃ kṛtvālīyata śākhini

utplutya tasya śākhāyāṃ nyagrodhasya vihaṃgamaḥ //
suptānkākānnijaghne'sāvanekānvāyasāṃtakaḥ

kākānāmabhinatpakṣānsa keṣāṃcidvihaṃgamaḥ //
itareṣāṃ ca caraṇāñchirāṃsi caraṇā yudhaḥ

vicakarta kṣaṇenāsāvulūko valavāndvijāḥ //
sa bhinnadehāvayavaiḥ kākānāṃ bahubhistadā

samaṃtādāvṛtaṃ sarvaṃ nyagrodhapari maṇḍalam //
vāyasāṃstānnihatyāsāvulūko mumude tadā

drauṇirdṛṣṭvā tu tatkarma bhāsenaivaṃ kṛtaṃ niśi //
kariṣyāmyahamapyevaṃ śatrūṇāṃ nidhanaṃ niśi

ityaciṃtayadekaḥ sannupadeśamimaṃ smaran //
jetuṃ na śakyāḥ pārthā hi ṛjumārgeṇa yuddhyatā

mayā tacchadmanā te'tha haṃtavyā jitakāśinaḥ //
suyodhanasakāśe ca pratijñāto mayā vadhaḥ

ṛjumārgeṇa yuddhe me prāṇanāśo bhaviṣyati //
chalena yudhyamānasya jayaścāsya ripukṣayaḥ

yacca niṃdyaṃ bhavetkāryaṃ loke sarvajanairapi //
kāryameva hi tatkarma kṣatradharmānuvartinā

pārthairapi chalenaiva kṛtaṃ karma suyodhane //
asminnarthe purāvidbhiḥ proktāḥ ślokā bhavaṃti hi

pariśrāṃte vidīrṇe ca bhuṃjāne ca riporbale //
prasthāne ca praveśe ca prahartavyaṃ na saṃśayaḥ

nidrārtamardharātre ca tathā tyaktāyudhaṃ raṇe //
bhinnayodhaṃ balaṃ sarvaṃ prahartavyamarātibhiḥ

evaṃ sa niyamaṃ kṛtvā suptamāraṇakarmaṇi //
prābodhayadbhojakṛpau suptau rātrau sa sāhasī //
drauṇirdhyātvā muhūrtaṃ tu tāvubhāvabhyabhāṣata

//
// aśvatthāmovāca // //
mṛtaḥ suyodhano rājā mahābalaparākramaḥ

śuddhakarmā hataḥ pārthairbahubhiḥ kṣudrakarmabhiḥ //
bhīmenātinṛśaṃsena śiro rājñaḥ padā hatam

tato'dya rātrau pārthānāṃ sametya paṭamaṇḍapam //
sukhasuptānhaniṣyāmaḥ śastrairnānāvidhairvayam //
kṛpaḥ provāca tatraina miti śrutvā dvijottamāḥ

// kṛpa uvāca // //
suptānāṃ māraṇaṃ loke na dharmo na ca pūjyate

tathaiva tyaktaśastrāṇāṃ saṃtyaktarathavāji nām //
śṛṇu me vacanaṃ vatsa mucyatāṃ sāhasaṃ tvayā

vayaṃ tu dhṛtarāṣṭaṃ ca gāṃdhārīṃ ca pativratām //
pṛcchāmo viduraṃ cāpi taduktaṃ karavā mahe //
ityuktaḥ sa tadā drauṇiḥ kṛpaṃ provāca vai punaḥ

//aśvatthāmovāca // //
pāṃḍavaiśca purā yanme chalādyuddhe pitā hataḥ

tanme sarvāṇi marmāṇi nikṛntati hi mātula //
droṇahaṃtāhamityetaddhṛṣṭadyumasya yadvacaḥ

kathaṃ janasamakṣe tadvacanaṃ saṃśṛṇomyaham //
taireva pāṃḍavaiḥ pūrvaṃ dharmaseturnirākṛtaḥ

samakṣameva yuṣmākaṃ sarveṣāmeva bhūbhṛtām //
tyaktāyudho mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ

tathā śāṃtanavo bhīṣmastyaktacāpo nirāyudhaḥ //
śikhaṃḍinaṃ purodhāya nihataḥ savyasācinā

evamanye'pi bhūpālāśchalenaiva hatāstu taiḥ //
tathaivāhaṃ kariṣyāmi suptānāṃ māraṇaṃ niśi

evamuktvā tadā drauṇiḥ saṃyuktaturagaṃ ratham//
prāyādabhimukhaḥ śatrūnsamāruhya krudhā jvalan

taṃ yāṃtama nvagātāṃ tau kṛtavarmakṛpāvubhau //
yayuśca śibire teṣāṃ saṃprasuptajanaṃ tadā

śibiradvāramāsādya droṇaputro vyatiṣṭhata //
rātrau tatra samārādhya mahādevaṃ ghṛṇānidhim

avāpa vimalaṃ khaṅgaṃ mahādevādvarapradāt //
tato drauṇiravasthāpya kṛtavarmakṛpāvubhau

dvāradeśe mahāvīraḥ śibi rāṃtaḥ praviṣṭavān //
praviṣṭe śibire drauṇau kṛtavarmakṛpāvubhau

dvāradeśe vyatiṣṭhetāṃ yattau paramadhanvinau //
atha drauṇiḥ susaṃkruddhastejasā prajvalanniva

khaṅgaṃ vimalamādāya vyacaracchibire niśi //
tatastu dhṛṣṭadyumnasya śibiraṃ maṃdamāyayau

dhṛṣṭadyumnādayastatra mahāyuddhena karśitāḥ //
suṣupurniśi viśvastāḥ svasvasainyasamāvṛtāḥ

dhṛṣṭadyumnasya śibiraṃ praviśya drauṇirastravit //
taṃ suptaṃ śayane śubhre dadarśārānmahābalam

pādenāghātayadroṣātsvapaṃtaṃ droṇanaṃdanaḥ //
sa buddhaścaraṇāghātādutthāya śayanādatha

vyalokayattadā vīro droṇaputraṃ puraḥ sthitam //
tamutpataṃtaṃ śayanāddroṇācāryasuto balī

keśeṣvākṛṣya bāhubhyāṃ niṣpipeṣa dharātale //
dhṛṣṭadyumnastadā tena niṣpiṣṭaḥ sa bhayā turaḥ

nidrāṃdhaḥ pādaghātāto na śaśāka viceṣṭitum //
drauṇistvākramya tasyoraḥ kaṇṭhaṃ baddhvā dhanurguṇaiḥ

nadaṃtaṃ visphuraṃtaṃ taṃ paśumāramamārayat //
tasya sainyāni sarvāṇi nyavadhīcca tathaiva saḥ

yudhāmanyuṃ mahāvīryamamuttamaujasameva ca //
tathaiva draupadīputrānavaśiṣṭāṃśca somakān

śikhaṃḍipramukhānanyānkhaṅgenāmārayadbahūn //
tadbhayāddvāraniryātānsarvāneva ca sainikān

prāpayāmāsaturmṛtyuṃ kṛtavarmakṛpā vubhau //
evaṃ nihatasainyaṃ tacchibiraṃ tairmahābalaiḥ

tatkṣaṇe śūnyamabhavattrijagatpralaye yathā //
evaṃ hatvā tataḥ sarvāndroṇaputrādayastrayaḥ

niraguḥ śibirāttasmātpārthabhītā bhayāturāḥ //
sarve pṛthakpṛthagdeśāndudruvuḥ śīghragāminaḥ

atha drauṇiryayau viprā revātīraṃ manoramam //
tatra hyanekasāhasrā ṛṣayo vedavādinaḥ

kathayaṃtaḥ kathāḥ puṇyāstapaścakruranuttamam //
tatrāyaṃ prayayau drauṇirṛṣīṇāmāśrameṣvatha

praviṣṭamātre tasmiṃstu munayo brahmavādinaḥ //
drauṇerduścaritaṃ jñātvā prāhuryogabalena tam

suptamā raṇakṛtpāpī drauṇe tvaṃ brāhmaṇādhamaḥ //
tvaddarśanena hyasmākaṃ pātityaṃ bhavati dhruvam

tvatsaṃbhāṣaṇamātreṇa brahmahatyāyutaṃ bha vet //
ato'smadāśramebhyastvaṃ nirgaccha puruṣādhama

ityabruvaṃstadā drauṇiṃ tatratyā munayo dvijāḥ //
itīritastato drauṇirmunibhirbrahma vādibhiḥ

lajjito nilāttasmādāśramānmunisevitāt //
evaṃ kāśyāditīrtheṣu puṇyeṣu prayayau ca saḥ

tatratatra dvijaiḥ sarvai rniṃdito'sau mahātmabhiḥ //
vyāsaṃ śaraṇamāpede prāyaścittacikīrṣayā

tato badarikāraṇye samāsīnaṃ mahāmunim //
dvaipāyanaṃ samāgamya praṇanāma sabhaktikam

tato vyāso'bravīdenaṃ droṇācāryasutaṃ muniḥ //
tvamasmadāśramādadrauṇe niryāhi tvarayā tviti

suptamāraṇa doṣeṇa mahāpātakavānbhavān //
ato me bhavatālāpānmahatpāpaṃ bhaviṣyati //
ityuktaḥ sa tadā drauṇiḥ provācedaṃ vaco muniḥ

// aśvatthāmovāca // //
bhagavanniṃditaḥ sarvaistvāmasmi śaraṇaṃ gataḥ

bravīṣi cettvamapyevaṃ ko'nyo me śaraṇaṃ bhavet //
kṛpāṃ kuru mayi brahmansādhavo dīnavatsalāḥ

suptamāraṇadoṣasya śāṃtyarthaṃ bhagavanmama //
prāyaścittaṃ vidhehi tvaṃ sarvajño'si bhavānyataḥ //
ityukto drauṇinā vyāsaściraṃ dhyātvā tamabravīt

// vyāsa uvāca // //
etatpāpasya śāṃtyarthaṃ prāyaścittaṃ smṛtau na hi

tathāpyupāyaṃ vakṣyāmi tavaitaddoṣa śāṃtaye //
dakṣiṇāṃbunidhau puṇye rāmasetau vimuktide

dhanuṣkoṭiritikhyātaṃ tīrthamasti mahattaram //
asti puṇyatamaṃ drauṇe mahāpāta kanāśanam

svargamokṣapradaṃ puṃsāṃ brahmahatyādiśodhakam //
sarvamaṃgalamāṃgalyaṃ sarvābhīṣṭapradāyakam

pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca tīrthānāṃ ca tathottamam //
duḥsvapnanāśanaṃ puṇyaṃ narakakleśanāśanam

akālamṛtyuśamanaṃ puṃsāṃ vijayavarddhanam //
dāridryanāśanaṃ puṃsāmāyurvardhanakāra ṇam

cittaśuddhipradaṃ nṛṇāṃ śāṃtidāṃtyādikāraṇam //
tatra gatvā dhanuṣkoṭau rāmasetau vimuktide

snānaṃ kuruṣva drauṇe tvaṃ māsamātraṃ niraṃ taram //
suptamāraṇadoṣāttvaṃ sadyaḥ pūto bhaviṣyasi

kuruṣva vacanaṃ śīghraṃ mama tvaṃ droṇanaṃdana //
evamuktastadā drauṇirvyāsena paramarṣiṇā

rāmasetuṃ samāsādya dhanuṣkoṭiṃ pavitradām //
sasnau saṃkalpapūrvaṃ tu māsamekaṃ nirantaram

trisaṃdhyaṃ rāmanāthaṃ ca siṣeve sa dine dine //
tatastriṃśaddine toyasnānāddroṇātmajastadā

jajāpa ca dhanuṣkoṭyāṃ maṃtraṃ paṃcākṣaraṃ tadā //
akārṣīdupavāsaṃ ca droṇaputrastu taddine

akarojjāgaraṃ rātrau rāmanāthasya sannidhau //
aparedyurdhanuṣkoṭau snātvā saṃkalpapūrvakam

siṣeve rāmanāthaṃ ca stutvā bhaktipuraḥsaram //
nanarta purataḥ śaṃbhorānaṃdāśrupariplutaḥ

tataḥ prasanno bhagavānprādurāsīttadagrataḥ //
dṛṣṭvā tatra mahādevaṃ tuṣṭāva parameśvaram //

// drauṇiruvāca // //
namaste devadeveśa karuṇākara śaṃkara //
āpadaṃbudhimagnānāṃ potāyitapadāṃbuja

mahādeva kṛpāmūrte dhūrjaṭe nīlalohita //
umākāṃta virūpākṣa caṃdraśekhara te namaḥ

mṛtyuṃjaya trinetra tvaṃ pāhi māṃ kṛpayā dṛśā //
pārvatīpataye tubhyaṃ tripuraghnāya śaṃbhave

/
pinākapāṇaye tubhyaṃ tryaṃbakāya namonamaḥ //
anaṃtādimahānāgahārabhūṣaṇabhūṣita

śūlapāṇe namastubhyaṃ gaṃgādhara mṛḍāvyaya //
rakṣa māṃ kṛpayā deva pāpasaṃghātapaṃjarāt //
iti stuto mahādevo drauṇiṃ provāca harṣitaḥ

// mahādeva uvāca // //
suptamāraṇadoṣaste dhanuṣkoṭau nimajjanāt

aśvatthāmanvinaṣṭo'bhūdvaraṃ varaya suvrata //
mayi prasanne lokeṣu kimalabhyaṃ bhavennṛṇām

ato'bhīṣṭaṃ vṛṇīṣva tvaṃ matto droṇātmajādhunā //
ityuktaḥ śaṃbhunā drauṇiḥ prāha taṃ parameśvaram

tavādya darśanenāhaṃ kṛtārthosmi maheśvaram //
tvaddarśanamapuṇyānāmalabhyaṃ janmakoṭibhiḥ

ato yuṣmatpadāṃbhoje niścalā bhaktirastu me //
imameva varaṃ dehi mahyaṃ śaṃbho namo'stu te

uktvā tathāstviti drauṇiṃ devadevo maheśvaraḥ //
paśyato droṇaputrasya tatraivāṃtaradhīyata

aśvatthāmāpi vipreṃdrā dhūtapāpo vinirmalaḥ //
rāmacaṃdradhanuṣkoṭau snānamātreṇa tatkṣaṇe

dhūtapāpamimaṃ drauṇiṃ sarve cāpi maharṣayaḥ //
śuddhaṃ pratyagrahīṣuste tadāprabhṛti nirmalam

/
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprā drauṇipāpavimokṣaṇam //
rāmacaṃdradhanuṣkoṭisnānavaibhavamātrataḥ

yaḥ paṭhedimamadhyāyaṃ śṛṇuyādvā samāhitaḥ //
sa vidhūyeha pāpāni śivaloke mahīyate

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāharūyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye dhanuṣkoṭipraśaṃsāyāmaśvatthāmasuptamāraṇado ṣaśāṃtivarṇanaṃnāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ