Skanda Purana · Verses 3.18-3

// śrīsūta uvāca // //
kuṃbhasaṃbhavatīrthe'sminvidhāyābhiṣavaṃ naraḥ //
rāmakuṃḍaṃ tataḥ puṇyaṃ gacchetpāpavimuktaye

raghunāthasaraḥ puṇyaṃ dvijāḥ pāpaharaṃ tathā //
raghunāthasarastīre kṛto yajño'lpadakṣiṇaḥ

saṃpūrṇaphalado bhūyātsvādhyāyo'pi japastathā //
raghunātha sarastīre muṣṭimātramapi dvijāḥ

dattaṃ cedvedaviduṣe tadanaṃtaguṇaṃ bhavet //
rāmatīrthaṃ samuddiśya vakṣyāmi munipuṃgavāḥ

itihāsaṃ mahāpuṇyaṃ sarvapātakanāśanam //
sutīkṣṇanāmā vipreṃdro munirniyatamānasaḥ

agastyaśiṣyo rāmasya caraṇābjaviciṃtakaḥ //
rāmacaṃdrasarastīre tapastepe suduṣkaram

japanṣaḍakṣaraṃ maṃtraṃ rāmacaṃdrādhidaivatam //
nityaṃ sa paṃcasāhasraṃ matrarājamataṃdritaḥ

jajāpa kurvansnānaṃ ca raghunāthasarojale //
bhikṣāśī niyatāhāro jitakrodho jiteṃdriyaḥ

evaṃ sutīkṣṇo vipreṃdrā bahukālamavartata //
tataḥ kadācitsa munīrāmaṃ dhyāya nsadā hṛdi //
tuṣṭāva sītāsahitaṃ rāmacaṃdraṃ sabhaktikam

// sutīkṣṇa uvāca // //
namaste jānakīnātha namaste hanumatpriya

namaste kauśikamuneryāgarakṣaṇadīkṣita //
namaste kausaleyāya viśvāmitrapriyāya ca

namaste harakodaṇḍabhaṃjakāmarasevita //
mārīcāṃtaka rājeṃdra tāṭakāprāṇanāśana

kabaṃdhāre hare tubhyaṃ namo daśarathātmaja //
jāmadagnyajite tubhyaṃ kharavidhvaṃsine namaḥ

namaḥ sugrīvanāthāya namo vāliharāya te //
vibhīṣaṇabhayakleśahāriṇe malahāriṇe

ahalyāduḥkhasaṃhartre namaste bharatāgraja //
aṃbhodhigarvasaṃhartre tasminsetu kṛte namaḥ

tārakabrahmaṇe tubhyaṃ lakṣmaṇāgraja te namaḥ //
rakṣaḥsaṃhāriṇe tubhyaṃ namo rāvaṇamarddine

kodaṇḍadhāriṇe tubhyaṃ sarva rakṣāvidhāyine //
iti stuvanmuniḥ so'yaṃ sutīkṣṇo rāmamanvaham

nināya kālamaniśaṃ rāmacaṃdraniṣaṇṇadhīḥ //
evamabhyasatastasya rāma mantraṃ ṣaḍakṣaram

stuvato rāmacaṃdraṃ ca stotreṇānena suvratāḥ //
tīrthe ca raghunāthasya kurvataḥ snānamanvaham

abhavanniścalā bhaktī rāmacaṃdretinirmalā //
abhūdadvaitavijñānaṃ pratyagātmaikalakṣaṇam

anadhītatrayījñānaṃ tathaivāśrutavedanam //
parakāyapraveśe ca sāmarthyamabhavaddvijāḥ

ākāśagamane śaktiḥ kalāvaidagdhyameva ca //
aśrutānāṃ ca śāstrāṇāmabhijñānaṃ vinā gurum

gamanaṃ sarvalokeṣu prati ghātavivarjitam //
atīṃdriyārthadraṣṭṛtvaṃ devaiḥ saṃbhāṣaṇaṃ tathā

pipīlikādijaṃtūnāṃ vārtājñānamapi dvijāḥ //
brahmaviṣṇumahādevalokeṣu gamanaṃ tathā

caturdaśasu lokeṣu svādhīnagamanaṃ tathā //
etānyanyāni sarvāṇi yogilabhyāni sattamāḥ

sutīkṣṇasyābhavanviprā rāmā tīrthaniṣevaṇāt //
evaṃprabhāvaṃ tattīrthaṃ mahāpātakanāśanam

mahāsiddhikaraṃ puṇyamapamṛtyuvināśanam //
bhuktimuktipradaṃ puṃsāṃ narakakleśanā śanam

rāmabhaktipradaṃ nityaṃ saṃsārocchedakāraṇam //
asya tīre mahalliṃgaṃ sthāpayitvā raghūdvahaḥ //
pūjayāmāsa talliṃgaṃ lokānugrahakā myayā

rāmatīrthe mahāpuṇye snātvā talliṃgadarśanāt //
narāṇāṃ muktireva syātkimutānyā vibhūtayaḥ

tatra snātvā śivaṃ dṛṣṭvā dharma putraḥ purā dvijāḥ //
anṛtoktisamudbhūtadoṣānmukto'bhavatkṣaṇāt

//
ṛṣaya ūcuḥ // // asatyamuditaṃ kasmāddharmaputreṇa sūtaja //
yaddoṣaśāṃtaye sasnau rāmatīthe'tipāvane

// śrīsūta uvāca // //
yuṣmākamṛṣayo vakṣye yathoktamanṛtaṃ raṇe //
chalena dharmaputreṇa yannaṣṭaṃ rāmatīrthake

anyonyaṃ pāṃḍavā viprā dharmaputrādayaḥ purā //
dhṛtarāṣṭrasya putrāśca durnodhanamukhāstadā

mahadvai vairamāsādya rājyārthaṃ viprasattamāḥ //
mahatyā senayā sārddhaṃ kurukṣetre sametya ca

ayudhyansamare vīrāḥ samareṣvanivartinaḥ //
yuddhaṃ kṛtvā daśadinaṃ gāṃgeyaḥ patito bhuvi

tataḥ paṃcadinaṃ bhūyo dhṛṣṭadyumnena vīryavān //
ācāryo yuyudhe droṇo mahābalaparākramaḥ

anekāstrāṇi śastrāṇi droṇācaryo mahābalī //
visṛjanpāṃḍavānīkaṃ pīḍayāmāsa vīryavān

atha divyāstravicchūro dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ //
abhinadbāṇavarṣeṇa droṇasenāmanekadhā

dhṛṣṭadyumnaṃ tadā droṇaḥ śaravarṣairavākirat //
pārthasenā tathā droṇabāṇavarṣātipīḍitā

daśadikṣu bhayākrāṃtā vidrutā dvijasattamāḥ //
tato'rjuno raṇe droṇaṃ yuyudhe rathināṃ varaḥ

raṇapravīṇayostatra vijayadroṇayo raṇe //
draṣṭuṃ samāgatairdevairabhūdvyomaniraṃ taram

droṇaphālgunayorviprā nāsti yuddhopamā bhuvi //
sāmarṣayostadācāryaśiṣyayorabhavadraṇaḥ

droṇaphālgunayoryuddhaṃ droṇaphālguna yoriva //
bahu mene'tha manasā droṇo'rjunaparākramam

tato droṇo mahāvīryaṃ priyaśiṣyaṃ sa phālgunam //
vihāya pāṃcālabalaṃ samayudhyata vīryavān

saviṃśatisahasrāṇi daśa tatrāyutāni ca //
droṇācāryo'vadhīdrājñāṃ yuddhe sagajavājinām

dhṛṣṭadyumno'tha kupito droṇa mabhyahanaccharaiḥ //
droṇaśca paṭṭiśaṃ gṛhya dhṛṣṭadyumnamatāḍayat

śarairvivyādha taṃ yuddhe tīkṣṇairagniśikhopamaiḥ //
paraṅmukho'bhavattatra dhṛṣṭa dyumnaḥ śarāhataḥ

tato virathamāgatya dhṛṣṭadyumnaṃ vṛkodaraḥ //
svaṃ syaṃdanaṃ samāropya droṇācāryamathābravīt

svakarmabhirasaṃtuṣṭāḥ śikṣitāstrā dvijādhamāḥ //
na yuddhyeranyadi krūrā na naśyerannṛpā raṇe

ahiṃsā hi paro dharmo brāhmaṇānāṃ sadā smṛtaḥ //
hiṃsayā dāraputrādīnrakṣaṃte vyādhajātayaḥ

hiṃsīstvamekaputrārthe yuddhe sthitvā bahūnnṛpān //
sa cāpi te suto brahmanhataḥ śete raṇājire

tathāpi lajjā te nāsti śoko'pīha na jāyate //
vacanaṃ tviti bhīmasya satyaṃ śrutvā yudhiṣṭhirāt

nijāyudhaṃ sa tatyāja papāta syaṃdano pari //
yogavitprāyamātasthe droṇācāryastadā dvijāḥ

tadaṃtaraṃ parijñāya droṇācāryasya pārśvataḥ //
khaṅgapāṇiḥ śiracchettumabhyadhāvadraṇā jire

vāryamāṇo'pi pārthādyaistacchiraśchettumudyayau //
yogavittvāddroṇamūrdhno jyotirūrdhvaṃ divaṃ yayau

dṛṣṭaṃ kṛṣṇārjunakṛpadharmaputrādi bhirmṛdhe //
droṇasyāsya gataprāṇāccharīrādacchinacchiraḥ

bhāradvāje hate yuddhe kauravāḥ prādravanbhayāt //
jahṛṣuḥ pāṃḍavā viprā dhṛṣṭadyumnādaya stadā

senāṃ tāṃ vidrutāṃ dṛṣṭvā drauṇirūce suyodhanam //
etaddravati ki sainyaṃ tyaktapraharaṇaṃ nṛpa

tadā duryodhano rājā svayaṃ vaktu maśaknuvan //
yuddhe droṇavadhaṃ vaktuṃ kṛpācāryamacodayat //
drauṇaye'tha kṛpācāryo vadhamūce gurostadā

// kṛpa uvāca // //
aśvatthāmaṃstava pitā brahmāstreṇa mṛdhe ripūn //
hatvā nināya sadanaṃ yamasya śataśo balī

durādharṣatamaṃ dṛṣṭvā tadvīryaṃ keśavastadā //
pāṃḍavānprāha vipreṃdra vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

// keśava uvāca // //
droṇaṃ jetumupāyo'sti pāṃḍavā yudhi durjayam

aśvatthātmā tava suto hato droṇa mṛdhe'dhunā //
satyavādī vadedevaṃ yadi prāmāṇiko janaḥ

droṇo nivarteta raṇāttadā tyaktvāyudhaṃ kṣaṇāt //
ata enāṃ mṛṣāvārtāṃ dharmarājo'dhunā vadet

nānyathā śakyate jetuṃ droṇo yuddhaviśāradaḥ //
dharmājjetumaśakyaṃ ceddharmaṃ tyaktvā'pyariṃ jayet

iti keśavavākyaṃ tacchrutvā bhīmaḥ pṛthāsataḥ //
pitaraṃ te samabhyetya mithyāvākyamabhāṣata

aśvatthāmā hato droṇa yuddhe'tra patito'dhunā //
droṇācāryopi tadvākyamamanyata yathārthataḥ

aviśvasya punaḥ so'tha dharmajaṃ prāpya cābravīt //
dharmātmaja mṛdhe sūnuraśvatthāmā mamādhunā

hataḥ kiṃ tvaṃ vadasvādya satyavādī bhavānmataḥ //
dharmaputro'satyabhīrurāsīccārijayotsukaḥ

kiṃ kartavyaṃ mayādyeti dolālolamanā abhūt //
sa dṛṣṭvā bhīmanihatamaśvatthāmābhidhaṃ gajam

aśvatthāmā hato yuddhe bhīmenādya raṇe mahān //
itthaṃ droṇaṃ babhāṣe'sau dharmaputraśchaloktitaḥ

tacchrutvā tvatpitā śastraṃ tyaktvā yuddhānnyavarttata //
atha dharmasutaḥ prāha paraṃ vāraṇa ityapi

tyaktaṃ śastraṃ na gṛhṇīyāṃ yuddhe punariti sma saḥ //
pratijajñe tava pitā vatsa droṇo balī punaḥ

ataḥ śastraṃ na jagrāha pratijñābhaṃgakātaraḥ //
dhṛṣṭadyumnaṃ tadā dṛṣṭvā pitā te mṛtyumātmanaḥ

matvā prāyopaveśena rathopasthe sa yogavit //
aśayiṣṭa samādhisthaḥ prāṇānāyamya vāgyataḥ

tato nirbhidya mūrdhānaṃ tatprāṇā niryayuḥ kṣaṇāt //
tadā mṛtasya droṇasya vatsa khaṅgena tacchiraḥ

keśāgṛhītvā hastena dhṛṣṭadyumno'cchinadyudhi //
māvadhīriti pārthādyāḥ procuḥ sarve ca sainikāḥ //
sarvairnivāryamāṇopi tvattātaṃ pārśvato'vadhīt

// śrīsūta uvāca // //
pitaraṃ nihataṃ śrutvā rudandrauṇiściraṃ dvijāḥ //

kopena mahatā tatra jvalanvākyamathābravīta //
anṛtaṃ procya pitaraṃ nyastaśastraṃ cakāra yaḥ

pitaraṃ me'dya taṃ pārthamapyanyā tha pāṃḍavān //
gṛhītvā keśapāśaṃ yastyaktaśastraśiro'hanat

chadmanā pārṣataṃ taṃ ca haniṣyāmyacirādaham //
kṛṣṇena saha paśyaṃtu pāṇḍavā matparākramam

iti drauṇirdvijāstatra pratijajñe bhayaṃkaram //
tatostaṃ gata āditye rājānaḥ sarva eva te

ubhaye nihate droṇe prāviśanpaṭamaṇḍapam //
aṣṭādaśadinairevaṃ nivṛttamabhavadraṇam

śalyaṃ karṇaṃ tathānyāṃśca duryodhanamukhāṃstataḥ //
dhārtarāṣṭrānnihatyājau dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

svīyānāṃ ca pareṣāṃ ca mṛtānāṃ sāṃparāyikam //
akarodvidhivadviprāḥ sārdhaṃ dhaumyā dibhirdvijaiḥ

vaṃditvā dhṛtarāṣṭraṃ ca sarve saṃbhūya pāṇḍavāḥ //
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātā hataśiṣṭajanairvṛtāḥ

saṃprāpya hāstinapuraṃ prāviśaṃste svamaṃdiram//
tataḥ katipayāhaḥsu gateṣu kila nāgarāḥ

dhaumyādimunibhiḥ sārdhaṃ dharmajasya mahātmanaḥ //
rājyā bhiṣecanaṃ kartuṃ prārabhaṃta munīśvarāḥ // //
rājyābhiṣecane tasya pravṛtte dharmajasya tu //
aśarīrā tato vāṇī babhāṣe dharmanaṃdanam

dharma putra mahābhāga ripūṇāmapi vatsala //
rājyābhiṣekaṃ mā kārṣīrnārhastvaṃ rājyapālane

yatastvaṃ chadmanācāryamuktvā satyaṃ dvijottamam //
nyasta śastraṃ raṇe rājannaghātayadalajjakaḥ

ataste pāpabāhulyaṃ vidyate dharmanaṃdana //
prāyaścittamakṛtvāsya rājyapālanakarmaṇi

nārhatā vidyate yasmātprāyaścittamataścara //
ityuktvā virarāmātha sā tu vāgaśarīriṇī

tato dharmasuto rājā tadvākyaṃ bhṛśakātaraḥ //
mūḍho'haṃ sāhasī krūraḥ piśuno lobhamohitaḥ

tuccharājyābhilāṣeṇa kṛtavānpāpamīdṛśam//
etatpāpaviśuddhyarthaṃ kiṃ kariṣyāmi kā gatiḥ

kiṃ vā dānaṃ pradāsyāmi kutra yāsyāmi vā punaḥ //
iti śokasamāviṣṭe tasminrājani dharmaje

kṛṣṇadvaipāyano vyāsassamāyātastadaṃtikam //
tato'bhivaṃdya taṃ vyāsaṃ pratyutthāya kṛtāṃjaliḥ

saṃpūjyārghyādinā viprā bhaktiyuktena cetasā //
adehavācā yatproktaṃ tatsarvamakhilena saḥ //

vyāsāya śrāvayāmāsa duḥkhito dharmanaṃdanaḥ //
śrutvā tadakhilaṃ vākyaṃ dharmajasya mahāmuniḥ //
dhyātvā tu suciraṃ kālaṃ tato vaktuṃ praca krame

// vyāsa uvāca // //
mā kārṣīstvaṃ bhayaṃ rājannupāyaṃ prabravīmi te//
asya pāpasya śāṃtyarthaṃ śrutvānuṣṭhīyatāṃ tvayā

//
yudhiṣṭhira uvāca // //
kiṃ tadbrūhi mahāyoginpārāśarya kṛpānidhe //
yena me pāpanāśaḥ syādacirāttadvadādhunā

// vyāsa uvāca // //
dakṣiṇāṃbhonidhau setau gaṃdhamādanaparvate

rāmasetau mahārāja rāmatīrthamiti śrutam //
asti puṇyaṃ saraḥ siddhaṃ mahāpātakanāśanam

yasya darśanamātreṇa mahāpātakakoṭayaḥ //
prayāṃti vilayaṃ sadyastamaḥ sūryodaye yathā

rāmatīrthaṃ yadā paśyetsvayaṃ rāmeṇa nirmitam //
tadaiva brahmahatyāyā mucyate nātra saṃśayaḥ

tatra gatvā mahārāja rāmatīrthe vimuktide //
snāhi te pāpaśuddhiḥ syādrājyarakṣārhatāpi ca

dānaṃ kuruṣva tattīre gobhūmitilavāsasām //
suvarṇarajatānāṃ ca dānaṃ kuru yudhiṣṭhira //
avaśyametatpāpānāṃ śuddhiste na cirādbhavet

// śrīsūta uvāca //
vyāsena dharmaputro'yamevamukto dvijottamāḥ

tatkṣaṇenaiva dhaumyena sahitaḥ sānujastadā //
sahadevaṃ pratiṣṭhāpya rājye dharmātmajastadā

rāmasetuṃ samuddiśya pratasthe vāhanaṃ vinā //
dinaiḥ katipayaireva rāmasetuṃ jagāma saḥ

rāmatīrthaṃ samāsādya dhaumyena saha pāṃḍavaḥ //
purohitoktamārgeṇa saṃkalpya vidhipūrvakam

sasnau rāmasarastīrthe puṇye pāpavināśane //
snātvācamya viśuddhātmā kṣetrapiṃḍaṃ pradāya ca

vyāso ktākhiladānāni pradadau sa yudhiṣṭhiraḥ //
māsamekaṃ nirāhāraḥ sasnau tatra sa dharmajaḥ

pratyahaṃ ca dadau dānaṃ vittalobhaṃ vinā dvijāḥ //
eka māse gate tvevaṃ kasmiṃściddivase tataḥ

āha dharmātmajaṃ vāṇī punarapyaśarīriṇī //
rājaṃste vilayaṃ yātaṃ sarvaṃ pāpaṃ yudhiṣṭhira

chale nāsatyavacanādācāryasya vadhena yaḥ //
doṣaste samabhūtpūrvaṃ so'pi naṣṭaḥ paraṃtapa

yāhi svanagaraṃ rājangatvā pālaya medinīm //
abhiṣecaya cātmānaṃ rājyarakṣārhatāsti te

ityuktvā virarāmātha sāpi vāgaśarīriṇī //
tato dharmātmajaḥ prītastāmuddiśya diśaṃ prati

namaskṛtvāśarīriṇyai tasyai vāce sahānujaḥ //
prayayau hāstinapuraṃ suprītenāṃtarātmanā

abhiṣikto'tha rājye'sau pālayāmāsa medinīm //
itthaṃ dharmātmajo viprā rāmatīrthanimajjanāt

gatapāpo viśuddhātmā yogyo'bhūdrājyarakṣaṇe //
evaṃ vaḥ kathitaṃ citraṃ rāmatīrthasya vaibhavam

sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ bhaktimuktipradāyakam //
yatra snānādvimukto'bhūnmithyādoṣātsa dharmajaḥ

paṭhaṃti ye' dhyāyamidaṃ dvijottamāḥ śṛṇvaṃti vā ye manujā vipātakāḥ //
yāsyaṃti kailāsamananyalabhyaṃ gatvā na saṃyāṃti punaśca janma //

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ maṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye rāmatīrthapraśaṃsāyāṃ dharmaputramithyā kathanadoṣaśāṃtivarṇanaṃnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ