Skanda Purana · Chapter 3.15

// vyāsa uvāca // //
na paśyaṃti tadā śīrṣaṃ brahmādyāstu surāstadā //
kiṃ kurma iti hetyuktvā jñāninaste vyacintayan

uvāca viśvakarmāṇaṃ tadā brahmā surānvitaḥ

// brahmovāca // //
viśvakarmastvamevāsi kāryakartā sadā vibho //
śīghrameva kuru tvaṃ vai vaktraṃ sāṃdraṃ ca dhanvinaḥ

namaskṛtya tadā tasmai stuto'sau devavarddhakiḥ //
uvāca parayā bhaktyā brahmāṇaṃ kamalodbhavam

yajñakāryaṃ nivṛtyāśu vadaṃti vividhāḥ surāḥ

yajñabhāgavihīnaṃ māṃ kiṃ punarvacmi te 'grataḥ //
yajñabhāgamahaṃ deva labheyaivaṃ suraiḥ saha

// brahmovāca // //
dāsyāmi sarvayajñeṣu vibhāgaṃ suravarddhake //
some tvaṃ prathamaṃ vīra pūjyase śrutikovidaiḥ

tadviṣṇośca śirastāvatsaṃdhatsvāmaravarddhaka //
viśvakarmābravīddevānānayadhvaṃ śirastviti

tannāstīti surāḥ sarve vadaṃti nṛpasattama //
madhyāhne tu samudbhūte rathastho divi cāṃśumān

dṛṣṭaṃ tadā suraiḥ sarvai rathādaśvamathānayan //
chittvā śīrṣaṃ mahīpāla kabaṃdhādvājino hareḥ

kabaṃdhe yojayāmāsa viśvakarmāticāturaḥ //
dṛṣṭvā taṃ devadeveśaṃ surāḥ stutimakurvata

// devā ūcuḥ // //
namaste'stu jagadbīja namaste kamalāpate //
namaste'stu sureśāna namaste kamalekṣaṇa

tvaṃ sthitiḥ sarvabhūtānāṃ tvameva śaraṇaṃ satām //
tvaṃ haṃtā sarvaduṣṭānāṃ hayagrīva namo'stu te

tvamoṃkāro vaṣaṭkāraḥ svāhā svadhā caturvidhā //
ādyastvaṃ ca sureśāna tvameva śaraṇaṃ sadā

yajño yajñapatiryajvā dravyaṃ hotā hutastathā //
tvadarthaṃ hūyate deva tvameva śaraṇaṃ sakhā

kālaḥ karālarūpastvaṃ tvaṃ vārkkaḥ śītadīdhitiḥ //
tvamagnirvaruṇaścaiva tvaṃ ca kālakṣayaṃkaraḥ

guṇatrayaṃ tvameveha guṇahīnastvameva hi //
guṇānāmālayastvaṃ ca goptā sarveṣu jaṃtuṣu

strīpuṃsośca dvidhā tvaṃ ca paśupakṣyādimānavaiḥ //
caturvidhaṃ kulaṃ tvaṃ hi caturāśītilakṣaṇaḥ

dināṃtaścaiva pakṣāṃto māsāṃto hāyanaṃ yugam //
kalpāṃtaśca mahāṃtaśca kālāṃtastvaṃ ca vai hare

evaṃvidhairmahādivyaiḥ stūyamānaḥ surairnṛpa //
saṃtuṣṭaḥ prāha sarveṣāṃ devānāṃ purataḥ prabhuḥ

// śrībhagavānuvāca //
kimarthamiha saṃprāptāḥ sarve devagaṇā bhuvi //
kimetatkāraṇaṃ devāḥ ki nu daityaprapīḍitāḥ

// devā ūcuḥ // //
na daityasya bhayaṃ jātaṃ yajña karmotsukā vayam //
tvaddarśanaparāḥ sarve paśyāmo vai diśo daśa

tvanmāyāmohitāḥ sarve vyagracittā bhayāturāḥ //
yogārūḍhasvarūpaṃ ca dṛṣṭaṃ te'smābhiruttamam

vamrī ca noditāsmābhirjāgarāya taveśvara //
tataścāpūrvamabhavacchiraśchinnaṃ babhūva te

sūryāśvaśīrṣamānīya viśva karmāticāturaḥ //
samadhatta śiro viṣṇo hayagrīvo'syataḥ prabho

// viṣṇuruvāca // //
tuṣṭo'haṃ nākinaḥ sarve dadāmri varamīpsitam //
hayagrīvo'smyahaṃ jāto devadevo jagatpatiḥ

na raudraṃ na virūpaṃ ca surairapi ca sevitam //
jāto'haṃ varado devā hayānaneti toṣitaḥ

//
// vyāsa uvāca // //
kṛte satre tato vedhā dhīmānsantuṣṭacetasā //
yajñabhāgaṃ tato dattvā vamrībhyo viśvakarmaṇe

yajñāṃte ca suraśreṣṭhaṃ namaskṛtya divaṃ yayau //
etacca kāraṇaṃ viddhi hayānano yato hariḥ

// yudhiṣṭhira uvāca // //
yenākrāṃtā mahī sarvā krameṇaikena tattvataḥ //
vivare vivare romṇāṃ vartaṃte ca pṛthakpṛthak

brahmāṃḍāni sahasrāṇi dṛśyaṃte ca mahādyute //
na vetti vedo yatpāraṃ śīrṣaghāto hi vai katham

//
// vyāsa uvāca // //
śṛṇu tvaṃ pāṃḍavaśreṣṭha kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām //
īśvarasya caritraṃ hi naiva vetti carācare

ekadā brahmasabhāyāṃ gatā devāḥ savāsavāḥ//
bhūrlokādyāśca sarve hi sthāvarāṇi carāṇi ca

devā brahmarṣayaḥ sarve namaskartuṃ pitāmaham //
viṣṇurapyāgatastatra sabhāyāṃ maṃtrakāraṇāt

brahmā cāpi vigarviṣṭha uvācedaṃ vacastadā //
bhobho devāḥ śṛṇudhvaṃ kastrayāṇāṃ kāraṇaṃ mahat

satyaṃ bruvaṃtu vai devā brahmeśaviṣṇumadhyataḥ //
tāṃ vācaṃ ca samākarṇya devā vismayamāgatāḥ

ūcuścaiva tato devā na jānīmo vayaṃ surāḥ //
brahmapatnī tadovāca viṣṇuṃ prati sureśvaram //
trayāṇāmapi devānāṃ mahāṃtaṃ ca vadasva me

// viṣṇuruvāca // //
viṣṇumāyābalenaiva mohitaṃ bhuvanatrayam //
tato brahmovāca cedaṃ na tvaṃ jānāsi bho vibhoḥ

naiva muhyati te māyābalena naivameva ca //
garvahiṃsāparo devo jagadbhartā jagatprabhuḥ

jyeṣṭhaṃ tvāṃ na viduḥ sarve viṣṇumāyāvṛtāḥ khilāḥ //
tato brahmā sa roṣeṇa kruddhaḥ prasphuritānanaḥ

uvāca vacanaṃ kopāddhe viṣṇo śṛṇu me vacaḥ //
yena vaktreṇa sabhāyāṃ vacanaṃ samudīritam

tacchīrṣaṃ patatādāśu cālpakālena vai punaḥ //
tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ seṃdrāḥ sarṣipurogamāḥ

brahmāṇaṃ kṣamayāmāsurviṣṇuṃ prati surottamāḥ //
viṣṇuśca tadvacaḥ śrutvā satyaṃsatyaṃ bhaviṣyati

tato viṣṇurmahātejāstīrthasyotpādanena ca //
tapastepe tu vai tatra dharmāraṇye sureśvaraḥ //
aśvaśīrṣa mukhaṃ dṛṣṭvā hayagrīvo janārddanaḥ

tapastepe mahābhāga vidhinā saha bhārata //
na śakyaṃ kenacitkarttumātmanātmaiva tuṣṭavān

brahmāpi tapasā yuktastepe varṣaśatatrayam //
tiṣṭhanneva puro viṣṇorviṣṇumāyāvimohitaḥ

yajñārthamavadattuṣṭo devadevo jagatpatiḥ //
brahmaṃste muktatādyāsti mama māyāpyaduḥsahā

tato labdhavaro brahmā hṛṣṭacitto janārddanaḥ //
uvāca madhurāṃ vācaṃ sarveṣāṃ hitakāraṇāt

atrābhavanmahākṣetraṃ puṇyaṃ pāpapraṇāśanam //
vidhiviṣṇumayaṃ caitadbhavatvetanna saṃśayaḥ

tīrthasya mahimā rājanhayaśīrṣastadā hariḥ //
śubhānano hi saṃjātaḥ pūrveṇaivā nanena tu

kaṃdarpakoṭilāvaṇyo jātaḥ kṛṣṇastadā nṛpa //
brahmāpi tapasā yukto divyaṃ varṣaśatatrayam

sāvitryā ca kṛtaṃ yatra viṣṇumāyā na bādhate //
māyayā tu kṛtaṃ śīrṣaṃ paṃcamaṃ śārdulasya vā

dharmāraṇye kṛtaṃ ramyaṃ hareṇa ccheditaṃ purā //
tasmai dattvā varaṃ viṣṇurjagāmādarśanaṃ tataḥ

sthāpayitvā vidhistatra tīrthaṃ caiva trilocanam //
mukteśaṃ nāma devasya mokṣatīrthamariṃdama

gataḥ so'pi suraśreṣṭhaḥ svasthānaṃ surasevitam //
tatra pretā divaṃ yāṃti tarpaṇena pratarpitāḥ

aśvamedhaphalaṃ snāne pāne godānajaṃ phalam //
puṣkarādyāni tīrthāni gaṃgādyāḥ saritastathā

snānārthamatrāgacchaṃti devatāḥ pitarastathā //
kārttikyāṃ kṛttikāyoge mukteśaṃ pūjayettu yaḥ

snātvā devasare ramye natvā devaṃ janārddanam //
yaḥ karoti naro bhaktyā sarvapāpaiḥ pramucyate

bhuktvā bhogā nyathākāmaṃ viṣṇulokaṃ sa gacchati //
aputrā kākavaṃdhyā ca mṛtavatsā mṛtaprajā

ekāṃbareṇa susnātau patipatnyau yathāvidhi //
taddoṣaṃ nāśayennūnaṃ prajāptipratibandhakam

mokṣeśvaraprasādena putrapautrādi varddhayet //
dadyādvaikena cittena phalāni satyasaṃyutā //

nidhāya vaṃśapātre'pi nārī doṣātpramucyate //
prāpnuvaṃti ca devāśca agniṣṭomaphalaṃ nṛpa

vedhā harirharaścaiva tapyaṃte paramaṃ tapaḥ //
dharmāraṇye trisaṃdhyaṃ ca snātvā devasarasyatha

tatra mokṣeśvaraḥ śaṃbhuḥ sthāpito vai tataḥ suraiḥ //
tatra sāṃgaṃ japaṃ kṛtvā na bhūyaḥ stanapo bhavet

evaṃ kṣetraṃ mahārāja prasiddhaṃ bhuvanatraye //
yastatra kurute śrāddhaṃ pitṝṇāṃ śraddhayānvitaḥ

uddharetsapta gotrāṇi kulamekottaraṃ śatam //
devasaro mahāramyaṃ nānāpuṣpaiḥ samanvitam //
śyāmaṃ sakalakalhārairvividhairjalajaṃtubhiḥ

brahmaviṣṇumaheśādyaiḥ sevitaṃ suramānuṣaiḥ //
siddhairyakṣaiśca munibhiḥ sevitaṃ sarvataḥ śubham

// yudhiṣṭhira uvāca // //
kīdṛśaṃ tatsaraḥ khyātaṃ tasmi nsthāne dvijottama //
tasya rūpaṃ prakāraṃ ca kathayasva yathātatham

// vyāsa uvāca // //
sādhusādhu mahāprājña dharmaputra yudhiṣṭhira //
yasya saṃkīrtanānnūnaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

atisvachataraṃ śītaṃ gaṃgodakasamaprabham //
pavitraṃ madhuraṃ svādu jalaṃ tasya nṛpottama

mahāviśālaṃ gaṃbhīraṃ devakhātaṃ manoramam //
laharyādibhirgaṃbhīraḥ phenāvartasamākulam

jhaṣamaṃḍūkakamaṭhairmakaraiśca samākulam //
śaṃkhaśuktyādi bhiryuktaṃ rājahaṃsaiḥ suśobhitam

vaṭaplakṣaiḥ samāyuktamaśvatthāmraiśca veṣṭitam //
cakravākasamopataṃ bakasārasaṭiṭṭibhaiḥ

kamanīya pragandhācchacchatrapatraiḥ suśobhitam //
sevyamānaṃ dvijaiḥ sarvaiḥ sārasādyaiḥ suśobhitam

sadevairmunibhiścaiva viprairmatyaiśca bhūmipa //
sevitaṃ duḥkhahaṃ caiva sarvapāpapraṇāśanam

anādinidhanodaṃtaṃ sevitaṃ siddhamaṃḍalaiḥ //
snānādibhiḥ sarvadaiva tatsaro nṛpasattama

vidhinā kurute yastu nīlotsargaṃ ca tattaṭe //
pretā naiva kule tasya yāvadiṃdrāścaturdaśa

kanyādānaṃ ca ye kuryurvidhinā tatra bhūpate //
te tiṣṭhanti brahmaloke yāvadābhūtasaṃplavam

mahiṣīṃ gṛhadāsīṃ ca surabhīṃ sutasaṃyutām //
hema vidyāṃ tathā bhūmiṃ rathāṃśca gajavāsasī

dadāti śraddhayā tatra so'kṣayaṃ svargamaśnute //
devakhātasya māhātmyaṃ yaḥ paṭhecchivasannidhau //
dīrghamāyustathā saukhyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ

yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā nārī vā tvidamadbhutam //
kule tasya bhavecchreyaḥ kalpāṃte'pi yudhiṣṭhira

etatsarvaṃ mayākhyātaṃ hayagrīvasya kāraṇam //
prabhāstasya tīrthasya sarvapāpāyanuttaye

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇya māhātmye hayagrīvasyākhyānavarṇanaṃnāma pañcadaśo'dhyāyaḥ