સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.15

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ન પશ્યંતિ તદા શીર્ષં બ્રહ્માદ્યાસ્તુ સુરાસ્તદા ॥
કિં કુર્મ ઇતિ હેત્યુક્ત્વા જ્ઞાનિનસ્તે વ્યચિન્તયન્

ઉવાચ વિશ્વકર્માણં તદા બ્રહ્મા સુરાન્વિતઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
વિશ્વકર્મસ્ત્વમેવાસિ કાર્યકર્તા સદા વિભો ॥
શીઘ્રમેવ કુરુ ત્વં વૈ વક્ત્રં સાંદ્રં ચ ધન્વિનઃ

નમસ્કૃત્ય તદા તસ્મૈ સ્તુતોઽસૌ દેવવર્દ્ધકિઃ ॥
ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા બ્રહ્માણં કમલોદ્ભવમ્

યજ્ઞકાર્યં નિવૃત્યાશુ વદંતિ વિવિધાઃ સુરાઃ

યજ્ઞભાગવિહીનં માં કિં પુનર્વચ્મિ તે ઽગ્રતઃ ॥
યજ્ઞભાગમહં દેવ લભેયૈવં સુરૈઃ સહ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
દાસ્યામિ સર્વયજ્ઞેષુ વિભાગં સુરવર્દ્ધકે ॥
સોમે ત્વં પ્રથમં વીર પૂજ્યસે શ્રુતિકોવિદૈઃ

તદ્વિષ્ણોશ્ચ શિરસ્તાવત્સંધત્સ્વામરવર્દ્ધક ॥
વિશ્વકર્માબ્રવીદ્દેવાનાનયધ્વં શિરસ્ત્વિતિ

તન્નાસ્તીતિ સુરાઃ સર્વે વદંતિ નૃપસત્તમ ॥
મધ્યાહ્ને તુ સમુદ્ભૂતે રથસ્થો દિવિ ચાંશુમાન્

દૃષ્ટં તદા સુરૈઃ સર્વૈ રથાદશ્વમથાનયન્ ॥
છિત્ત્વા શીર્ષં મહીપાલ કબંધાદ્વાજિનો હરેઃ

કબંધે યોજયામાસ વિશ્વકર્માતિચાતુરઃ ॥
દૃષ્ટ્વા તં દેવદેવેશં સુરાઃ સ્તુતિમકુર્વત

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
નમસ્તેઽસ્તુ જગદ્બીજ નમસ્તે કમલાપતે ॥
નમસ્તેઽસ્તુ સુરેશાન નમસ્તે કમલેક્ષણ

ત્વં સ્થિતિઃ સર્વભૂતાનાં ત્વમેવ શરણં સતામ્ ॥
ત્વં હંતા સર્વદુષ્ટાનાં હયગ્રીવ નમોઽસ્તુ તે

ત્વમોંકારો વષટ્કારઃ સ્વાહા સ્વધા ચતુર્વિધા ॥
આદ્યસ્ત્વં ચ સુરેશાન ત્વમેવ શરણં સદા

યજ્ઞો યજ્ઞપતિર્યજ્વા દ્રવ્યં હોતા હુતસ્તથા ॥
ત્વદર્થં હૂયતે દેવ ત્વમેવ શરણં સખા

કાલઃ કરાલરૂપસ્ત્વં ત્વં વાર્ક્કઃ શીતદીધિતિઃ ॥
ત્વમગ્નિર્વરુણશ્ચૈવ ત્વં ચ કાલક્ષયંકરઃ

ગુણત્રયં ત્વમેવેહ ગુણહીનસ્ત્વમેવ હિ ॥
ગુણાનામાલયસ્ત્વં ચ ગોપ્તા સર્વેષુ જંતુષુ

સ્ત્રીપુંસોશ્ચ દ્વિધા ત્વં ચ પશુપક્ષ્યાદિમાનવૈઃ ॥
ચતુર્વિધં કુલં ત્વં હિ ચતુરાશીતિલક્ષણઃ

દિનાંતશ્ચૈવ પક્ષાંતો માસાંતો હાયનં યુગમ્ ॥
કલ્પાંતશ્ચ મહાંતશ્ચ કાલાંતસ્ત્વં ચ વૈ હરે

એવંવિધૈર્મહાદિવ્યૈઃ સ્તૂયમાનઃ સુરૈર્નૃપ ॥
સંતુષ્ટઃ પ્રાહ સર્વેષાં દેવાનાં પુરતઃ પ્રભુઃ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥
કિમર્થમિહ સંપ્રાપ્તાઃ સર્વે દેવગણા ભુવિ ॥
કિમેતત્કારણં દેવાઃ કિ નુ દૈત્યપ્રપીડિતાઃ

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
ન દૈત્યસ્ય ભયં જાતં યજ્ઞ કર્મોત્સુકા વયમ્ ॥
ત્વદ્દર્શનપરાઃ સર્વે પશ્યામો વૈ દિશો દશ

ત્વન્માયામોહિતાઃ સર્વે વ્યગ્રચિત્તા ભયાતુરાઃ ॥
યોગારૂઢસ્વરૂપં ચ દૃષ્ટં તેઽસ્માભિરુત્તમમ્

વમ્રી ચ નોદિતાસ્માભિર્જાગરાય તવેશ્વર ॥
તતશ્ચાપૂર્વમભવચ્છિરશ્છિન્નં બભૂવ તે

સૂર્યાશ્વશીર્ષમાનીય વિશ્વ કર્માતિચાતુરઃ ॥
સમધત્ત શિરો વિષ્ણો હયગ્રીવોઽસ્યતઃ પ્રભો

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
તુષ્ટોઽહં નાકિનઃ સર્વે દદામ્રિ વરમીપ્સિતમ્ ॥
હયગ્રીવોઽસ્મ્યહં જાતો દેવદેવો જગત્પતિઃ

ન રૌદ્રં ન વિરૂપં ચ સુરૈરપિ ચ સેવિતમ્ ॥
જાતોઽહં વરદો દેવા હયાનનેતિ તોષિતઃ

॥
॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
કૃતે સત્રે તતો વેધા ધીમાન્સન્તુષ્ટચેતસા ॥
યજ્ઞભાગં તતો દત્ત્વા વમ્રીભ્યો વિશ્વકર્મણે

યજ્ઞાંતે ચ સુરશ્રેષ્ઠં નમસ્કૃત્ય દિવં યયૌ ॥
એતચ્ચ કારણં વિદ્ધિ હયાનનો યતો હરિઃ

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
યેનાક્રાંતા મહી સર્વા ક્રમેણૈકેન તત્ત્વતઃ ॥
વિવરે વિવરે રોમ્ણાં વર્તંતે ચ પૃથક્પૃથક્

બ્રહ્માંડાનિ સહસ્રાણિ દૃશ્યંતે ચ મહાદ્યુતે ॥
ન વેત્તિ વેદો યત્પારં શીર્ષઘાતો હિ વૈ કથમ્

॥
॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ ત્વં પાંડવશ્રેષ્ઠ કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્ ॥
ઈશ્વરસ્ય ચરિત્રં હિ નૈવ વેત્તિ ચરાચરે

એકદા બ્રહ્મસભાયાં ગતા દેવાઃ સવાસવાઃ॥
ભૂર્લોકાદ્યાશ્ચ સર્વે હિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

દેવા બ્રહ્મર્ષયઃ સર્વે નમસ્કર્તું પિતામહમ્ ॥
વિષ્ણુરપ્યાગતસ્તત્ર સભાયાં મંત્રકારણાત્

બ્રહ્મા ચાપિ વિગર્વિષ્ઠ ઉવાચેદં વચસ્તદા ॥
ભોભો દેવાઃ શૃણુધ્વં કસ્ત્રયાણાં કારણં મહત્

સત્યં બ્રુવંતુ વૈ દેવા બ્રહ્મેશવિષ્ણુમધ્યતઃ ॥
તાં વાચં ચ સમાકર્ણ્ય દેવા વિસ્મયમાગતાઃ

ઊચુશ્ચૈવ તતો દેવા ન જાનીમો વયં સુરાઃ ॥
બ્રહ્મપત્ની તદોવાચ વિષ્ણું પ્રતિ સુરેશ્વરમ્ ॥
ત્રયાણામપિ દેવાનાં મહાંતં ચ વદસ્વ મે

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
વિષ્ણુમાયાબલેનૈવ મોહિતં ભુવનત્રયમ્ ॥
તતો બ્રહ્મોવાચ ચેદં ન ત્વં જાનાસિ ભો વિભોઃ

નૈવ મુહ્યતિ તે માયાબલેન નૈવમેવ ચ ॥
ગર્વહિંસાપરો દેવો જગદ્ભર્તા જગત્પ્રભુઃ

જ્યેષ્ઠં ત્વાં ન વિદુઃ સર્વે વિષ્ણુમાયાવૃતાઃ ખિલાઃ ॥
તતો બ્રહ્મા સ રોષેણ ક્રુદ્ધઃ પ્રસ્ફુરિતાનનઃ

ઉવાચ વચનં કોપાદ્ધે વિષ્ણો શૃણુ મે વચઃ ॥
યેન વક્ત્રેણ સભાયાં વચનં સમુદીરિતમ્

તચ્છીર્ષં પતતાદાશુ ચાલ્પકાલેન વૈ પુનઃ ॥
તતો હાહાકૃતં સર્વં સેંદ્રાઃ સર્ષિપુરોગમાઃ

બ્રહ્માણં ક્ષમયામાસુર્વિષ્ણું પ્રતિ સુરોત્તમાઃ ॥
વિષ્ણુશ્ચ તદ્વચઃ શ્રુત્વા સત્યંસત્યં ભવિષ્યતિ

તતો વિષ્ણુર્મહાતેજાસ્તીર્થસ્યોત્પાદનેન ચ ॥
તપસ્તેપે તુ વૈ તત્ર ધર્મારણ્યે સુરેશ્વરઃ ॥
અશ્વશીર્ષ મુખં દૃષ્ટ્વા હયગ્રીવો જનાર્દ્દનઃ

તપસ્તેપે મહાભાગ વિધિના સહ ભારત ॥
ન શક્યં કેનચિત્કર્ત્તુમાત્મનાત્મૈવ તુષ્ટવાન્

બ્રહ્માપિ તપસા યુક્તસ્તેપે વર્ષશતત્રયમ્ ॥
તિષ્ઠન્નેવ પુરો વિષ્ણોર્વિષ્ણુમાયાવિમોહિતઃ

યજ્ઞાર્થમવદત્તુષ્ટો દેવદેવો જગત્પતિઃ ॥
બ્રહ્મંસ્તે મુક્તતાદ્યાસ્તિ મમ માયાપ્યદુઃસહા

તતો લબ્ધવરો બ્રહ્મા હૃષ્ટચિત્તો જનાર્દ્દનઃ ॥
ઉવાચ મધુરાં વાચં સર્વેષાં હિતકારણાત્

અત્રાભવન્મહાક્ષેત્રં પુણ્યં પાપપ્રણાશનમ્ ॥
વિધિવિષ્ણુમયં ચૈતદ્ભવત્વેતન્ન સંશયઃ

તીર્થસ્ય મહિમા રાજન્હયશીર્ષસ્તદા હરિઃ ॥
શુભાનનો હિ સંજાતઃ પૂર્વેણૈવા નનેન તુ

કંદર્પકોટિલાવણ્યો જાતઃ કૃષ્ણસ્તદા નૃપ ॥
બ્રહ્માપિ તપસા યુક્તો દિવ્યં વર્ષશતત્રયમ્

સાવિત્ર્યા ચ કૃતં યત્ર વિષ્ણુમાયા ન બાધતે ॥
માયયા તુ કૃતં શીર્ષં પંચમં શાર્દુલસ્ય વા

ધર્મારણ્યે કૃતં રમ્યં હરેણ ચ્છેદિતં પુરા ॥
તસ્મૈ દત્ત્વા વરં વિષ્ણુર્જગામાદર્શનં તતઃ

સ્થાપયિત્વા વિધિસ્તત્ર તીર્થં ચૈવ ત્રિલોચનમ્ ॥
મુક્તેશં નામ દેવસ્ય મોક્ષતીર્થમરિંદમ

ગતઃ સોઽપિ સુરશ્રેષ્ઠઃ સ્વસ્થાનં સુરસેવિતમ્ ॥
તત્ર પ્રેતા દિવં યાંતિ તર્પણેન પ્રતર્પિતાઃ

અશ્વમેધફલં સ્નાને પાને ગોદાનજં ફલમ્ ॥
પુષ્કરાદ્યાનિ તીર્થાનિ ગંગાદ્યાઃ સરિતસ્તથા

સ્નાનાર્થમત્રાગચ્છંતિ દેવતાઃ પિતરસ્તથા ॥
કાર્ત્તિક્યાં કૃત્તિકાયોગે મુક્તેશં પૂજયેત્તુ યઃ

સ્નાત્વા દેવસરે રમ્યે નત્વા દેવં જનાર્દ્દનમ્ ॥
યઃ કરોતિ નરો ભક્ત્યા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ભુક્ત્વા ભોગા ન્યથાકામં વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ ॥
અપુત્રા કાકવંધ્યા ચ મૃતવત્સા મૃતપ્રજા

એકાંબરેણ સુસ્નાતૌ પતિપત્ન્યૌ યથાવિધિ ॥
તદ્દોષં નાશયેન્નૂનં પ્રજાપ્તિપ્રતિબન્ધકમ્

મોક્ષેશ્વરપ્રસાદેન પુત્રપૌત્રાદિ વર્દ્ધયેત્ ॥
દદ્યાદ્વૈકેન ચિત્તેન ફલાનિ સત્યસંયુતા ॥

નિધાય વંશપાત્રેઽપિ નારી દોષાત્પ્રમુચ્યતે ॥
પ્રાપ્નુવંતિ ચ દેવાશ્ચ અગ્નિષ્ટોમફલં નૃપ

વેધા હરિર્હરશ્ચૈવ તપ્યંતે પરમં તપઃ ॥
ધર્મારણ્યે ત્રિસંધ્યં ચ સ્નાત્વા દેવસરસ્યથ

તત્ર મોક્ષેશ્વરઃ શંભુઃ સ્થાપિતો વૈ તતઃ સુરૈઃ ॥
તત્ર સાંગં જપં કૃત્વા ન ભૂયઃ સ્તનપો ભવેત્

એવં ક્ષેત્રં મહારાજ પ્રસિદ્ધં ભુવનત્રયે ॥
યસ્તત્ર કુરુતે શ્રાદ્ધં પિતૄણાં શ્રદ્ધયાન્વિતઃ

ઉદ્ધરેત્સપ્ત ગોત્રાણિ કુલમેકોત્તરં શતમ્ ॥
દેવસરો મહારમ્યં નાનાપુષ્પૈઃ સમન્વિતમ્ ॥
શ્યામં સકલકલ્હારૈર્વિવિધૈર્જલજંતુભિઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાદ્યૈઃ સેવિતં સુરમાનુષૈઃ ॥
સિદ્ધૈર્યક્ષૈશ્ચ મુનિભિઃ સેવિતં સર્વતઃ શુભમ્

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
કીદૃશં તત્સરઃ ખ્યાતં તસ્મિ ન્સ્થાને દ્વિજોત્તમ ॥
તસ્ય રૂપં પ્રકારં ચ કથયસ્વ યથાતથમ્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
સાધુસાધુ મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર ॥
યસ્ય સંકીર્તનાન્નૂનં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

અતિસ્વછતરં શીતં ગંગોદકસમપ્રભમ્ ॥
પવિત્રં મધુરં સ્વાદુ જલં તસ્ય નૃપોત્તમ

મહાવિશાલં ગંભીરં દેવખાતં મનોરમમ્ ॥
લહર્યાદિભિર્ગંભીરઃ ફેનાવર્તસમાકુલમ્

ઝષમંડૂકકમઠૈર્મકરૈશ્ચ સમાકુલમ્ ॥
શંખશુક્ત્યાદિ ભિર્યુક્તં રાજહંસૈઃ સુશોભિતમ્

વટપ્લક્ષૈઃ સમાયુક્તમશ્વત્થામ્રૈશ્ચ વેષ્ટિતમ્ ॥
ચક્રવાકસમોપતં બકસારસટિટ્ટિભૈઃ

કમનીય પ્રગન્ધાચ્છચ્છત્રપત્રૈઃ સુશોભિતમ્ ॥
સેવ્યમાનં દ્વિજૈઃ સર્વૈઃ સારસાદ્યૈઃ સુશોભિતમ્

સદેવૈર્મુનિભિશ્ચૈવ વિપ્રૈર્મત્યૈશ્ચ ભૂમિપ ॥
સેવિતં દુઃખહં ચૈવ સર્વપાપપ્રણાશનમ્

અનાદિનિધનોદંતં સેવિતં સિદ્ધમંડલૈઃ ॥
સ્નાનાદિભિઃ સર્વદૈવ તત્સરો નૃપસત્તમ

વિધિના કુરુતે યસ્તુ નીલોત્સર્ગં ચ તત્તટે ॥
પ્રેતા નૈવ કુલે તસ્ય યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દશ

કન્યાદાનં ચ યે કુર્યુર્વિધિના તત્ર ભૂપતે ॥
તે તિષ્ઠન્તિ બ્રહ્મલોકે યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

મહિષીં ગૃહદાસીં ચ સુરભીં સુતસંયુતામ્ ॥
હેમ વિદ્યાં તથા ભૂમિં રથાંશ્ચ ગજવાસસી

દદાતિ શ્રદ્ધયા તત્ર સોઽક્ષયં સ્વર્ગમશ્નુતે ॥
દેવખાતસ્ય માહાત્મ્યં યઃ પઠેચ્છિવસન્નિધૌ ॥
દીર્ઘમાયુસ્તથા સૌખ્યં લભતે નાત્ર સંશયઃ

યઃ શૃણોતિ નરો ભક્ત્યા નારી વા ત્વિદમદ્ભુતમ્ ॥
કુલે તસ્ય ભવેચ્છ્રેયઃ કલ્પાંતેઽપિ યુધિષ્ઠિર

એતત્સર્વં મયાખ્યાતં હયગ્રીવસ્ય કારણમ્ ॥
પ્રભાસ્તસ્ય તીર્થસ્ય સર્વપાપાયનુત્તયે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્મારણ્ય માહાત્મ્યે હયગ્રીવસ્યાખ્યાનવર્ણનંનામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ