Language

ENहिગુ
Scripture Library

Skanda Purana · Chapter 3

3.1

atha brāhmakhaṇḍe dvitīyaṃ dharmāraṇyakhaṇḍam // ( ३-२) //
१ maṅgalācaraṇam, naimiṣāraṇye samāgataṃ sūtamaharṣiṃ prati śaunakādimaharṣibhiḥ satkāra-
pūrvakaṃ dharmavardhakakathāśravaṇecchayā praśnakaraṇam, atha sūtamaharṣiṇā dharmāraṇya-
māhātmyakathanāyopakramakaraṇam, tatra śrīyamadharmadevasya brahmaṇaḥ sabhāṃ pratigamanam,
tatra brahmasabhāyāṃ vyāsamaharṣiṇā vācyamānāṃ divyāṃ dharmāraṇyakathāṃ śrutvā yamadharma-
devasya svapurīṃ prati gamanam, tatra yamadharmarājaṃ prati nāradasyāgamanam, nāradena
harṣakāraṇaṃ pṛṣṭena yamadharmarājena svasantoṣakāraṇakathanapūrvakaṃ nāradāya brahmaloke
vyāsamukhataḥ śrutāyā dharmāraṇyakathāyāḥ kathanam , yamadharmarājato dharmāraṇyakathāṃ
śrutvā nāradasya bhūtale yudhiṣṭhiraṃ dharmarājaṃ pratyāgamanam, dharmarājasatkṛtena nāradena
dharmāraṇyakathāṃ śuśrūṣave dharmarājāya māghamāse gaṃgāyāṃ snānārthaṃ tvaṃ gaccha adyaiva
vyāsamaharṣirāgamiṣyati tanmukhāttvaṃ dharmāraṇyakathāṃ ca śṛṇvityuktvā nārada-
syāntardhānam, atha dharmarājaṃ prati śrīvyāsamaharṣerāgamanam, atha yudhiṣṭhireṇa
vyāsaṃ siṃhāsane samāveśya sampūjyānāmayapraśnakaraṇam, tato vyāsena yudhiṣṭhi-
rāya dharmāraṇyakathākathanāyopakramakaraṇam ...... ..... १०६

3.2

२ atha noherakāparaparyāyadharmāraṇyamukhyasthānamāhātmyavarṇanam, tatra tasya dharmāraṇyasya
sarvatīrthāraṇyādyatiśāyipuṇyaśālitvavarṇanam, tanmāhātmyajijñāsayā vyāsamaha-
rṣiṃ prati yudhiṣṭhireṇa praśnakaraṇam........ - - १०८

3.1

३ atha vyāsena dharmāraṇyakathārambhakaraṇam, tatra śrībhagavatsvarūpadidṛkṣayā dharmadevasya
vanamadhye gatvā mahādevaṃ dhyātvā tapaścaryāvarṇanam, tattapaḥsamudbhūtāgniśikhāprataptaiḥ
saparivārairvrahmādidevaiḥ kailāse śrīmahādevaṃ prati gatvā mahādevasya stutikaraṇam,
tato rudravacanāddharmato bhayābhāvaṃ jñātvā sarveṣāṃ devānāṃ svasthānaṃ prati gamane'kāra-
ṇameva śaṃkāmāpannenendreṇa bṛhaspatyanumatyā dharmaṃ prati tapovighnakaraṇāyorvaśīvaca-
nādvardhanyākhyāpsarasaḥ saṃpreṣaṇam, tayā ca dharmasamīpaṃ gatvā gāyanasamanvitanṛtyena
dharmarājacittākarṣaṇakaraṇam, vardhanyapsarovarṇanaprasaṃgena strīsvabhāvadoṣānukīrtanam- १०९

3.2

४ atha varddhanyapsarasā saha dharmarājasya saṃvādaḥ,dharmarājena varddhanyapsarase varapradānam,
tato varddhanyā śakrāya dharmasya vyavasitanivedanapūrvakaṃ śakrādvaraṃ labdhvā svasthānaṃ
prati gamanam, athāpsarogamanānantaraṃ dharmadevena pañcāgnisādhanādyugratapaḥkaraṇam,
tadugratapasodvignamānasānāṃ devādīnāṃ kailāsaṃ prati gatvā śivastutikaraṇam,
atha devaiḥ saha śaṅkarasya vane tapasyantaṃ dharmadevaṃ pratyāgamanam, dharmeṇa bhagavataḥ
stutikaraṇam, tatstutiprasannena śaṅkareṇa varapradānaprasaṃge yojanadvitayātmakayamadharma-
tapovanasya dharmāraṇyaprathākaraṇapūvarkaṃ yamadharmadevāya varapradānam, tato dharmāraṇya-
kṣetrasthāpanam, tatra prathamato yamadharmeṇa bhagavato viśveśvarasya dharmeśvarābhikhyayā sva-
yaṃbhuvaliṃgasthāpanam, dharmavāpīkaraṇam, dharmavāpīdharmeśvarayormāhātmyam, tatprasaṃge-
na yamadharmatarpaṇamāhātmyavarṇanam, atha yamadharmarājena svayaṃ dharmāraṇyasya vaibhavava-
rṇanapūrvakaṃ svayaṃsthāpitakṣetrabhūmyai sarvātiśāyitvavarapradānam. ..... ३१०

3.1

५ atha dharmāraṇyeṣu brahmaviṣṇumaheśairvinirmitānāmaṣṭādaśasahasrabrāhmaṇānāṃ māhātmyava-
rṇanam, tatprasaṃgena varṇāśramasadācāravarṇanapūrvakasarvasādhāraṇaprātaḥsmaraṇādinityā-
hnikakramavarṇanam- .. . ... - ११३

3.1

६ atha gṛhasthāśramadharmasadācāralakṣaṇavarṇanam, tatrātithisatkārapraśaṃsā, athāṣṭavidhavi.
vāhalakṣaṇavarṇanam, gṛhasthācaraṇīyapañcamahāyajñādidharmavarṇanam, atha gṛhasthavarja-
nīyakarmavarṇanam, vṛddhopasevanadānādipraśaṃsāvarṇanaṃ ca.... .. ११६

3.2

७ atha dharmāraṇyasthadharmavāpyāṃ tarpaṇapiṇḍadānādimāhātmyavarṇanam, atha śaunakādipṛ-
cchāyāṃ sūtena pativratādharmasadācāravarṇanam, pativratādharmapraśaṃsāprasaṃgena durācā-
riṇīnāṃ durvipākapradarśanam, vidhavāniyamadharmavarṇanam, dharmavāpyāṃ tiladhenvādi-
dānapraśaṃsāvarṇanapuraḥsaraśrāddhamāhāntyavarṇanam.......... ११८

3.2

८ atha śivaskandasaṃvādarūpeṇa dharmāraṇyakathāpraśaṃsanopakramaḥ, tatra śivena skandamukhādi ndrādidevānāgatāñchrutvā sahasā''sanādutthāya gantukāmanayā vṛṣabhe'nārohaṇaṃ dṛṣṭvā skandena śivaṃ prati gamanatvarākāraṇajijñāsayā praśnakaraṇam, atha skandaṃ prati śivena sṛṣṭyādivṛttavarṇanapuraḥsaraṃ paurāṇikakathāvarṇanam, tatra brahmadevasutamarī- cyādimaharṣivaṃśavarṇanapuraḥsaraṃ sūryaputrayamadharmarājanirmitadharmāraṇyamāhātmyavarṇanam, dharmāraṇyaṃ prīta śrīmahāviṣṇumānetuṃ vaikuṇṭhaṃ prati gantumutsukena śivena saha skandā- dīnāṃ brahmādidevānāṃ ca vaikuṇṭhaṃ prati gamanam, tatra gatvā brahmādibhirviṣṇoḥ stuti- karaṇam, brahmādistutyā viṣṇorutthānam ........ ... १२०

3.2

९ atha viṣṇunā brahmādīndevānprati svaṃ pratyāgamanakāraṇe pṛṣṭe sati brahmaṇā dharmā- raṇyadidṛkṣānivedanapuraḥsara tatrāgamanāya viṣṇoḥ prārthanākaraṇam, tato viṣṇunā bāḍhamityuktvā tārkṣyamāruhya brahmarudrendrādidevaiḥ saha dharmāraṇye yamadharmarājaṃ pratyā- gamanam, yamadharmarājena sarveṣāṃ devānāṃ satkārapūrvakaṃ stutikaraṇam, viṣṇunā yamadharmaṃ prati varārthaṃ chandanam, tato yamadharmeṇa svakīye dharmāraṇye maharṣyāśramakara- ṇārthaṃ prārthanāyāṃ kṛtāyāṃ viṣṇvādibhirdevairnānādeśebhyaḥ sadācārasaṃpannānsaśiṣya- parivārānbrāhmaṇānānīye tasmindharmāraṇye teṣāmṛṣīṇāṃ suvipulānāśramānvidhāya sthāpanam. atha tatra dharmāraṇye nivasatāṃ putrapautrādisametānāṃ brāhmaṇānāṃ madhye caturviṃśatimukhyamaharṣigotrapravarādivistārapūrvakaṃ varṇanaṃ tattadgotrodbhavānāṃ brāhma- ṇānāṃ svabhāvavarṇanaṃ ca, atha dharmāraṇyamāhātmyaprasaṅgena jṛmbhakanāmakayakṣavṛttānta- varṇanam tatra jṛmbhakayakṣodvejitasamastabrāhmaṇaprārthanayā sarvadevaisteṣāṃ brāhmaṇānāṃ rakṣaṇāya tasmindharmāraṇye pratyekaikagotrapravaradevatārūpaśrīmātṛprabhṛtiyoginīnāṃ sthā- panam, tato yoginībhī rakṣitānāṃ brāhmaṇānāṃ svāsthyam, atha kadācittatra dharmāraṇye samāgatai rudrādibhirdavairviprāṇāṃ śuśrūṣārthaṃ sṛṣṭiṃ vidhātuṃ viṣṇudvārā brahmāṇaṃ prati preraṇam, tato brahmaṇā dvijaśuśrūṣuvargasisṛkṣayā dharmāraṇye kāmadhenoḥ smaraṇe kṛte sati kāmadhenordharmāraṇye brahmaṇaḥ samīpa āgamanam.... .. १२१

3.1

१० atha brahmaṇā kāmadhenave viprebhyo'nucarapradānārthaṃ svābhiprāyanivedanam, brahmoktiṃ śrutvā kāmadhenvā nijakṣīradhārayā dharollekhane kṛte sati tataḥ śikhāsūtradhāriṣaṭtriṃśatsahasrasaṃkhyākavaṇijāmutpattiḥ, tataḥ sarvadevānuśiṣṭena brahmaṇā teṣāmaṣṭādaśasahasrabrāhma-ṇānāṃ pratibrāhmaṇamanucaradvayapradānapūrvakaṃ tattadbrāhmaṇānusāreṇa tattadbāhmaṇānucarāṇāṃ teṣāṃteṣāṃ vaṇijāṃ gotrapravarādivyavasthākaraṇam, tadanantaraṃ sarvadevaiḥ kāmadhenoḥ stuti-karaṇam, atha teṣāṃ gobhujānāṃ vaṇijāṃ parigrahārthaṃ rudreṇa viśvāvasugandharvato gandharva-
kanyā ānīya tābhiḥ saha gobhujānāṃ dārasaṃgrahakaraṇam, tataḥprabhṛti gāndharva-
vivāhaprathāpravṛttiḥ, ṣaṭtriśatsahasrāṇāṃ teṣāṃ gobhujavaṇijāṃ putrapautrādyasaṃkhyātasaṃ-
tatibhiḥ saha dharmāraṇye nivāsapūrvakaṃ brāhmaṇasevāśuśrūṣādikarmakaraṇavarṇanam... १२४

3.2

११ atha kadācittretāyuge lolajihvākhyarākṣasena dharmāraṇyamāgatyopadrave kriyamāṇe
śrīmātādigotradevībhistena rākṣasena saha yuddhakaraṇam, tadyuddhāvasare tatra viṣṇunā-
gatya preritena nijacakreṇa lolajihvarākṣasasya vadhakaraṇam, tato rakṣobhīpyā palā-
yitānāṃ dharmāraṇyanivāsibrāhmaṇādīnāṃ viṣṇorājñayā devairāmantrya punardharmā-
raṇye sthāpanam, bhagavatā satyalokādāgatya rākṣasaṃ hatvā brāhmaṇānāṃ hitārthaṃ
saṃsthāpitasya purasya satyamandiranāmaprasiddhivarṇanam...... .. १२५

3.1

१२ atha tasya satyamandirasthāpanavaśātsatyapurasya samaṃtataḥ sarvabhāgeṣu gaṇeśabhāskarā-
disarvadevatāvāsavarṇanapuraḥsaraṃ nagaraśobhāvarṇanam, tatra gaṇeśasthāpanaprasaṃgenaṃ
pārvatyāḥ sakāśādgaṇeśotpattyādivṛttāntavarṇanam, sarvadevairgaṇeśasya stutipūrvakaṃ
dharmāraṇyanivāsijanarakṣaṇārthaṃ prārthanākaraṇam, gaṇādhyakṣeṇa devaprārthanāṃ svīkṛtya
dharmāraṇyanivāsijanānāṃ rakṣaṇārthamavasthitau kṛtāyāṃ tatratyasarvajanairvivāhādimaṅga-
-lakāryeṣu nirvighnatāsiddhaye śrīgaṇeśasya pūjanam .. ... ... १२६

3.1

१३ atha dharmāraṇye śaṃbhoḥ paścimabhāge ravikṣetravarṇanaprasaṃgena nāsatyāśvinorutpattisa-
vistaravṛttāntavarṇanam, tatra sūryabhāryāsaṃjñācaritre sūryatejo'sahamānayā saṃjñayā
chāyāyāḥ sūryasamīpe sthāpanānaṃtaraṃ taportha gamanam, chāyayā putravātsalyavaiṣamyataḥ
kruddhasya yamasya prahārārthamudyatapādasyaśāpapradānam, tato yamena niveditaṃ mātṛvṛttāntaṃ
śrutvā sūryeṇa dhyānena svapatnyāḥ saṃjñāyā vaḍavārūpeṇa tapaḥpravṛttiṃ vijñāyā-
śvarūpeṇa tasyāḥ samīpe gamanam, tato vaḍavāyā ghrāṇe liṅgaṃ praveśya sūryeṇa saṃbhoge
kṛte sati yugalayoraśvinoḥ samutpattiḥ, aśvarūpadhāriṇaḥ sūryūsya pūrvapaścima-
khurakṣodattasthale taptakuṇḍadvayotpattiḥ, tattaptaravikuṇḍamāhātmyavarṇanam, tato brahmādidevaistatra sūryasya bakulādityanāmnā saṃsthāpanam, saṃjñāyāḥ kumārayoraśvinośca
sthāpanam, ravikuṇḍabakulārkamāhātmyavarṇanam, bakulārkanāmaprasiddhikāraṇa
varṇanam- ... - ................ १२७

3.2

१४ atha śivaskandasaṃvādena dharmāraṇye hayagrīvasya viṣṇostapaścaryāyā vṛttāntavarṇanam, tatra pūrvaṃ dharātale devairyajña ārabdhe sati viṣṇorāhvānārthaṃ rudrādīnāṃ vaikuṇṭhaṃ prati gama-
nam, tasminkāle bhagavata ekāntasthāne haste dhanurdhṛtvā samādhiyogena tapaḥka-
raṇam, tatastasya prabodhārthaṃ bṛhaspatiproktopāyamācarituṃ vamryāḥ kīṭikāyāstena
bhagavatā haste dhṛtasya dhanuṣo guṇasya kartanāya yajñabhāgapradānacchaṃdanena devairājñāpa-
nam, atha vamryā dhanurguṇe bhakṣitamātra eva jyāghātena viṣṇoḥ śīrṣacchedaḥ,
tasya śīrṣṇaścākāśe gamanapūrvakaṃ nilayanam........... १२८

3.1

१५ atha cchinne tanmastake bahuśaḥ śodhanenāpyalabdhe sati brahmādidevairviśvakarmāṇaṃ prati viṣṇoḥ śiraḥsaṃdhānārthamājñāpanam, atha viśvakarmaṇe devairyajñabhāgapradānasya pratiśra-
vaṇam, tato madhyāhne madhye'mbaraṃ samāpannasya sūryarathasyāśve devaiḥ samānīte sati
viśvakarmaṇā tasyāśvasya śiraśchittvā viṣṇoḥ kabaṃdhe saṃyojanam, tato'śvaśīrṣa-
mahāviṣṇordevaiḥ stutikaraṇam, tatastutisaṃtuṣṭena hayagrīveṇa mayādidevebhyo
varapradānam, tato brahmādidevairyajñakarmakaraṇam, tasminyajñakarmaṇi vamrībhyo viśva-
karmaṇe ca pūrvaṃ pratiśrutasya yajñabhāgasya pradānam, brahmādibhiryajñakarma samāpya
svalokaṃ prati gamanam, atha viṣṇorhayaśīrṣatvakāraṇakathanaprasaṃgena brahmasabhāyāṃ
viṣṇoḥ prāgalbhyavāde brahmaṇā viṣṇoḥ śīrṣapatanarūpaśāpavṛttāṃtavarṇanam, athāśva-
śīrṣeṇa viṣṇunā dharmāraṇye devasarastīrthaśupādya tapaḥkaraṇam, brahmaṇāpi
tatpurataḥ sthitvā tapaḥkaraṇam, tatastattīrthaprabhāvādviṣṇoraśvaśiraso yathāpūrvaṃ-
śubhaśīrṣatvalābhavarṇanam, atha yena mukhena brahmā viṣṇave śāpamadāttattasya mukhaṃ
śārdūlamukhamiva pacamamāsīt, tadbrahmaṇaḥ paṃcamaṃ mukhaṃ dharmāraṇye hareṇa cchedita-
miti kathāvarṇanam, brahmaṇā mokṣatīrthakaraṇapūrvakamokṣeśvarasthāpanavarṇanam, deva-
sarastīrthasnānaprabhāveṇa vandhyātvanivṛttiprabhṛtisatphalaprāptivarṇanam, mokṣeśvaramāhā-
tmyam, devakhātasarovaraprabhāvavarṇanam... ...... १३०

3.2

१६ atha dharmāraṇye brahmaviṣṇurudrairdharmāraṇyanivāsināṃ janānāṃ rākṣasādibhayavināśāya
nānāvidhasthānaviśeṣeṣu śrīmātādigotradevīnāṃ sthāpanavarṇanam, tāsāṃ sthānamātṛ-
kārūpāṇāṃ devīnāṃ svarūpanāmādivarṇanapūrvakapūjāviśeṣādivarṇanam, tatra pūrvadiśi
śrīmātādyānandāparyaṃtadevīnāṃ māhātmyavarṇanam.... ... १३१

3.1

१७ atha dakṣiṇadiksthitaśāṃtādevyādidevīmāhātmyavarṇanapūrvakaśrīmātādevīmāhātmya-
varṇanam........ ... ..... .. १३२

3.133

१८ atha śrīmātādevīmāhātmyavarṇanaprasaṃgena dharmāraṇyasthasadyovivāhitadvijadaṃpatiharaka-
rṇāṭakākhyadaityavadhāya śrīmātādevyā mātaṃgīdevīnirmāṇādivṛttāntavarṇanam, mātaṃ-
gyā karṇāṭakadaityena saha yuddhavarṇanam, tasminyuddhe karṇāṭakena māyayā mātaṃgīṃ
vaṃcayitvā śrīmātādevī pratyāgatya svavaraṇārtha tasyāḥ prārthanākaraṇam, tataḥ
śrīmātādevyā śyāmalayā mamānujayā saha vivāhaṃ kurvityuktvā śyāmalādevīṃ
prati karṇāṭakadaityasya preṣaṇam, tataḥ śyāmalādevyā yuddhena karṇāṭakadaityasya
vadhakaraṇam, tataḥ saṃtuṣṭairdvijādibhiḥ śrīmātāmātaṃgīśyāmalādevīnāṃviśeṣopacāra-
pūrvakapūjāvidhijijñāsayā śrīmātādevī prati praśnakaraṇam, śrīmātādevyā tebhyaḥ
pūjāvidhānakathanam, śrīmātāmātaṃgīśyāmalādevīnāṃ māhātmyavarṇanam

3.2

१९ athendrasaromāhātmyapūrvakendreśvaramāhātmyavarṇanaprasaṃgena vṛtrahatyāsaṃtrastendrakṛtatapaścaryā-vṛttāntavarṇanam, indratīrthendreśvaramāhātmyam, tatsamīpa eva jayantasthāpitajayanteśvaramāhātmyavarṇanam......... ... ... १३६

3.13

२० atha śivatīrthamāhātmyaprasaṃgena śrīśaṃkarasya punarjanmavṛttāntavarṇanama, tatra pārvatyai
śivena mantrakūṭākṣarabījavarṇanam, tādṛśamaṃtrajapena devyā duṣṭacittatāprāptiḥ,
atha śivasya dharmāraṇyaṃ prati gatvā'kasmātpatanam, tasyāṃgasvedataḥ kūṭagaṇānā-
mutpattiḥ, tairgaṇaiḥ kālakūṭopari sthitvā kūṭamaṃtrasādhane kṛte sati teṣāṃ siddha-
tayā svaṃ pratyeva śivatvena kathanaṃ śrutvā pārvatyāḥ salajjatvam, tataḥ śivājñayā
pārvatyā tapaḥ kṛtvā śivasya santoṣaṇam, tasya tapaḥsthānasya dharākṣetrākhyayā
prasiddhiḥ, tasya dharākṣetrasya māhātmyavarṇanam... ... ...

3.2

२१ atha dharmāraṇyasthitabhaṭṭārikādikuladevatānāṃ dharmāraṇyanivāsibrāhmaṇagotrapravaradevatā-
vaṭaṃkādīnāṃ ca savistaraṃ varṇanam... ..... ... १३८

3.2

२२ atha dharmāraṇye brahmavistumaheśairvinirmitānāmāśāpūryādiyoginīnāṃ prācyādidigde-
śasthānasthitivarṇanam............. .. १३९

3.2

२३ atha kadāciddānavaiḥ saha yuddhe parājitairdevairbrahmāṇaṃ prati gamanam, tato brahmājñayā
sarvaidevairdharmāraṇyaṃ pratyāgatya sahasrābdaparyataṃ satrāraṃbhaṇam, tatra satre vividhapakvānna-
bhojanapradānena brāhmaṇānāṃ saṃtarpaṇam, tato dharmāraṇye dānaprabhāvātprāptabalairde-
vairdaityānāṃ vadhaṃ kṛtvā svargaṃ prati gamanavarṇanam, atha kadācillohāsurākhyenā-
sureṇa dharmāraṇyaṃ pratyāgatya tannivāsināṃ brāhmaṇānāṃ vaṇijāṃ cātyaṃtopadravakara-
ṇam, tadbhayatrastaistatratyairbrāhmaṇairvaṇigbhiśca kāṃdiśikībhūya yatastato nirgatya śūdrai-
rdvijaiścaikībhūya dharmāraṇyānnātidūre śambhugrāme nivāsakaraṇam, vaṇigbhiścāṃḍāla-
jādisvasvamukhyavaṇiṅnāmanirmitagrāmeṣu nivāsakaraṇam, teṣāṃ vaṇijāṃ moheti-
saṃjñākāraṇakathanam, tenaiva kāraṇena tatratyānāṃ vaṇijāṃ jñātibhedavarṇanam, evaṃ
lohāsureṇa dharmāraṇyasyodvāsakaraṇapūrvakaṃ svasthānaṃ prati gamanavarṇanam. ... १३९

3.2

२४ atha yudhiṣṭhireṇa dharmarājenetthaṃ vyāsamukhāddharmāraṇyamāhātmyaṃ śrutvā dharmāraṇyaṃ prati
gatvā tīrthasnāneṣṭāpūrtādividhiṃ kṛtvendraprasthaṃ pratyāgatya rājyaśāsanam, dharmāraṇya-
sthatīrthamāhātmyaprabhāvavarṇanam ........ - -. -... १४०

3.1

२५ atha dharmāraṇye satyalokātsarasvatyāgamanavṛttāntavarṇanaprasaṃgena maharṣīṇāṃ mārkaṇḍe-
yena saha saṃvādavarṇanam, tatra mārkaṇḍeyena svayaṃ satyalokātsarasvatyānayanavarṇanam,
sarasvatyāṃ snānadānaśrāddhādeḥ phalavarṇanam ............ १४१

3.2

२६ atha dharmāraṇyasthitadvārakākṣetramāhātmyavarṇanama,......... ... १४१

3.1

२७ atha dharmāraṇyasthitagovatsaliṃgotpattivṛttāntapūrvakagovatsaliṅgamāhātmyavarṇanam, govatsaliṅgasyāgrato vartamānasya caṇḍālasthalasya varṇanam, govatsaliṅgasamīpasthitagaṅgakūpakamāhātmyavarṇanam... ........... १४२

3.1

२८ atha govatsānnairṛtabhāge lohayaṣṭikāyāṃ sthitasya svayaṃbhuliṅgasya māhātmyavarṇanam, lohayaṣṭikāyāṃ sarasvatyākhye mokṣatīrthe snānadānaśrāddhādiphalavarṇanam ... १४३

3.1

२९ atha lohāsuracaritravarṇanam, tatra lohāsureṇa sarasvatītīre śivasantoṣaṇāya tapa-
ścaryākaraṇam, tapasyatastasyendreṇa tapobhaṃgārthaṃ muṣṭibhistāḍanam, tato devaiḥ saha
lohāsurasya yuddha uttānapatitasya tasyorasi śaṃkarasya kaṇṭhe brahmaṇaścaraṇayorvi-
ṣṇoścāvasthitivarṇanam atha brahmavākyāllohāsurasya svaśarīre brahmaviṣṇumaheśvara-
sthityā santuṣṭasya tasmindharmāraṇye tathaivottānapatitasthityāṃ'vasthānam, tato
brahmaviṣṇurudrairlohāsurasya varapradānavarṇanam.. १४३

3.1

३० atha dharmāraṇyasthatīrthamāhātmyaprasaṃgena śrīrāmacandrasya bhagavato bālyamārabhya sītāpariṇaya-vanavāsa-rākṣasayuddha-rāvaṇahanana-sītāprāptyayoyā''gamana-rājyābhi-
ṣekaparyaṃta savistaracaritravarṇanam, atha vasiṣṭhaṃ prati rāmeṇa sarvatīrthottamatīrthamā-
hātmyajijñāsayā praśnakaraṇam......... ... १४५

3.1

३१ atha rāmeṇa svakṛtabrāhmaṇarākṣasahatyādoṣanivṛttaye vasiṣṭhaṃ prati sarvottamatīrthe pṛṣṭe sati vasiṣṭhena maharṣiṇā gaṃgānarmadādyanekatīrthamāhātmyakathanapūrvakaṃ dharmāraṇyasya
sarvottamatvavarṇanapuraḥsaramāhātmyavarṇanam vasiṣṭhaproktaṃ dharmāraṇyakṣetramāhātmyaṃ śrutvā
śrīrāmacandreṇa svakīyaparivāraiḥ saha dharmāraṇyakṣetrayātrākaraṇam, tatra māṃḍalikapuraṃ
gatvā tatastatratyairvaṇigjanaiḥ saha vasiṣṭhavacanācchrīrāmeṇa śibikāvāhanaṃ tyaktvā
svayaṃ pādacāreṇa sarvasainikaiḥ svaparivāraiśca saha yathāśāstraṃ yātrāvidhiṃ vidhāya
śrīrāmeśvarakāmeśvarābhikhyaśivaliṅge saṃsthāpya kṛtakṛtyatāṃ samāsādya svasthatayā
nadītīre svaparivāraiḥ saha havanam, atha tatrā'rdharātrasamaye'kasmātkasyāścinnāryā
rodanaṃ śrutvā tasyā vṛttaṃ vijñātuṃ tasyāḥ samīpe nijadūtapreṣaṇam atha tayā nāryā
śrīrāmasya svayamatrāgamane sati nijavṛttaṃ nivedayiṣyāmīti kathanam... १४७

3.1

३२ atha dūtaiḥ śrīrāmasamīpamāgatya tasyā nāryā vacanasya kathanam, tataḥ śrīrāmeṇa svayaṃ tasyā nāryāḥ samīpe gatvā rodanakāraṇe pṛṣṭe sati tayā dharmāraṇyādhidevatayā
śrīmātādevyā śrīrāmapraśaṃsāpūrvakaṃ lohāsurakṛtadharmāraṇyanirjanatvarūpanijaduḥkhani-
vedanarthakaṃ dharmāraṇye punaḥ pūrvavadbrāhmaṇādisarvajanasarvasadācārakulācārasaṃsthāpana-
pravṛttyuddeśena śrīrāmaṃ prati prārthanākaraṇam śrīmātāvacanaṃ śrutvā śrīrāmeṇa dharmā-
raṇyasya punaḥ pūrvavatsatyamaṃdiranagarasthitisthāpanārthaṃ jaganmātuḥ samīpe pratijñāṃ
kṛtvā nijadūtānsaṃpreṣya taddvārā yatratatra sthitāstatratyānsarvabrāhmaṇānstutiprārthanā-
pūrvakaṃ mahatā satkāreṇānīya teṣāṃ pūjāsatkāraṃ vidhāya tebhyo vastrālaṃkāraradhana-
prabhṛtibahuvidhadānapradānam ...... ... .. ... १४८

3.1

३३ atha śrīrāmeṇa teṣāṃ tatkṣetranivāsināṃ brāhmaṇānāṃ purato dharmāraṇyakṣetrasya jīrṇoddhāraṃ kṛtvā yajñapūrvakaṃ dānapradānārthaṃ prārthanākaraṇam, tatastaiḥ sarvairbrāhmaṇairmilitvā saṃmaṃtrya śrīrāmaṃ prati sveṣāṃ pratigrahaparāṅmukhatvarūpasvadharmakathanapūrvakabrahmaviṣṇumaheśvarā- jñāvartitvavarṇanam, tataḥ śrīrāmeṇa brahmaviṣṇuśivādisamastadevānāṃ smaraṇam, śrīrā- masya smaraṇamātreṇa brahmādisamastadevānāmāgamanam, śrīrāmeṇa teṣāṃ sarveṣāṃ devānāṃ pūjādinā satkārakaraṇam, tataḥ samastadevaiḥ śrīrāmacandrasya dharmāraṇyakṣetra- jīrṇoddhārecchāṃ dṛṣṭvā praśaṃsākaraṇam, tataḥ śrīrāmacandreṇa teṣāṃ brahmaviṣṇurudrādi- devānāmanujñāṃ labdhvā śrīdharmāraṇyakṣetrasya jīrṇoddhārakāryārambhaṃ vidhāya vividhaba- hiḥśālāgṛhaśālābrahmaśālānāṃ nirmāpaṇaṃ kṛtvā tāsu sarvāsu vividhadhanadhānyadhā- tudhenuratnādivastusaṃbhārānsaṃpūrya catuścatvāriṃśacchatagrāmāṇāṃ brāhmaṇebhyaḥ pradānakara- ṇam, ṣaṭtriṃśatsahasragobhujavaṇigbhyaśca śvetāśvacāmarakhaḍgapradānapūvarkaṃ brāhmaṇānāṃ śuśrūṣākaraṇāyājñākaraṇam, vivāhādisamaye cāmarādirājacihnadhāraṇagurukuladevī- pūjādyarthamājñākaraṇaṃ ca, sapādalakṣamāṇḍalīkamaṇḍaleśvaravaṇijāṃ ca cāmarakhaḍgādi pradāya dvijaśuśrūṣārthamājñākaraṇam, tataḥ svakulasvāmisūryapratiṣṭhāṃ kṛtvā brahma- devaśrīmātāśūnyasvāmiharigaṇādhyakṣādidevatāsthāpanapūrvakaṃ durgakuṃḍapratolīdharmavā- pīkūpaprabhṛtinagaropayogivyavasthāṃ vidhāya tāmrapaṭṭe'khaṇḍaśāsanaṃ vilikhya traivi- dyavidyebhyo brāhmaṇebhyaḥ pradāya tasya dharmāraṇyakṣetrasya tannivāsināṃ brāhmaṇānāṃ vaṇijāṃ ca niraṃtaraṃ rakṣārthaṃ māruterājñākaraṇam, evaṃ jīrṇoddhāraṃ kṛtvā kṛtakṛtyena śrīrāmeṇa śrīmātaraṃ saṃpūjya praṇamya devebhyo dvijebhyaścāśīrgrahaṇam.... ... १५०

3.2

३४ atha śrīrāmacandreṇa brāhmaṇebhyo dattasya tāmrapaṭṭaśāsanasya madhye vilikhitasya lekhasya varṇanam, tairbrāhmaṇaiḥ śrīrāmacandradattasya tāmapaṭṭaśāsanasyāhanyahani sevā- karaṇam, tataḥ śrīrāmacandrasya tatratyānbrāhmaṇānvaṇijaśca māruti prati sadā svecchānivedanaṃ kartavyaṃ sa sadā vaḥ kāryaṃ kariṣyatītyabhayavacanapradānapūrvakaṃ brāhma-
ṇājñāṃ gṛhītvā'yodhyāpurīṃ pratyāgatya rājyakaraṇavarṇanam ... ... १५१

3.2

३५ atha śrīrāmeṇāyodhyāyāṃ kadācitkathāprasaṃge śrīvasiṣṭhamukhāraviṃdāddharmāraṇyakṣetrastha-
prayāgatriveṇīśuklatīrthasiddhakṣetrakāśīgaṅgādharmāraṇyasuvarṇāharikṣetrādimāhātmyaṃ śrutvā
dharmāraṇye punaryātrāṃ vidhātuṃ svaparijanaiḥ saha gatvā moherakapure sthitvā vasiṣṭhā-
jñayā samāhūtaiḥ kuśikādimaharṣibhiḥ saha yajñakṛtyaṃ samāpyāvabhṛthasnānakaraṇam, atha
tatra yajñānte sītāyā vijñaptyā moherakapurasya purataḥ sītānāmnā sītāpuraṃ nirmāya viduṣe brāhmaṇāya samarpaṇam, atha dharmālayaṃ prati gatvā sītāvacanena guruvākyena ca
śrīrāmacandreṇa brāhmaṇebhyaḥ ṣoḍaśamahādānakaraṇapūrvakaṃ sītāpuramārabhya satyamandira-
paryaṃta pañcapañcāśadgrāmadānavṛttāntavarṇanam, teṣu pañcapañcāśadgrāmeṣu nivasatāṃ
vātsyāyanādyaṣṭādaśasahasramaharṣīṇāṃ śuśrūṣārthaṃ ṣaṭtriṃśatsahasravaiśyānāṃ taccaturguṇaśū
drāṇāṃ ca pradānakaraṇam, atha rāmeṇa viprāṇāṃ prārthanāpūrvakaṃ vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ ca
teṣāṃ viprāṇāṃ śuśrūṣārthamājñākaraṇam, tataḥ śrīrāmacandrasya svapurīṃ pratyāgamanam,
evaṃ śrīrāmacandreṇa dharmāraṇyakṣetrasthatīrthasthānajīrṇoddhārakaraṇavṛttāntavarṇanam ... १५२

3.1

३६ atha nāradāya brahmadevena hanumatkṛtarakṣaṇaprabhāvāddharmāraṇyasya susthitivarṇanam, yudhiṣṭhireṇa vyāsaṃ prati dharmāraṇyasya kadāpi bhaṅgo jāto na veti praśnakaraṇam, tato
vyāsamaharṣiṇā pūrvakaliyugavṛttāntavarṇanam, tatra kānyakubjādhipasārvabhaumā-
''manāmakarājavṛttāntavarṇanam, tena svagurutaḥ kalidharmaṃ śrutvā kaliprabhāveṇa tenā-
''mabhūpatinā kaluṣitacittatayā vaiṣṇavaṃ dharmamutsṛjya bauddhadharmasvīkaraṇavṛttāntaḥ,
atha tasyāmabhūpasya bhāryāyāmāmānāmnyāṃ ratnagaṅgākhyāyāḥ kanyāyā utpattiḥ,
tasyā ratnagaṅgākhyāyāḥ kṣapaṇakairmohitatayā jainadharmaparāyaṇatāvarṇanam, brahmāvartā-
dhipataye kuṃbhīpālāya ratnagaṅgāyāḥ pradānam, tasyā vivāhe tatpitrā''mabhūpena tatpataye
dharmāraṇyasthitamoherakākhyapurapradānam tataḥ kuṃbhīpālena bhūpena dharmāraṇyaṃ samāgatya moherakanagaraṃ nijarājadhānīṃ kṛtvā tasminnijarājye sarvato jainadharmasya vistāra. karaṇam, tadā sarvavarṇānāṃ jainadharme pravṛttiḥ, śrīrāmacandrasakāśato labdhaśāsana- patrāṇāṃ brāhmaṇānāṃ vṛttilope sati taiḥ sarvairmoḍhabrāhmaṇairmilitvā kānyakubja- deśe sārvabhaumamāmabhūpatiṃ gatvā tasmai rāmadattaśāsanapatravṛttāṃtaṃ nivedya tajjā- mātṛkṛta-nijavṛttilopavṛttāntanivedanam, tata āmabhūpena taddvijadvārā nijajāmātre rāmaśāsanapālanāyājñāpreṣaṇam, kuṃbhīpālāparaparyāyeṇa kumārapālā- khyena dharmāraṇyabhūbhṛtā satyāmapi śvaśurasyājñāyāṃ rāmaśāsanasyānādaraṃ kṛtvā brāhmaṇebhyo vṛttiharaṇārthamudyamya nāstikavādena māruterānayanena pratyayo dīyatāmiti brāhmaṇānprati kathanam, tatastairbrāhmaṇaiḥ setubaṃdhe sthitaṃ mārutiṃ pratyānetuṃ tatra dharmasthāne sarvaiḥ saha militvā gamanāya saṃghaśo dvijamelāpakasabhāṃ kṛtvā sarveṣāṃ saṃghībhūya rāmeśvaraṃ prati mārutyānayanāya gaṃtuṃ dṛḍhaniścayapratijñāṃ kṛtvā hastākṣaragrahaṇam, aṣṭādaśasahasrabrāhmaṇānāṃ rāmeśvarakṣetraṃ prati gaṃtuṃ pravṛttānāṃ nivāraṇārthaṃ sarvagobhujebhyo rājñā kumārapālenājñāyāṃ kṛtāyāṃ taiḥ ṣaṭtriṃśatsahasrai- jainadharmeṇāliptaiḥ śuddhairgobhujavaṇigbhirbrāhmaṇebhyaḥ śāpabhayādrājñaśca vṛttibhaṃga- bhayānmaunasvīkaraṇam, tataścāḍālayasthānāṃ katipayānāṃ jainadharmaparāyaṇānāṃ śūdrāṇāṃ madhye katicicchūdrāṇāṃ brāhmaṇanivāraṇārthaṃ rājñā preṣaṇam, tairjaina- dharmavāsanākaluṣitacittaiḥ katipayaiḥ śūdrai rājājñayā teṣāṃ brāhmaṇānāṃ samīpaṃ gatvā teṣāṃ parāvartanāya hetuvādena saṃbhāṣaṇakaraṇam, teṣāṃ śūdrāṇāṃ hetuvādavacaḥ śrutvā śithiladṛḍhasaṃkalpabaṃdhanairaṣṭādaśasahasrabrāhmaṇānāṃ madhye pañcadaśasahasrasaṃkhyā- kairbrāhmaṇai rāmaśāsanānapekṣāpradarśanapūrvakaṃ rāmeśvarakṣetraṃ prati gamanātparāvartanam, urvaritānāṃ ca trisahasrasaṃkhyākānāṃ dvijānāṃ dṛḍhaniścayena śrīrāmeśvarakṣetre mārutiṃ prati gamanam, madhyemārgamatiśramakhinnānāṃ teṣāṃ samīpe śrīrāmapreraṇayā mārutervṛddha- brāhmaṇarūpeṇāgamanam, brāhmaṇoddeśajijñāsayā praśnakaraṇena rāmadarśanasyāśakyatāka-
thanena ca tānbrāhmaṇānbahudhā parīkṣya tato hanumatā tebhyo nijarūpapradarśanapūrvakaṃ
tānbrāhmaṇānsetubandharāmeśvaraṃ pratyānīya rāmeśvaramahādevadarśanādikaṃ kārayitvā
taddarśanena svātmano dhanyatāmananapūrvakaṃ praśaṃsākaraṇam....... १५४

3.1

३७ atha taistrisahasrabrāhmaṇairmāruteḥ stutikaraṇam, tatstutisaṃtuṣṭena mārutinā tebhyaḥ
kṣunnivṛttaye bhakṣaṇārthaṃ phalapradānam, tatastebhyo brāhmaṇebhyo'bhijñānārthaṃ nijakakṣā-
dvayastharomṇāṃ pṛthakpṛthakpuṭikādvaṃya pradāya krameṇa rājñaḥ samagraiśvaryadahanārthaṃ samagrai
śvaryapunarujjīvanārthaṃ ca rājadvāre prakṣepaṇāyājñākaraṇam, tatastatpuṭikādvayaṃ
samādāya suprasannaistairmoḍhabrāhmaṇaistatra śrīmārutisamīpe śrīrāmatīrthe trirātraṃ sthitvā
brahmayajñādikaraṇam, tatastṛtīyadinarātrau hanumatā daśayojanavistīrṇaśilāyāṃ
tāndvijānsthāpayitvā śayanārthaṃ vijñaptikaraṇam, tato nidrāṇeṣu teṣu dvijeṣu
mārutinā nijapiturvāyordvārā tasyāḥ śilāyā dharmāraṇyaṃ prati saṃprāpaṇam,
atha dharmāraṇye tayā viśālayā śilayā saha teṣvāgateṣu grāmasthitairjanaisteṣāṃ
brāhmaṇānāṃ putrapautraiśca tatsamīpaṃ pratyāgamanam, teṣāṃ trisahasrabrāhmaṇānāṃ sarvairgrāma-
sthitairbrāhmaṇaiḥ saha samāgamanasaṃbhāṣaṇotsavānantaraṃ mahatā samāraṃbheṇa svasvasadanaṃ
prati gamanam.. - ....... ...... १५८

3.2

३८ atha paredyuḥ prabhāte paurvāhnikakarmasamāptyanantaraṃ tairbrāhmaṇai rājasabhāṃ gatvā rājñe nijagrāmaprabhṛtivṛttipradānāya śrīmārutisaṃdeśanivedanam tadbrāhmaṇoditaṃ mārutisaṃde-
śaṃ śrutvā rājñā kumārapālena tadanādaraṇe kriyamāṇe tairbrāhmaṇairmārutidattakakṣāroma
puṭikādvayamadhyata ekasyā bāmakakṣāstharomapuṭikāyā rājadvāre prakṣepakaraṇam
tena prakṣepamātreṇa tatkālameva tasya kumārapālasya rājñaḥ samastastrīputragajāśvādivai-
bhavadahanam, nagnakṣapaṇakānāṃ kumārapālarājñaśca tenāgniprakopenātīvadurdaśāvarṇanam,
tataḥ kumārapālena rājñā teṣāṃ brāhmaṇānāṃ saṃnidhau śaraṇagamanam, tatastaiḥ kṛpālu-
bhirbrāhmaṇaistasmai bhūpāya śrīmārutidattadakṣiṇakakṣāromapuṭikāyāḥ pradānam, tasyāṃ
puṭikāyāṃ rājadvāre prakṣiptamātrāyāṃ rājñaḥ punaḥ samastastrīputragajāśvādivaibhava saṃjīvanapuraḥsarasarvaśāṃtiprāptiḥ,tataḥ saṃjātaśrīrāmamārutiprabhāvapratyayena tena rājñā tebhyo viprebhyaḥ purāvannavīnaṃ vṛttiśāsanapatraṃ kṛtvā pradānam, svarājyātsarvanagna- kṣapaṇakādivedabāhyapāṣaṃḍalokānāṃ niṣkāsanam, atha ṣaṭtriṃśatsahasrasadācāra- saṃpannagobhujavaṇijāmaḍhavījānāṃ vaṇijāṃ ca yathāpūrvaṃ vipraśuśrūṣārthaṃ nirūpaṇam, atha rājñā dattasya vṛttiśāsanapatrasya setubandhagatatrisahasrabrāhmaṇānāmevādhikāravarṇanam, pañcadaśasahasrasaṃkhyākānāṃ setubaṃdhagamane nijapratijñāvacanalopakarāṇāṃ brāhmaṇānāṃ grāmavṛttisaṃbaṃdhānadhikāritvanirūpaṇam, satyapratijñāṃ kurvāṇānāṃ trayīvidyasaṃjñakānāṃ trisahasrabrāhmaṇānāṃ moherakapuramadhye nivāsakaraṇam, svapratijñābhaṃgakarāṇāṃ ca sarveṣāṃ cāturvidyasaṃjñakānāṃ pañcadaśasahasrasaṃkhyākānāṃ brāhmaṇānāṃ moherakagrāmādba- hiḥ sukhavāsasthāne nivāsakaraṇam, sarvaistairmoḍhavaṃśajaistraividyaiścāturvedibhiśca brāhmaṇaiḥ prativarṣaṃ pauṣaśuklatrayodaśyāṃ kuladevatāpūjanotsavakaraṇavarṇanam..... १५९

3.2

३९ atha kadācidbrahmaviṣṇurudrādidevānāṃ dharmāraṇyaṃ pratyāgamanam tatratyaiḥ sarvairbrāhmaṇai- rgobhujākhyavaṇigbhiśca teṣāṃ pūjādisatkārakaraṇam, tairbrahmādibhirdevaisteṣāṃ dharmāra- ṇyanivāsināṃ brāhmaṇānāṃ pṛthakpṛthagvṛttivibhāgaṃ kṛtvā svasthānaṃ prati gamanam, tataḥ paṃcapaṃcāśadgrāmeṣu paṃcadaśasahasrāṇāṃ cāturvidyānāṃ traividyānāṃ ca brāhmaṇānāṃ nivāsavarṇanam, cāturvidyānāṃ paṃcadaśagotranāmāni, sītāpurādipaṃcapaṃcāśadgrā- manāmavarṇanam, atha sītāpurādipaṃcapaṃcāśadgrāmasthānanivāsi cāturvidyavrāhmaṇasa vistaragotrapravaradevatāsvabhāvādivarṇanam, atha hanumatsamīpataḥ samāgatānāṃ traividyabrāhmaṇānāṃ śīlāyādisaptadaśasthānanirūpaṇam, caturviṃśaticāturvidyānāṃ traividyānāṃ ca kiyatkālaparyantaṃ virodha āsīditi varṇanam, atha keṣāṃcicchūdrāṇāṃ bhraṣṭācāravaśena jātibhedavarṇanam, atha kaliyuge prāpte tatratyānāṃ keṣāṃcidvaṇijāṃ madhye bhraṣṭācāravaśātpṛthagācāravaśācca saṃbandhapṛthakkaraṇādivarṇanam, atha pūrvaṃ
kumārapālarājabhayātsītāpuraṃ vihāya sābhramatītaṭe nivāsārthaṃ gatānāṃ punarā
gatya sukhavāsakasthānanivāsapūrvarkaṃ dhenusaṃcāraṇavṛttyopajīvanavarṇanam tatasteṣu
cāturvidyabrāhmaṇānāṃ vidhavāsu kanyāsu gopālavṛttidhārakairbrāhmaṇaiḥ saṃbhogeno
tpāditānāṃ kumārāṇāṃ kātībhagolakadhenujanāmnā khyātivarṇanam, atha hanumatsakā-
śāgatānāṃ grāmavṛttyadhikāravatāṃ traividyānāṃ trisahasrabrāhmaṇānāṃ madhye katipayaiḥ
kuṣṭhipaṃgumūrkhabadhirakāṇakubjamūkādibhiḥ svajātimadhye syavivāhārthaṃ kanya
kāyā alābhavaśādyaunasabaṃdhena cāturvidyakanyakābhiḥ sahodvāhena samutpāditānāṃ
miśrasaṃbhūtīnāṃ brāhmaṇānāṃ tridalajasaṃjñāvarṇanam, teṣāṃ vṛttivibhāgapūrvakajñātibheda
varṇanam................. .... १६१

3.1

४० atha pūrvoktaprakāreṇa moherakapure jñātibhedasamutpattyanantaraṃ brāhmaṇādīnāṃ kaliyuge pāpācārabhītyā sarvasaṃmatyā paraṃparāgatadharmācārakulācārasthānācāraprabhṛtigotramātṛ-
pūjāvidhyādivyavasthāpatrakaraṇavarṇanam, sarveṣāṃ moḍhabrāhmaṇānāṃ gotrapravarāvaṭaṃka
śākhādivarṇanam, dharmāraṇyasthānāṃ vaṇijāṃ śūdrāṇāṃ ca dvijaśuśrūṣāparāyaṇatvo-
padeśavarṇanam, dharmāraṇyamāhātmyaphalaśrutivarṇanapuraḥsaraṃ dharmāraṇyamāhātmyasamāpti-
varṇanam......... १६८

iti brāhmakhaṇḍe dvitīyaṃ dharmāraṇyamāhātmyam / / ( ३ -२) //

Original text: skandapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc