સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3

અથ બ્રાહ્મખણ્ડે દ્વિતીયં ધર્મારણ્યખણ્ડમ્ ॥ ( ૩-૨) ॥
૧ મઙ્ગલાચરણમ્, નૈમિષારણ્યે સમાગતં સૂતમહર્ષિં પ્રતિ શૌનકાદિમહર્ષિભિઃ સત્કાર-
પૂર્વકં ધર્મવર્ધકકથાશ્રવણેચ્છયા પ્રશ્નકરણમ્, અથ સૂતમહર્ષિણા ધર્મારણ્ય-
માહાત્મ્યકથનાયોપક્રમકરણમ્, તત્ર શ્રીયમધર્મદેવસ્ય બ્રહ્મણઃ સભાં પ્રતિગમનમ્,
તત્ર બ્રહ્મસભાયાં વ્યાસમહર્ષિણા વાચ્યમાનાં દિવ્યાં ધર્મારણ્યકથાં શ્રુત્વા યમધર્મ-
દેવસ્ય સ્વપુરીં પ્રતિ ગમનમ્, તત્ર યમધર્મરાજં પ્રતિ નારદસ્યાગમનમ્, નારદેન
હર્ષકારણં પૃષ્ટેન યમધર્મરાજેન સ્વસન્તોષકારણકથનપૂર્વકં નારદાય બ્રહ્મલોકે
વ્યાસમુખતઃ શ્રુતાયા ધર્મારણ્યકથાયાઃ કથનમ્ , યમધર્મરાજતો ધર્મારણ્યકથાં
શ્રુત્વા નારદસ્ય ભૂતલે યુધિષ્ઠિરં ધર્મરાજં પ્રત્યાગમનમ્, ધર્મરાજસત્કૃતેન નારદેન
ધર્મારણ્યકથાં શુશ્રૂષવે ધર્મરાજાય માઘમાસે ગંગાયાં સ્નાનાર્થં ત્વં ગચ્છ અદ્યૈવ
વ્યાસમહર્ષિરાગમિષ્યતિ તન્મુખાત્ત્વં ધર્મારણ્યકથાં ચ શૃણ્વિત્યુક્ત્વા નારદ-
સ્યાન્તર્ધાનમ્, અથ ધર્મરાજં પ્રતિ શ્રીવ્યાસમહર્ષેરાગમનમ્, અથ યુધિષ્ઠિરેણ
વ્યાસં સિંહાસને સમાવેશ્ય સમ્પૂજ્યાનામયપ્રશ્નકરણમ્, તતો વ્યાસેન યુધિષ્ઠિ-
રાય ધર્મારણ્યકથાકથનાયોપક્રમકરણમ્ ...... ..... ૧૦૬

૨ અથ નોહેરકાપરપર્યાયધર્મારણ્યમુખ્યસ્થાનમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્ર તસ્ય ધર્મારણ્યસ્ય
સર્વતીર્થારણ્યાદ્યતિશાયિપુણ્યશાલિત્વવર્ણનમ્, તન્માહાત્મ્યજિજ્ઞાસયા વ્યાસમહ-
ર્ષિં પ્રતિ યુધિષ્ઠિરેણ પ્રશ્નકરણમ્........ - - ૧૦૮

૩ અથ વ્યાસેન ધર્મારણ્યકથારમ્ભકરણમ્, તત્ર શ્રીભગવત્સ્વરૂપદિદૃક્ષયા ધર્મદેવસ્ય
વનમધ્યે ગત્વા મહાદેવં ધ્યાત્વા તપશ્ચર્યાવર્ણનમ્, તત્તપઃસમુદ્ભૂતાગ્નિશિખાપ્રતપ્તૈઃ
સપરિવારૈર્વ્રહ્માદિદેવૈઃ કૈલાસે શ્રીમહાદેવં પ્રતિ ગત્વા મહાદેવસ્ય સ્તુતિકરણમ્,
તતો રુદ્રવચનાદ્ધર્મતો ભયાભાવં જ્ઞાત્વા સર્વેષાં દેવાનાં સ્વસ્થાનં પ્રતિ ગમનેઽકાર-
ણમેવ શંકામાપન્નેનેન્દ્રેણ બૃહસ્પત્યનુમત્યા ધર્મં પ્રતિ તપોવિઘ્નકરણાયોર્વશીવચ-
નાદ્વર્ધન્યાખ્યાપ્સરસઃ સંપ્રેષણમ્, તયા ચ ધર્મસમીપં ગત્વા ગાયનસમન્વિતનૃત્યેન
ધર્મરાજચિત્તાકર્ષણકરણમ્, વર્ધન્યપ્સરોવર્ણનપ્રસંગેન સ્ત્રીસ્વભાવદોષાનુકીર્તનમ્- ૧૦૯

૪ અથ વર્દ્ધન્યપ્સરસા સહ ધર્મરાજસ્ય સંવાદઃ,ધર્મરાજેન વર્દ્ધન્યપ્સરસે વરપ્રદાનમ્,
તતો વર્દ્ધન્યા શક્રાય ધર્મસ્ય વ્યવસિતનિવેદનપૂર્વકં શક્રાદ્વરં લબ્ધ્વા સ્વસ્થાનં
પ્રતિ ગમનમ્, અથાપ્સરોગમનાનન્તરં ધર્મદેવેન પઞ્ચાગ્નિસાધનાદ્યુગ્રતપઃકરણમ્,
તદુગ્રતપસોદ્વિગ્નમાનસાનાં દેવાદીનાં કૈલાસં પ્રતિ ગત્વા શિવસ્તુતિકરણમ્,
અથ દેવૈઃ સહ શઙ્કરસ્ય વને તપસ્યન્તં ધર્મદેવં પ્રત્યાગમનમ્, ધર્મેણ ભગવતઃ
સ્તુતિકરણમ્, તત્સ્તુતિપ્રસન્નેન શઙ્કરેણ વરપ્રદાનપ્રસંગે યોજનદ્વિતયાત્મકયમધર્મ-
તપોવનસ્ય ધર્મારણ્યપ્રથાકરણપૂવર્કં યમધર્મદેવાય વરપ્રદાનમ્, તતો ધર્મારણ્ય-
ક્ષેત્રસ્થાપનમ્, તત્ર પ્રથમતો યમધર્મેણ ભગવતો વિશ્વેશ્વરસ્ય ધર્મેશ્વરાભિખ્યયા સ્વ-
યંભુવલિંગસ્થાપનમ્, ધર્મવાપીકરણમ્, ધર્મવાપીધર્મેશ્વરયોર્માહાત્મ્યમ્, તત્પ્રસંગે-
ન યમધર્મતર્પણમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, અથ યમધર્મરાજેન સ્વયં ધર્મારણ્યસ્ય વૈભવવ-
ર્ણનપૂર્વકં સ્વયંસ્થાપિતક્ષેત્રભૂમ્યૈ સર્વાતિશાયિત્વવરપ્રદાનમ્. ..... ૩૧૦

૫ અથ ધર્મારણ્યેષુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશૈર્વિનિર્મિતાનામષ્ટાદશસહસ્રબ્રાહ્મણાનાં માહાત્મ્યવ-
ર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન વર્ણાશ્રમસદાચારવર્ણનપૂર્વકસર્વસાધારણપ્રાતઃસ્મરણાદિનિત્યા-
હ્નિકક્રમવર્ણનમ્- .. . ... - ૧૧૩

૬ અથ ગૃહસ્થાશ્રમધર્મસદાચારલક્ષણવર્ણનમ્, તત્રાતિથિસત્કારપ્રશંસા, અથાષ્ટવિધવિ.
વાહલક્ષણવર્ણનમ્, ગૃહસ્થાચરણીયપઞ્ચમહાયજ્ઞાદિધર્મવર્ણનમ્, અથ ગૃહસ્થવર્જ-
નીયકર્મવર્ણનમ્, વૃદ્ધોપસેવનદાનાદિપ્રશંસાવર્ણનં ચ.... .. ૧૧૬

૭ અથ ધર્મારણ્યસ્થધર્મવાપ્યાં તર્પણપિણ્ડદાનાદિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, અથ શૌનકાદિપૃ-
ચ્છાયાં સૂતેન પતિવ્રતાધર્મસદાચારવર્ણનમ્, પતિવ્રતાધર્મપ્રશંસાપ્રસંગેન દુરાચા-
રિણીનાં દુર્વિપાકપ્રદર્શનમ્, વિધવાનિયમધર્મવર્ણનમ્, ધર્મવાપ્યાં તિલધેન્વાદિ-
દાનપ્રશંસાવર્ણનપુરઃસરશ્રાદ્ધમાહાન્ત્યવર્ણનમ્.......... ૧૧૮

૮ અથ શિવસ્કન્દસંવાદરૂપેણ ધર્મારણ્યકથાપ્રશંસનોપક્રમઃ, તત્ર શિવેન સ્કન્દમુખાદિ ન્દ્રાદિદેવાનાગતાઞ્છ્રુત્વા સહસાઽઽસનાદુત્થાય ગન્તુકામનયા વૃષભેઽનારોહણં દૃષ્ટ્વા સ્કન્દેન શિવં પ્રતિ ગમનત્વરાકારણજિજ્ઞાસયા પ્રશ્નકરણમ્, અથ સ્કન્દં પ્રતિ શિવેન સૃષ્ટ્યાદિવૃત્તવર્ણનપુરઃસરં પૌરાણિકકથાવર્ણનમ્, તત્ર બ્રહ્મદેવસુતમરી- ચ્યાદિમહર્ષિવંશવર્ણનપુરઃસરં સૂર્યપુત્રયમધર્મરાજનિર્મિતધર્મારણ્યમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, ધર્મારણ્યં પ્રીત શ્રીમહાવિષ્ણુમાનેતું વૈકુણ્ઠં પ્રતિ ગન્તુમુત્સુકેન શિવેન સહ સ્કન્દા- દીનાં બ્રહ્માદિદેવાનાં ચ વૈકુણ્ઠં પ્રતિ ગમનમ્, તત્ર ગત્વા બ્રહ્માદિભિર્વિષ્ણોઃ સ્તુતિ- કરણમ્, બ્રહ્માદિસ્તુત્યા વિષ્ણોરુત્થાનમ્ ........ ... ૧૨૦

૯ અથ વિષ્ણુના બ્રહ્માદીન્દેવાન્પ્રતિ સ્વં પ્રત્યાગમનકારણે પૃષ્ટે સતિ બ્રહ્મણા ધર્મા- રણ્યદિદૃક્ષાનિવેદનપુરઃસર તત્રાગમનાય વિષ્ણોઃ પ્રાર્થનાકરણમ્, તતો વિષ્ણુના બાઢમિત્યુક્ત્વા તાર્ક્ષ્યમારુહ્ય બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રાદિદેવૈઃ સહ ધર્મારણ્યે યમધર્મરાજં પ્રત્યા- ગમનમ્, યમધર્મરાજેન સર્વેષાં દેવાનાં સત્કારપૂર્વકં સ્તુતિકરણમ્, વિષ્ણુના યમધર્મં પ્રતિ વરાર્થં છન્દનમ્, તતો યમધર્મેણ સ્વકીયે ધર્મારણ્યે મહર્ષ્યાશ્રમકર- ણાર્થં પ્રાર્થનાયાં કૃતાયાં વિષ્ણ્વાદિભિર્દેવૈર્નાનાદેશેભ્યઃ સદાચારસંપન્નાન્સશિષ્ય- પરિવારાન્બ્રાહ્મણાનાનીયે તસ્મિન્ધર્મારણ્યે તેષામૃષીણાં સુવિપુલાનાશ્રમાન્વિધાય સ્થાપનમ્. અથ તત્ર ધર્મારણ્યે નિવસતાં પુત્રપૌત્રાદિસમેતાનાં બ્રાહ્મણાનાં મધ્યે ચતુર્વિંશતિમુખ્યમહર્ષિગોત્રપ્રવરાદિવિસ્તારપૂર્વકં વર્ણનં તત્તદ્ગોત્રોદ્ભવાનાં બ્રાહ્મ- ણાનાં સ્વભાવવર્ણનં ચ, અથ ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યપ્રસઙ્ગેન જૃમ્ભકનામકયક્ષવૃત્તાન્ત- વર્ણનમ્ તત્ર જૃમ્ભકયક્ષોદ્વેજિતસમસ્તબ્રાહ્મણપ્રાર્થનયા સર્વદેવૈસ્તેષાં બ્રાહ્મણાનાં રક્ષણાય તસ્મિન્ધર્મારણ્યે પ્રત્યેકૈકગોત્રપ્રવરદેવતારૂપશ્રીમાતૃપ્રભૃતિયોગિનીનાં સ્થા- પનમ્, તતો યોગિનીભી રક્ષિતાનાં બ્રાહ્મણાનાં સ્વાસ્થ્યમ્, અથ કદાચિત્તત્ર ધર્મારણ્યે સમાગતૈ રુદ્રાદિભિર્દવૈર્વિપ્રાણાં શુશ્રૂષાર્થં સૃષ્ટિં વિધાતું વિષ્ણુદ્વારા બ્રહ્માણં પ્રતિ પ્રેરણમ્, તતો બ્રહ્મણા દ્વિજશુશ્રૂષુવર્ગસિસૃક્ષયા ધર્મારણ્યે કામધેનોઃ સ્મરણે કૃતે સતિ કામધેનોર્ધર્મારણ્યે બ્રહ્મણઃ સમીપ આગમનમ્.... .. ૧૨૧

૧૦ અથ બ્રહ્મણા કામધેનવે વિપ્રેભ્યોઽનુચરપ્રદાનાર્થં સ્વાભિપ્રાયનિવેદનમ્, બ્રહ્મોક્તિં શ્રુત્વા કામધેન્વા નિજક્ષીરધારયા ધરોલ્લેખને કૃતે સતિ તતઃ શિખાસૂત્રધારિષટ્ત્રિંશત્સહસ્રસંખ્યાકવણિજામુત્પત્તિઃ, તતઃ સર્વદેવાનુશિષ્ટેન બ્રહ્મણા તેષામષ્ટાદશસહસ્રબ્રાહ્મ-ણાનાં પ્રતિબ્રાહ્મણમનુચરદ્વયપ્રદાનપૂર્વકં તત્તદ્બ્રાહ્મણાનુસારેણ તત્તદ્બાહ્મણાનુચરાણાં તેષાંતેષાં વણિજાં ગોત્રપ્રવરાદિવ્યવસ્થાકરણમ્, તદનન્તરં સર્વદેવૈઃ કામધેનોઃ સ્તુતિ-કરણમ્, અથ તેષાં ગોભુજાનાં વણિજાં પરિગ્રહાર્થં રુદ્રેણ વિશ્વાવસુગન્ધર્વતો ગન્ધર્વ-
કન્યા આનીય તાભિઃ સહ ગોભુજાનાં દારસંગ્રહકરણમ્, તતઃપ્રભૃતિ ગાન્ધર્વ-
વિવાહપ્રથાપ્રવૃત્તિઃ, ષટ્ત્રિશત્સહસ્રાણાં તેષાં ગોભુજવણિજાં પુત્રપૌત્રાદ્યસંખ્યાતસં-
તતિભિઃ સહ ધર્મારણ્યે નિવાસપૂર્વકં બ્રાહ્મણસેવાશુશ્રૂષાદિકર્મકરણવર્ણનમ્... ૧૨૪

૧૧ અથ કદાચિત્ત્રેતાયુગે લોલજિહ્વાખ્યરાક્ષસેન ધર્મારણ્યમાગત્યોપદ્રવે ક્રિયમાણે
શ્રીમાતાદિગોત્રદેવીભિસ્તેન રાક્ષસેન સહ યુદ્ધકરણમ્, તદ્યુદ્ધાવસરે તત્ર વિષ્ણુના-
ગત્ય પ્રેરિતેન નિજચક્રેણ લોલજિહ્વરાક્ષસસ્ય વધકરણમ્, તતો રક્ષોભીપ્યા પલા-
યિતાનાં ધર્મારણ્યનિવાસિબ્રાહ્મણાદીનાં વિષ્ણોરાજ્ઞયા દેવૈરામન્ત્ર્ય પુનર્ધર્મા-
રણ્યે સ્થાપનમ્, ભગવતા સત્યલોકાદાગત્ય રાક્ષસં હત્વા બ્રાહ્મણાનાં હિતાર્થં
સંસ્થાપિતસ્ય પુરસ્ય સત્યમન્દિરનામપ્રસિદ્ધિવર્ણનમ્...... .. ૧૨૫

૧૨ અથ તસ્ય સત્યમન્દિરસ્થાપનવશાત્સત્યપુરસ્ય સમંતતઃ સર્વભાગેષુ ગણેશભાસ્કરા-
દિસર્વદેવતાવાસવર્ણનપુરઃસરં નગરશોભાવર્ણનમ્, તત્ર ગણેશસ્થાપનપ્રસંગેનં
પાર્વત્યાઃ સકાશાદ્ગણેશોત્પત્ત્યાદિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, સર્વદેવૈર્ગણેશસ્ય સ્તુતિપૂર્વકં
ધર્મારણ્યનિવાસિજનરક્ષણાર્થં પ્રાર્થનાકરણમ્, ગણાધ્યક્ષેણ દેવપ્રાર્થનાં સ્વીકૃત્ય
ધર્મારણ્યનિવાસિજનાનાં રક્ષણાર્થમવસ્થિતૌ કૃતાયાં તત્રત્યસર્વજનૈર્વિવાહાદિમઙ્ગ-
-લકાર્યેષુ નિર્વિઘ્નતાસિદ્ધયે શ્રીગણેશસ્ય પૂજનમ્ .. ... ... ૧૨૬

૧૩ અથ ધર્મારણ્યે શંભોઃ પશ્ચિમભાગે રવિક્ષેત્રવર્ણનપ્રસંગેન નાસત્યાશ્વિનોરુત્પત્તિસ-
વિસ્તરવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર સૂર્યભાર્યાસંજ્ઞાચરિત્રે સૂર્યતેજોઽસહમાનયા સંજ્ઞયા
છાયાયાઃ સૂર્યસમીપે સ્થાપનાનંતરં તપોર્થ ગમનમ્, છાયયા પુત્રવાત્સલ્યવૈષમ્યતઃ
ક્રુદ્ધસ્ય યમસ્ય પ્રહારાર્થમુદ્યતપાદસ્યશાપપ્રદાનમ્, તતો યમેન નિવેદિતં માતૃવૃત્તાન્તં
શ્રુત્વા સૂર્યેણ ધ્યાનેન સ્વપત્ન્યાઃ સંજ્ઞાયા વડવારૂપેણ તપઃપ્રવૃત્તિં વિજ્ઞાયા-
શ્વરૂપેણ તસ્યાઃ સમીપે ગમનમ્, તતો વડવાયા ઘ્રાણે લિઙ્ગં પ્રવેશ્ય સૂર્યેણ સંભોગે
કૃતે સતિ યુગલયોરશ્વિનોઃ સમુત્પત્તિઃ, અશ્વરૂપધારિણઃ સૂર્યૂસ્ય પૂર્વપશ્ચિમ-
ખુરક્ષોદત્તસ્થલે તપ્તકુણ્ડદ્વયોત્પત્તિઃ, તત્તપ્તરવિકુણ્ડમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તતો બ્રહ્માદિદેવૈસ્તત્ર સૂર્યસ્ય બકુલાદિત્યનામ્ના સંસ્થાપનમ્, સંજ્ઞાયાઃ કુમારયોરશ્વિનોશ્ચ
સ્થાપનમ્, રવિકુણ્ડબકુલાર્કમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, બકુલાર્કનામપ્રસિદ્ધિકારણ
વર્ણનમ્- ... - ................ ૧૨૭

૧૪ અથ શિવસ્કન્દસંવાદેન ધર્મારણ્યે હયગ્રીવસ્ય વિષ્ણોસ્તપશ્ચર્યાયા વૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર પૂર્વં ધરાતલે દેવૈર્યજ્ઞ આરબ્ધે સતિ વિષ્ણોરાહ્વાનાર્થં રુદ્રાદીનાં વૈકુણ્ઠં પ્રતિ ગમ-
નમ્, તસ્મિન્કાલે ભગવત એકાન્તસ્થાને હસ્તે ધનુર્ધૃત્વા સમાધિયોગેન તપઃક-
રણમ્, તતસ્તસ્ય પ્રબોધાર્થં બૃહસ્પતિપ્રોક્તોપાયમાચરિતું વમ્ર્યાઃ કીટિકાયાસ્તેન
ભગવતા હસ્તે ધૃતસ્ય ધનુષો ગુણસ્ય કર્તનાય યજ્ઞભાગપ્રદાનચ્છંદનેન દેવૈરાજ્ઞાપ-
નમ્, અથ વમ્ર્યા ધનુર્ગુણે ભક્ષિતમાત્ર એવ જ્યાઘાતેન વિષ્ણોઃ શીર્ષચ્છેદઃ,
તસ્ય શીર્ષ્ણશ્ચાકાશે ગમનપૂર્વકં નિલયનમ્........... ૧૨૮

૧૫ અથ ચ્છિન્ને તન્મસ્તકે બહુશઃ શોધનેનાપ્યલબ્ધે સતિ બ્રહ્માદિદેવૈર્વિશ્વકર્માણં પ્રતિ વિષ્ણોઃ શિરઃસંધાનાર્થમાજ્ઞાપનમ્, અથ વિશ્વકર્મણે દેવૈર્યજ્ઞભાગપ્રદાનસ્ય પ્રતિશ્ર-
વણમ્, તતો મધ્યાહ્ને મધ્યેઽમ્બરં સમાપન્નસ્ય સૂર્યરથસ્યાશ્વે દેવૈઃ સમાનીતે સતિ
વિશ્વકર્મણા તસ્યાશ્વસ્ય શિરશ્છિત્ત્વા વિષ્ણોઃ કબંધે સંયોજનમ્, તતોઽશ્વશીર્ષ-
મહાવિષ્ણોર્દેવૈઃ સ્તુતિકરણમ્, તતસ્તુતિસંતુષ્ટેન હયગ્રીવેણ મયાદિદેવેભ્યો
વરપ્રદાનમ્, તતો બ્રહ્માદિદેવૈર્યજ્ઞકર્મકરણમ્, તસ્મિન્યજ્ઞકર્મણિ વમ્રીભ્યો વિશ્વ-
કર્મણે ચ પૂર્વં પ્રતિશ્રુતસ્ય યજ્ઞભાગસ્ય પ્રદાનમ્, બ્રહ્માદિભિર્યજ્ઞકર્મ સમાપ્ય
સ્વલોકં પ્રતિ ગમનમ્, અથ વિષ્ણોર્હયશીર્ષત્વકારણકથનપ્રસંગેન બ્રહ્મસભાયાં
વિષ્ણોઃ પ્રાગલ્ભ્યવાદે બ્રહ્મણા વિષ્ણોઃ શીર્ષપતનરૂપશાપવૃત્તાંતવર્ણનમ્, અથાશ્વ-
શીર્ષેણ વિષ્ણુના ધર્મારણ્યે દેવસરસ્તીર્થશુપાદ્ય તપઃકરણમ્, બ્રહ્મણાપિ
તત્પુરતઃ સ્થિત્વા તપઃકરણમ્, તતસ્તત્તીર્થપ્રભાવાદ્વિષ્ણોરશ્વશિરસો યથાપૂર્વં-
શુભશીર્ષત્વલાભવર્ણનમ્, અથ યેન મુખેન બ્રહ્મા વિષ્ણવે શાપમદાત્તત્તસ્ય મુખં
શાર્દૂલમુખમિવ પચમમાસીત્, તદ્બ્રહ્મણઃ પંચમં મુખં ધર્મારણ્યે હરેણ ચ્છેદિત-
મિતિ કથાવર્ણનમ્, બ્રહ્મણા મોક્ષતીર્થકરણપૂર્વકમોક્ષેશ્વરસ્થાપનવર્ણનમ્, દેવ-
સરસ્તીર્થસ્નાનપ્રભાવેણ વન્ધ્યાત્વનિવૃત્તિપ્રભૃતિસત્ફલપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, મોક્ષેશ્વરમાહા-
ત્મ્યમ્, દેવખાતસરોવરપ્રભાવવર્ણનમ્... ...... ૧૩૦

૧૬ અથ ધર્મારણ્યે બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રૈર્ધર્મારણ્યનિવાસિનાં જનાનાં રાક્ષસાદિભયવિનાશાય
નાનાવિધસ્થાનવિશેષેષુ શ્રીમાતાદિગોત્રદેવીનાં સ્થાપનવર્ણનમ્, તાસાં સ્થાનમાતૃ-
કારૂપાણાં દેવીનાં સ્વરૂપનામાદિવર્ણનપૂર્વકપૂજાવિશેષાદિવર્ણનમ્, તત્ર પૂર્વદિશિ
શ્રીમાતાદ્યાનન્દાપર્યંતદેવીનાં માહાત્મ્યવર્ણનમ્.... ... ૧૩૧

૧૭ અથ દક્ષિણદિક્સ્થિતશાંતાદેવ્યાદિદેવીમાહાત્મ્યવર્ણનપૂર્વકશ્રીમાતાદેવીમાહાત્મ્ય-
વર્ણનમ્........ ... ..... .. ૧૩૨

૧૮ અથ શ્રીમાતાદેવીમાહાત્મ્યવર્ણનપ્રસંગેન ધર્મારણ્યસ્થસદ્યોવિવાહિતદ્વિજદંપતિહરક-
ર્ણાટકાખ્યદૈત્યવધાય શ્રીમાતાદેવ્યા માતંગીદેવીનિર્માણાદિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, માતં-
ગ્યા કર્ણાટકદૈત્યેન સહ યુદ્ધવર્ણનમ્, તસ્મિન્યુદ્ધે કર્ણાટકેન માયયા માતંગીં
વંચયિત્વા શ્રીમાતાદેવી પ્રત્યાગત્ય સ્વવરણાર્થ તસ્યાઃ પ્રાર્થનાકરણમ્, તતઃ
શ્રીમાતાદેવ્યા શ્યામલયા મમાનુજયા સહ વિવાહં કુર્વિત્યુક્ત્વા શ્યામલાદેવીં
પ્રતિ કર્ણાટકદૈત્યસ્ય પ્રેષણમ્, તતઃ શ્યામલાદેવ્યા યુદ્ધેન કર્ણાટકદૈત્યસ્ય
વધકરણમ્, તતઃ સંતુષ્ટૈર્દ્વિજાદિભિઃ શ્રીમાતામાતંગીશ્યામલાદેવીનાંવિશેષોપચાર-
પૂર્વકપૂજાવિધિજિજ્ઞાસયા શ્રીમાતાદેવી પ્રતિ પ્રશ્નકરણમ્, શ્રીમાતાદેવ્યા તેભ્યઃ
પૂજાવિધાનકથનમ્, શ્રીમાતામાતંગીશ્યામલાદેવીનાં માહાત્મ્યવર્ણનમ્

૧૯ અથેન્દ્રસરોમાહાત્મ્યપૂર્વકેન્દ્રેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનપ્રસંગેન વૃત્રહત્યાસંત્રસ્તેન્દ્રકૃતતપશ્ચર્યા-વૃત્તાન્તવર્ણનમ્, ઇન્દ્રતીર્થેન્દ્રેશ્વરમાહાત્મ્યમ્, તત્સમીપ એવ જયન્તસ્થાપિતજયન્તેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્......... ... ... ૧૩૬

૨૦ અથ શિવતીર્થમાહાત્મ્યપ્રસંગેન શ્રીશંકરસ્ય પુનર્જન્મવૃત્તાન્તવર્ણનમ, તત્ર પાર્વત્યૈ
શિવેન મન્ત્રકૂટાક્ષરબીજવર્ણનમ્, તાદૃશમંત્રજપેન દેવ્યા દુષ્ટચિત્તતાપ્રાપ્તિઃ,
અથ શિવસ્ય ધર્મારણ્યં પ્રતિ ગત્વાઽકસ્માત્પતનમ્, તસ્યાંગસ્વેદતઃ કૂટગણાના-
મુત્પત્તિઃ, તૈર્ગણૈઃ કાલકૂટોપરિ સ્થિત્વા કૂટમંત્રસાધને કૃતે સતિ તેષાં સિદ્ધ-
તયા સ્વં પ્રત્યેવ શિવત્વેન કથનં શ્રુત્વા પાર્વત્યાઃ સલજ્જત્વમ્, તતઃ શિવાજ્ઞયા
પાર્વત્યા તપઃ કૃત્વા શિવસ્ય સન્તોષણમ્, તસ્ય તપઃસ્થાનસ્ય ધરાક્ષેત્રાખ્યયા
પ્રસિદ્ધિઃ, તસ્ય ધરાક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યવર્ણનમ્... ... ...

૨૧ અથ ધર્મારણ્યસ્થિતભટ્ટારિકાદિકુલદેવતાનાં ધર્મારણ્યનિવાસિબ્રાહ્મણગોત્રપ્રવરદેવતા-
વટંકાદીનાં ચ સવિસ્તરં વર્ણનમ્... ..... ... ૧૩૮

૨૨ અથ ધર્મારણ્યે બ્રહ્મવિસ્તુમહેશૈર્વિનિર્મિતાનામાશાપૂર્યાદિયોગિનીનાં પ્રાચ્યાદિદિગ્દે-
શસ્થાનસ્થિતિવર્ણનમ્............. .. ૧૩૯

૨૩ અથ કદાચિદ્દાનવૈઃ સહ યુદ્ધે પરાજિતૈર્દેવૈર્બ્રહ્માણં પ્રતિ ગમનમ્, તતો બ્રહ્માજ્ઞયા
સર્વૈદેવૈર્ધર્મારણ્યં પ્રત્યાગત્ય સહસ્રાબ્દપર્યતં સત્રારંભણમ્, તત્ર સત્રે વિવિધપક્વાન્ન-
ભોજનપ્રદાનેન બ્રાહ્મણાનાં સંતર્પણમ્, તતો ધર્મારણ્યે દાનપ્રભાવાત્પ્રાપ્તબલૈર્દે-
વૈર્દૈત્યાનાં વધં કૃત્વા સ્વર્ગં પ્રતિ ગમનવર્ણનમ્, અથ કદાચિલ્લોહાસુરાખ્યેના-
સુરેણ ધર્મારણ્યં પ્રત્યાગત્ય તન્નિવાસિનાં બ્રાહ્મણાનાં વણિજાં ચાત્યંતોપદ્રવકર-
ણમ્, તદ્ભયત્રસ્તૈસ્તત્રત્યૈર્બ્રાહ્મણૈર્વણિગ્ભિશ્ચ કાંદિશિકીભૂય યતસ્તતો નિર્ગત્ય શૂદ્રૈ-
ર્દ્વિજૈશ્ચૈકીભૂય ધર્મારણ્યાન્નાતિદૂરે શમ્ભુગ્રામે નિવાસકરણમ્, વણિગ્ભિશ્ચાંડાલ-
જાદિસ્વસ્વમુખ્યવણિઙ્નામનિર્મિતગ્રામેષુ નિવાસકરણમ્, તેષાં વણિજાં મોહેતિ-
સંજ્ઞાકારણકથનમ્, તેનૈવ કારણેન તત્રત્યાનાં વણિજાં જ્ઞાતિભેદવર્ણનમ્, એવં
લોહાસુરેણ ધર્મારણ્યસ્યોદ્વાસકરણપૂર્વકં સ્વસ્થાનં પ્રતિ ગમનવર્ણનમ્. ... ૧૩૯

૨૪ અથ યુધિષ્ઠિરેણ ધર્મરાજેનેત્થં વ્યાસમુખાદ્ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા ધર્મારણ્યં પ્રતિ
ગત્વા તીર્થસ્નાનેષ્ટાપૂર્તાદિવિધિં કૃત્વેન્દ્રપ્રસ્થં પ્રત્યાગત્ય રાજ્યશાસનમ્, ધર્મારણ્ય-
સ્થતીર્થમાહાત્મ્યપ્રભાવવર્ણનમ્ ........ - -. -... ૧૪૦

૨૫ અથ ધર્મારણ્યે સત્યલોકાત્સરસ્વત્યાગમનવૃત્તાન્તવર્ણનપ્રસંગેન મહર્ષીણાં માર્કણ્ડે-
યેન સહ સંવાદવર્ણનમ્, તત્ર માર્કણ્ડેયેન સ્વયં સત્યલોકાત્સરસ્વત્યાનયનવર્ણનમ્,
સરસ્વત્યાં સ્નાનદાનશ્રાદ્ધાદેઃ ફલવર્ણનમ્ ............ ૧૪૧

૨૬ અથ ધર્મારણ્યસ્થિતદ્વારકાક્ષેત્રમાહાત્મ્યવર્ણનમ,......... ... ૧૪૧

૨૭ અથ ધર્મારણ્યસ્થિતગોવત્સલિંગોત્પત્તિવૃત્તાન્તપૂર્વકગોવત્સલિઙ્ગમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, ગોવત્સલિઙ્ગસ્યાગ્રતો વર્તમાનસ્ય ચણ્ડાલસ્થલસ્ય વર્ણનમ્, ગોવત્સલિઙ્ગસમીપસ્થિતગઙ્ગકૂપકમાહાત્મ્યવર્ણનમ્... ........... ૧૪૨

૨૮ અથ ગોવત્સાન્નૈરૃતભાગે લોહયષ્ટિકાયાં સ્થિતસ્ય સ્વયંભુલિઙ્ગસ્ય માહાત્મ્યવર્ણનમ્, લોહયષ્ટિકાયાં સરસ્વત્યાખ્યે મોક્ષતીર્થે સ્નાનદાનશ્રાદ્ધાદિફલવર્ણનમ્ ... ૧૪૩

૨૯ અથ લોહાસુરચરિત્રવર્ણનમ્, તત્ર લોહાસુરેણ સરસ્વતીતીરે શિવસન્તોષણાય તપ-
શ્ચર્યાકરણમ્, તપસ્યતસ્તસ્યેન્દ્રેણ તપોભંગાર્થં મુષ્ટિભિસ્તાડનમ્, તતો દેવૈઃ સહ
લોહાસુરસ્ય યુદ્ધ ઉત્તાનપતિતસ્ય તસ્યોરસિ શંકરસ્ય કણ્ઠે બ્રહ્મણશ્ચરણયોર્વિ-
ષ્ણોશ્ચાવસ્થિતિવર્ણનમ્ અથ બ્રહ્મવાક્યાલ્લોહાસુરસ્ય સ્વશરીરે બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વર-
સ્થિત્યા સન્તુષ્ટસ્ય તસ્મિન્ધર્મારણ્યે તથૈવોત્તાનપતિતસ્થિત્યાંઽવસ્થાનમ્, તતો
બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રૈર્લોહાસુરસ્ય વરપ્રદાનવર્ણનમ્.. ૧૪૩

૩૦ અથ ધર્મારણ્યસ્થતીર્થમાહાત્મ્યપ્રસંગેન શ્રીરામચન્દ્રસ્ય ભગવતો બાલ્યમારભ્ય સીતાપરિણય-વનવાસ-રાક્ષસયુદ્ધ-રાવણહનન-સીતાપ્રાપ્ત્યયોયાઽઽગમન-રાજ્યાભિ-
ષેકપર્યંત સવિસ્તરચરિત્રવર્ણનમ્, અથ વસિષ્ઠં પ્રતિ રામેણ સર્વતીર્થોત્તમતીર્થમા-
હાત્મ્યજિજ્ઞાસયા પ્રશ્નકરણમ્......... ... ૧૪૫

૩૧ અથ રામેણ સ્વકૃતબ્રાહ્મણરાક્ષસહત્યાદોષનિવૃત્તયે વસિષ્ઠં પ્રતિ સર્વોત્તમતીર્થે પૃષ્ટે સતિ વસિષ્ઠેન મહર્ષિણા ગંગાનર્મદાદ્યનેકતીર્થમાહાત્મ્યકથનપૂર્વકં ધર્મારણ્યસ્ય
સર્વોત્તમત્વવર્ણનપુરઃસરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ વસિષ્ઠપ્રોક્તં ધર્મારણ્યક્ષેત્રમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા
શ્રીરામચન્દ્રેણ સ્વકીયપરિવારૈઃ સહ ધર્મારણ્યક્ષેત્રયાત્રાકરણમ્, તત્ર માંડલિકપુરં
ગત્વા તતસ્તત્રત્યૈર્વણિગ્જનૈઃ સહ વસિષ્ઠવચનાચ્છ્રીરામેણ શિબિકાવાહનં ત્યક્ત્વા
સ્વયં પાદચારેણ સર્વસૈનિકૈઃ સ્વપરિવારૈશ્ચ સહ યથાશાસ્ત્રં યાત્રાવિધિં વિધાય
શ્રીરામેશ્વરકામેશ્વરાભિખ્યશિવલિઙ્ગે સંસ્થાપ્ય કૃતકૃત્યતાં સમાસાદ્ય સ્વસ્થતયા
નદીતીરે સ્વપરિવારૈઃ સહ હવનમ્, અથ તત્રાઽર્ધરાત્રસમયેઽકસ્માત્કસ્યાશ્ચિન્નાર્યા
રોદનં શ્રુત્વા તસ્યા વૃત્તં વિજ્ઞાતું તસ્યાઃ સમીપે નિજદૂતપ્રેષણમ્ અથ તયા નાર્યા
શ્રીરામસ્ય સ્વયમત્રાગમને સતિ નિજવૃત્તં નિવેદયિષ્યામીતિ કથનમ્... ૧૪૭

૩૨ અથ દૂતૈઃ શ્રીરામસમીપમાગત્ય તસ્યા નાર્યા વચનસ્ય કથનમ્, તતઃ શ્રીરામેણ સ્વયં તસ્યા નાર્યાઃ સમીપે ગત્વા રોદનકારણે પૃષ્ટે સતિ તયા ધર્મારણ્યાધિદેવતયા
શ્રીમાતાદેવ્યા શ્રીરામપ્રશંસાપૂર્વકં લોહાસુરકૃતધર્મારણ્યનિર્જનત્વરૂપનિજદુઃખનિ-
વેદનર્થકં ધર્મારણ્યે પુનઃ પૂર્વવદ્બ્રાહ્મણાદિસર્વજનસર્વસદાચારકુલાચારસંસ્થાપન-
પ્રવૃત્ત્યુદ્દેશેન શ્રીરામં પ્રતિ પ્રાર્થનાકરણમ્ શ્રીમાતાવચનં શ્રુત્વા શ્રીરામેણ ધર્મા-
રણ્યસ્ય પુનઃ પૂર્વવત્સત્યમંદિરનગરસ્થિતિસ્થાપનાર્થં જગન્માતુઃ સમીપે પ્રતિજ્ઞાં
કૃત્વા નિજદૂતાન્સંપ્રેષ્ય તદ્દ્વારા યત્રતત્ર સ્થિતાસ્તત્રત્યાન્સર્વબ્રાહ્મણાન્સ્તુતિપ્રાર્થના-
પૂર્વકં મહતા સત્કારેણાનીય તેષાં પૂજાસત્કારં વિધાય તેભ્યો વસ્ત્રાલંકારરધન-
પ્રભૃતિબહુવિધદાનપ્રદાનમ્ ...... ... .. ... ૧૪૮

૩૩ અથ શ્રીરામેણ તેષાં તત્ક્ષેત્રનિવાસિનાં બ્રાહ્મણાનાં પુરતો ધર્મારણ્યક્ષેત્રસ્ય જીર્ણોદ્ધારં કૃત્વા યજ્ઞપૂર્વકં દાનપ્રદાનાર્થં પ્રાર્થનાકરણમ્, તતસ્તૈઃ સર્વૈર્બ્રાહ્મણૈર્મિલિત્વા સંમંત્ર્ય શ્રીરામં પ્રતિ સ્વેષાં પ્રતિગ્રહપરાઙ્મુખત્વરૂપસ્વધર્મકથનપૂર્વકબ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરા- જ્ઞાવર્તિત્વવર્ણનમ્, તતઃ શ્રીરામેણ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદિસમસ્તદેવાનાં સ્મરણમ્, શ્રીરા- મસ્ય સ્મરણમાત્રેણ બ્રહ્માદિસમસ્તદેવાનામાગમનમ્, શ્રીરામેણ તેષાં સર્વેષાં દેવાનાં પૂજાદિના સત્કારકરણમ્, તતઃ સમસ્તદેવૈઃ શ્રીરામચન્દ્રસ્ય ધર્મારણ્યક્ષેત્ર- જીર્ણોદ્ધારેચ્છાં દૃષ્ટ્વા પ્રશંસાકરણમ્, તતઃ શ્રીરામચન્દ્રેણ તેષાં બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાદિ- દેવાનામનુજ્ઞાં લબ્ધ્વા શ્રીધર્મારણ્યક્ષેત્રસ્ય જીર્ણોદ્ધારકાર્યારમ્ભં વિધાય વિવિધબ- હિઃશાલાગૃહશાલાબ્રહ્મશાલાનાં નિર્માપણં કૃત્વા તાસુ સર્વાસુ વિવિધધનધાન્યધા- તુધેનુરત્નાદિવસ્તુસંભારાન્સંપૂર્ય ચતુશ્ચત્વારિંશચ્છતગ્રામાણાં બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાનકર- ણમ્, ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રગોભુજવણિગ્ભ્યશ્ચ શ્વેતાશ્વચામરખડ્ગપ્રદાનપૂવર્કં બ્રાહ્મણાનાં શુશ્રૂષાકરણાયાજ્ઞાકરણમ્, વિવાહાદિસમયે ચામરાદિરાજચિહ્નધારણગુરુકુલદેવી- પૂજાદ્યર્થમાજ્ઞાકરણં ચ, સપાદલક્ષમાણ્ડલીકમણ્ડલેશ્વરવણિજાં ચ ચામરખડ્ગાદિ પ્રદાય દ્વિજશુશ્રૂષાર્થમાજ્ઞાકરણમ્, તતઃ સ્વકુલસ્વામિસૂર્યપ્રતિષ્ઠાં કૃત્વા બ્રહ્મ- દેવશ્રીમાતાશૂન્યસ્વામિહરિગણાધ્યક્ષાદિદેવતાસ્થાપનપૂર્વકં દુર્ગકુંડપ્રતોલીધર્મવા- પીકૂપપ્રભૃતિનગરોપયોગિવ્યવસ્થાં વિધાય તામ્રપટ્ટેઽખણ્ડશાસનં વિલિખ્ય ત્રૈવિ- દ્યવિદ્યેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાય તસ્ય ધર્મારણ્યક્ષેત્રસ્ય તન્નિવાસિનાં બ્રાહ્મણાનાં વણિજાં ચ નિરંતરં રક્ષાર્થં મારુતેરાજ્ઞાકરણમ્, એવં જીર્ણોદ્ધારં કૃત્વા કૃતકૃત્યેન શ્રીરામેણ શ્રીમાતરં સંપૂજ્ય પ્રણમ્ય દેવેભ્યો દ્વિજેભ્યશ્ચાશીર્ગ્રહણમ્.... ... ૧૫૦

૩૪ અથ શ્રીરામચન્દ્રેણ બ્રાહ્મણેભ્યો દત્તસ્ય તામ્રપટ્ટશાસનસ્ય મધ્યે વિલિખિતસ્ય લેખસ્ય વર્ણનમ્, તૈર્બ્રાહ્મણૈઃ શ્રીરામચન્દ્રદત્તસ્ય તામપટ્ટશાસનસ્યાહન્યહનિ સેવા- કરણમ્, તતઃ શ્રીરામચન્દ્રસ્ય તત્રત્યાન્બ્રાહ્મણાન્વણિજશ્ચ મારુતિ પ્રતિ સદા સ્વેચ્છાનિવેદનં કર્તવ્યં સ સદા વઃ કાર્યં કરિષ્યતીત્યભયવચનપ્રદાનપૂર્વકં બ્રાહ્મ-
ણાજ્ઞાં ગૃહીત્વાઽયોધ્યાપુરીં પ્રત્યાગત્ય રાજ્યકરણવર્ણનમ્ ... ... ૧૫૧

૩૫ અથ શ્રીરામેણાયોધ્યાયાં કદાચિત્કથાપ્રસંગે શ્રીવસિષ્ઠમુખારવિંદાદ્ધર્મારણ્યક્ષેત્રસ્થ-
પ્રયાગત્રિવેણીશુક્લતીર્થસિદ્ધક્ષેત્રકાશીગઙ્ગાધર્મારણ્યસુવર્ણાહરિક્ષેત્રાદિમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા
ધર્મારણ્યે પુનર્યાત્રાં વિધાતું સ્વપરિજનૈઃ સહ ગત્વા મોહેરકપુરે સ્થિત્વા વસિષ્ઠા-
જ્ઞયા સમાહૂતૈઃ કુશિકાદિમહર્ષિભિઃ સહ યજ્ઞકૃત્યં સમાપ્યાવભૃથસ્નાનકરણમ્, અથ
તત્ર યજ્ઞાન્તે સીતાયા વિજ્ઞપ્ત્યા મોહેરકપુરસ્ય પુરતઃ સીતાનામ્ના સીતાપુરં નિર્માય વિદુષે બ્રાહ્મણાય સમર્પણમ્, અથ ધર્માલયં પ્રતિ ગત્વા સીતાવચનેન ગુરુવાક્યેન ચ
શ્રીરામચન્દ્રેણ બ્રાહ્મણેભ્યઃ ષોડશમહાદાનકરણપૂર્વકં સીતાપુરમારભ્ય સત્યમન્દિર-
પર્યંત પઞ્ચપઞ્ચાશદ્ગ્રામદાનવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તેષુ પઞ્ચપઞ્ચાશદ્ગ્રામેષુ નિવસતાં
વાત્સ્યાયનાદ્યષ્ટાદશસહસ્રમહર્ષીણાં શુશ્રૂષાર્થં ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રવૈશ્યાનાં તચ્ચતુર્ગુણશૂ
દ્રાણાં ચ પ્રદાનકરણમ્, અથ રામેણ વિપ્રાણાં પ્રાર્થનાપૂર્વકં વૈશ્યાનાં શૂદ્રાણાં ચ
તેષાં વિપ્રાણાં શુશ્રૂષાર્થમાજ્ઞાકરણમ્, તતઃ શ્રીરામચન્દ્રસ્ય સ્વપુરીં પ્રત્યાગમનમ્,
એવં શ્રીરામચન્દ્રેણ ધર્મારણ્યક્ષેત્રસ્થતીર્થસ્થાનજીર્ણોદ્ધારકરણવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ ... ૧૫૨

૩૬ અથ નારદાય બ્રહ્મદેવેન હનુમત્કૃતરક્ષણપ્રભાવાદ્ધર્મારણ્યસ્ય સુસ્થિતિવર્ણનમ્, યુધિષ્ઠિરેણ વ્યાસં પ્રતિ ધર્મારણ્યસ્ય કદાપિ ભઙ્ગો જાતો ન વેતિ પ્રશ્નકરણમ્, તતો
વ્યાસમહર્ષિણા પૂર્વકલિયુગવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર કાન્યકુબ્જાધિપસાર્વભૌમા-
ઽઽમનામકરાજવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તેન સ્વગુરુતઃ કલિધર્મં શ્રુત્વા કલિપ્રભાવેણ તેના-
ઽઽમભૂપતિના કલુષિતચિત્તતયા વૈષ્ણવં ધર્મમુત્સૃજ્ય બૌદ્ધધર્મસ્વીકરણવૃત્તાન્તઃ,
અથ તસ્યામભૂપસ્ય ભાર્યાયામામાનામ્ન્યાં રત્નગઙ્ગાખ્યાયાઃ કન્યાયા ઉત્પત્તિઃ,
તસ્યા રત્નગઙ્ગાખ્યાયાઃ ક્ષપણકૈર્મોહિતતયા જૈનધર્મપરાયણતાવર્ણનમ્, બ્રહ્માવર્તા-
ધિપતયે કુંભીપાલાય રત્નગઙ્ગાયાઃ પ્રદાનમ્, તસ્યા વિવાહે તત્પિત્રાઽઽમભૂપેન તત્પતયે
ધર્મારણ્યસ્થિતમોહેરકાખ્યપુરપ્રદાનમ્ તતઃ કુંભીપાલેન ભૂપેન ધર્મારણ્યં સમાગત્ય મોહેરકનગરં નિજરાજધાનીં કૃત્વા તસ્મિન્નિજરાજ્યે સર્વતો જૈનધર્મસ્ય વિસ્તાર. કરણમ્, તદા સર્વવર્ણાનાં જૈનધર્મે પ્રવૃત્તિઃ, શ્રીરામચન્દ્રસકાશતો લબ્ધશાસન- પત્રાણાં બ્રાહ્મણાનાં વૃત્તિલોપે સતિ તૈઃ સર્વૈર્મોઢબ્રાહ્મણૈર્મિલિત્વા કાન્યકુબ્જ- દેશે સાર્વભૌમમામભૂપતિં ગત્વા તસ્મૈ રામદત્તશાસનપત્રવૃત્તાંતં નિવેદ્ય તજ્જા- માતૃકૃત-નિજવૃત્તિલોપવૃત્તાન્તનિવેદનમ્, તત આમભૂપેન તદ્દ્વિજદ્વારા નિજજામાત્રે રામશાસનપાલનાયાજ્ઞાપ્રેષણમ્, કુંભીપાલાપરપર્યાયેણ કુમારપાલા- ખ્યેન ધર્મારણ્યભૂભૃતા સત્યામપિ શ્વશુરસ્યાજ્ઞાયાં રામશાસનસ્યાનાદરં કૃત્વા બ્રાહ્મણેભ્યો વૃત્તિહરણાર્થમુદ્યમ્ય નાસ્તિકવાદેન મારુતેરાનયનેન પ્રત્યયો દીયતામિતિ બ્રાહ્મણાન્પ્રતિ કથનમ્, તતસ્તૈર્બ્રાહ્મણૈઃ સેતુબંધે સ્થિતં મારુતિં પ્રત્યાનેતું તત્ર ધર્મસ્થાને સર્વૈઃ સહ મિલિત્વા ગમનાય સંઘશો દ્વિજમેલાપકસભાં કૃત્વા સર્વેષાં સંઘીભૂય રામેશ્વરં પ્રતિ મારુત્યાનયનાય ગંતું દૃઢનિશ્ચયપ્રતિજ્ઞાં કૃત્વા હસ્તાક્ષરગ્રહણમ્, અષ્ટાદશસહસ્રબ્રાહ્મણાનાં રામેશ્વરક્ષેત્રં પ્રતિ ગંતું પ્રવૃત્તાનાં નિવારણાર્થં સર્વગોભુજેભ્યો રાજ્ઞા કુમારપાલેનાજ્ઞાયાં કૃતાયાં તૈઃ ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રૈ- જૈનધર્મેણાલિપ્તૈઃ શુદ્ધૈર્ગોભુજવણિગ્ભિર્બ્રાહ્મણેભ્યઃ શાપભયાદ્રાજ્ઞશ્ચ વૃત્તિભંગ- ભયાન્મૌનસ્વીકરણમ્, તતશ્ચાડાલયસ્થાનાં કતિપયાનાં જૈનધર્મપરાયણાનાં શૂદ્રાણાં મધ્યે કતિચિચ્છૂદ્રાણાં બ્રાહ્મણનિવારણાર્થં રાજ્ઞા પ્રેષણમ્, તૈર્જૈન- ધર્મવાસનાકલુષિતચિત્તૈઃ કતિપયૈઃ શૂદ્રૈ રાજાજ્ઞયા તેષાં બ્રાહ્મણાનાં સમીપં ગત્વા તેષાં પરાવર્તનાય હેતુવાદેન સંભાષણકરણમ્, તેષાં શૂદ્રાણાં હેતુવાદવચઃ શ્રુત્વા શિથિલદૃઢસંકલ્પબંધનૈરષ્ટાદશસહસ્રબ્રાહ્મણાનાં મધ્યે પઞ્ચદશસહસ્રસંખ્યા- કૈર્બ્રાહ્મણૈ રામશાસનાનપેક્ષાપ્રદર્શનપૂર્વકં રામેશ્વરક્ષેત્રં પ્રતિ ગમનાત્પરાવર્તનમ્, ઉર્વરિતાનાં ચ ત્રિસહસ્રસંખ્યાકાનાં દ્વિજાનાં દૃઢનિશ્ચયેન શ્રીરામેશ્વરક્ષેત્રે મારુતિં પ્રતિ ગમનમ્, મધ્યેમાર્ગમતિશ્રમખિન્નાનાં તેષાં સમીપે શ્રીરામપ્રેરણયા મારુતેર્વૃદ્ધ- બ્રાહ્મણરૂપેણાગમનમ્, બ્રાહ્મણોદ્દેશજિજ્ઞાસયા પ્રશ્નકરણેન રામદર્શનસ્યાશક્યતાક-
થનેન ચ તાન્બ્રાહ્મણાન્બહુધા પરીક્ષ્ય તતો હનુમતા તેભ્યો નિજરૂપપ્રદર્શનપૂર્વકં
તાન્બ્રાહ્મણાન્સેતુબન્ધરામેશ્વરં પ્રત્યાનીય રામેશ્વરમહાદેવદર્શનાદિકં કારયિત્વા
તદ્દર્શનેન સ્વાત્મનો ધન્યતામનનપૂર્વકં પ્રશંસાકરણમ્....... ૧૫૪

૩૭ અથ તૈસ્ત્રિસહસ્રબ્રાહ્મણૈર્મારુતેઃ સ્તુતિકરણમ્, તત્સ્તુતિસંતુષ્ટેન મારુતિના તેભ્યઃ
ક્ષુન્નિવૃત્તયે ભક્ષણાર્થં ફલપ્રદાનમ્, તતસ્તેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યોઽભિજ્ઞાનાર્થં નિજકક્ષા-
દ્વયસ્થરોમ્ણાં પૃથક્પૃથક્પુટિકાદ્વંય પ્રદાય ક્રમેણ રાજ્ઞઃ સમગ્રૈશ્વર્યદહનાર્થં સમગ્રૈ
શ્વર્યપુનરુજ્જીવનાર્થં ચ રાજદ્વારે પ્રક્ષેપણાયાજ્ઞાકરણમ્, તતસ્તત્પુટિકાદ્વયં
સમાદાય સુપ્રસન્નૈસ્તૈર્મોઢબ્રાહ્મણૈસ્તત્ર શ્રીમારુતિસમીપે શ્રીરામતીર્થે ત્રિરાત્રં સ્થિત્વા
બ્રહ્મયજ્ઞાદિકરણમ્, તતસ્તૃતીયદિનરાત્રૌ હનુમતા દશયોજનવિસ્તીર્ણશિલાયાં
તાન્દ્વિજાન્સ્થાપયિત્વા શયનાર્થં વિજ્ઞપ્તિકરણમ્, તતો નિદ્રાણેષુ તેષુ દ્વિજેષુ
મારુતિના નિજપિતુર્વાયોર્દ્વારા તસ્યાઃ શિલાયા ધર્મારણ્યં પ્રતિ સંપ્રાપણમ્,
અથ ધર્મારણ્યે તયા વિશાલયા શિલયા સહ તેષ્વાગતેષુ ગ્રામસ્થિતૈર્જનૈસ્તેષાં
બ્રાહ્મણાનાં પુત્રપૌત્રૈશ્ચ તત્સમીપં પ્રત્યાગમનમ્, તેષાં ત્રિસહસ્રબ્રાહ્મણાનાં સર્વૈર્ગ્રામ-
સ્થિતૈર્બ્રાહ્મણૈઃ સહ સમાગમનસંભાષણોત્સવાનન્તરં મહતા સમારંભેણ સ્વસ્વસદનં
પ્રતિ ગમનમ્.. - ....... ...... ૧૫૮

૩૮ અથ પરેદ્યુઃ પ્રભાતે પૌર્વાહ્નિકકર્મસમાપ્ત્યનન્તરં તૈર્બ્રાહ્મણૈ રાજસભાં ગત્વા રાજ્ઞે નિજગ્રામપ્રભૃતિવૃત્તિપ્રદાનાય શ્રીમારુતિસંદેશનિવેદનમ્ તદ્બ્રાહ્મણોદિતં મારુતિસંદે-
શં શ્રુત્વા રાજ્ઞા કુમારપાલેન તદનાદરણે ક્રિયમાણે તૈર્બ્રાહ્મણૈર્મારુતિદત્તકક્ષારોમ
પુટિકાદ્વયમધ્યત એકસ્યા બામકક્ષાસ્થરોમપુટિકાયા રાજદ્વારે પ્રક્ષેપકરણમ્
તેન પ્રક્ષેપમાત્રેણ તત્કાલમેવ તસ્ય કુમારપાલસ્ય રાજ્ઞઃ સમસ્તસ્ત્રીપુત્રગજાશ્વાદિવૈ-
ભવદહનમ્, નગ્નક્ષપણકાનાં કુમારપાલરાજ્ઞશ્ચ તેનાગ્નિપ્રકોપેનાતીવદુર્દશાવર્ણનમ્,
તતઃ કુમારપાલેન રાજ્ઞા તેષાં બ્રાહ્મણાનાં સંનિધૌ શરણગમનમ્, તતસ્તૈઃ કૃપાલુ-
ભિર્બ્રાહ્મણૈસ્તસ્મૈ ભૂપાય શ્રીમારુતિદત્તદક્ષિણકક્ષારોમપુટિકાયાઃ પ્રદાનમ્, તસ્યાં
પુટિકાયાં રાજદ્વારે પ્રક્ષિપ્તમાત્રાયાં રાજ્ઞઃ પુનઃ સમસ્તસ્ત્રીપુત્રગજાશ્વાદિવૈભવ સંજીવનપુરઃસરસર્વશાંતિપ્રાપ્તિઃ,તતઃ સંજાતશ્રીરામમારુતિપ્રભાવપ્રત્યયેન તેન રાજ્ઞા તેભ્યો વિપ્રેભ્યઃ પુરાવન્નવીનં વૃત્તિશાસનપત્રં કૃત્વા પ્રદાનમ્, સ્વરાજ્યાત્સર્વનગ્ન- ક્ષપણકાદિવેદબાહ્યપાષંડલોકાનાં નિષ્કાસનમ્, અથ ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રસદાચાર- સંપન્નગોભુજવણિજામઢવીજાનાં વણિજાં ચ યથાપૂર્વં વિપ્રશુશ્રૂષાર્થં નિરૂપણમ્, અથ રાજ્ઞા દત્તસ્ય વૃત્તિશાસનપત્રસ્ય સેતુબન્ધગતત્રિસહસ્રબ્રાહ્મણાનામેવાધિકારવર્ણનમ્, પઞ્ચદશસહસ્રસંખ્યાકાનાં સેતુબંધગમને નિજપ્રતિજ્ઞાવચનલોપકરાણાં બ્રાહ્મણાનાં ગ્રામવૃત્તિસંબંધાનધિકારિત્વનિરૂપણમ્, સત્યપ્રતિજ્ઞાં કુર્વાણાનાં ત્રયીવિદ્યસંજ્ઞકાનાં ત્રિસહસ્રબ્રાહ્મણાનાં મોહેરકપુરમધ્યે નિવાસકરણમ્, સ્વપ્રતિજ્ઞાભંગકરાણાં ચ સર્વેષાં ચાતુર્વિદ્યસંજ્ઞકાનાં પઞ્ચદશસહસ્રસંખ્યાકાનાં બ્રાહ્મણાનાં મોહેરકગ્રામાદ્બ- હિઃ સુખવાસસ્થાને નિવાસકરણમ્, સર્વૈસ્તૈર્મોઢવંશજૈસ્ત્રૈવિદ્યૈશ્ચાતુર્વેદિભિશ્ચ બ્રાહ્મણૈઃ પ્રતિવર્ષં પૌષશુક્લત્રયોદશ્યાં કુલદેવતાપૂજનોત્સવકરણવર્ણનમ્..... ૧૫૯

૩૯ અથ કદાચિદ્બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાદિદેવાનાં ધર્મારણ્યં પ્રત્યાગમનમ્ તત્રત્યૈઃ સર્વૈર્બ્રાહ્મણૈ- ર્ગોભુજાખ્યવણિગ્ભિશ્ચ તેષાં પૂજાદિસત્કારકરણમ્, તૈર્બ્રહ્માદિભિર્દેવૈસ્તેષાં ધર્માર- ણ્યનિવાસિનાં બ્રાહ્મણાનાં પૃથક્પૃથગ્વૃત્તિવિભાગં કૃત્વા સ્વસ્થાનં પ્રતિ ગમનમ્, તતઃ પંચપંચાશદ્ગ્રામેષુ પંચદશસહસ્રાણાં ચાતુર્વિદ્યાનાં ત્રૈવિદ્યાનાં ચ બ્રાહ્મણાનાં નિવાસવર્ણનમ્, ચાતુર્વિદ્યાનાં પંચદશગોત્રનામાનિ, સીતાપુરાદિપંચપંચાશદ્ગ્રા- મનામવર્ણનમ્, અથ સીતાપુરાદિપંચપંચાશદ્ગ્રામસ્થાનનિવાસિ ચાતુર્વિદ્યવ્રાહ્મણસ વિસ્તરગોત્રપ્રવરદેવતાસ્વભાવાદિવર્ણનમ્, અથ હનુમત્સમીપતઃ સમાગતાનાં ત્રૈવિદ્યબ્રાહ્મણાનાં શીલાયાદિસપ્તદશસ્થાનનિરૂપણમ્, ચતુર્વિંશતિચાતુર્વિદ્યાનાં ત્રૈવિદ્યાનાં ચ કિયત્કાલપર્યન્તં વિરોધ આસીદિતિ વર્ણનમ્, અથ કેષાંચિચ્છૂદ્રાણાં ભ્રષ્ટાચારવશેન જાતિભેદવર્ણનમ્, અથ કલિયુગે પ્રાપ્તે તત્રત્યાનાં કેષાંચિદ્વણિજાં મધ્યે ભ્રષ્ટાચારવશાત્પૃથગાચારવશાચ્ચ સંબન્ધપૃથક્કરણાદિવર્ણનમ્, અથ પૂર્વં
કુમારપાલરાજભયાત્સીતાપુરં વિહાય સાભ્રમતીતટે નિવાસાર્થં ગતાનાં પુનરા
ગત્ય સુખવાસકસ્થાનનિવાસપૂર્વર્કં ધેનુસંચારણવૃત્ત્યોપજીવનવર્ણનમ્ તતસ્તેષુ
ચાતુર્વિદ્યબ્રાહ્મણાનાં વિધવાસુ કન્યાસુ ગોપાલવૃત્તિધારકૈર્બ્રાહ્મણૈઃ સંભોગેનો
ત્પાદિતાનાં કુમારાણાં કાતીભગોલકધેનુજનામ્ના ખ્યાતિવર્ણનમ્, અથ હનુમત્સકા-
શાગતાનાં ગ્રામવૃત્ત્યધિકારવતાં ત્રૈવિદ્યાનાં ત્રિસહસ્રબ્રાહ્મણાનાં મધ્યે કતિપયૈઃ
કુષ્ઠિપંગુમૂર્ખબધિરકાણકુબ્જમૂકાદિભિઃ સ્વજાતિમધ્યે સ્યવિવાહાર્થં કન્ય
કાયા અલાભવશાદ્યૌનસબંધેન ચાતુર્વિદ્યકન્યકાભિઃ સહોદ્વાહેન સમુત્પાદિતાનાં
મિશ્રસંભૂતીનાં બ્રાહ્મણાનાં ત્રિદલજસંજ્ઞાવર્ણનમ્, તેષાં વૃત્તિવિભાગપૂર્વકજ્ઞાતિભેદ
વર્ણનમ્................. .... ૧૬૧

૪૦ અથ પૂર્વોક્તપ્રકારેણ મોહેરકપુરે જ્ઞાતિભેદસમુત્પત્ત્યનન્તરં બ્રાહ્મણાદીનાં કલિયુગે પાપાચારભીત્યા સર્વસંમત્યા પરંપરાગતધર્માચારકુલાચારસ્થાનાચારપ્રભૃતિગોત્રમાતૃ-
પૂજાવિધ્યાદિવ્યવસ્થાપત્રકરણવર્ણનમ્, સર્વેષાં મોઢબ્રાહ્મણાનાં ગોત્રપ્રવરાવટંક
શાખાદિવર્ણનમ્, ધર્મારણ્યસ્થાનાં વણિજાં શૂદ્રાણાં ચ દ્વિજશુશ્રૂષાપરાયણત્વો-
પદેશવર્ણનમ્, ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યફલશ્રુતિવર્ણનપુરઃસરં ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યસમાપ્તિ-
વર્ણનમ્......... ૧૬૮

ઇતિ બ્રાહ્મખણ્ડે દ્વિતીયં ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યમ્ । । ( ૩ -૨) ॥