Skanda Purana · Verses 2.7-3

// munaya ūcuḥ // //
kasminyuge sa tu nṛpa indradyumno'bhavanmune //
kasmindeśe'sya nagaraṃ kathaṃ vā puruṣottamam //

gatvā ca viṣṇoḥ pratimāṃ kārayāmāsa vā katham //
etatsarvaṃ vistarataḥ kathayasva mahāmune

yāthātathyena sarvajña paraṃ kautṛhalaṃ hi naḥ

// jaiminiruvāca // //
sādhu sādhu dvijaśreṣṭhā yatpṛcchadhvaṃ purātanam //
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ bhuktimuktipradaṃ śubham //

caritaṃ tasya vakṣyāmi tathāvṛttaṃ kṛte yuge //
śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve sāvadhānā jitendriyāḥ

āsītkṛtayuge viprā indradyumno mahā nṛpaḥ //
sūryavaṃśe sa dharmātmā sraṣṭuḥ paṃcamapūruṣaḥ

satyavādī sadācāro'vadātaḥ sāttvikāgraṇīḥ //
nyāyātsadā pālayati prajāḥ svā iva sa prajāḥ

adhyātmavijjñānaśauṃḍaḥ śūraḥ saṃgrāmavarddhanaḥ //
sadodyataḥ sadā viprapūjakaḥ pitṛbhaktimān

aṣṭādaśasu vidyāsu bṛhaspatirivāparaḥ //
aiśvaryeṇa surādhīśaḥ kuberaḥ koṣasaṃcaye

rūpavānsubhagaḥ śīlī dātā bhoktā priyaṃvadaḥ //
yaṣṭā samastayajñānāṃ brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ

vallabho naranārīṇāṃ paurṇamāsyāṃ yathā śaśī //
āditya iva duṣprekṣyaḥ śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ

vaiṣṇavaḥ satya saṃpanno jitakrodho jiteṃdriyaḥ //
rājasūyaṃ kratuvaraṃ vājimedhasahasrakam

iyāja paramaḥ śrīmānmumukṣurdharmatatparaḥ //
evaṃ sarvaguṇopetaḥ sa pṛthvīṃ pālayannṛpaḥ

avaṃtīṃnāma nagarīṃ mālave bhuvi viśrutām //
uvāsa sarvaratnāḍhyāṃ dvitīyāmamarāvatīm

tatra sthito narapatirviṣṇau bhaktimanuttamām //
cakāra manasā vācā karmaṇā paramādbhutām

evaṃ pravartamāno'sau kadācicchrīpatervibhoḥ //
pūjāsamayamāsādya devārcanagṛhāṃtare

vidvadbhiḥ kavibhiścaiva tīrthayātrāprasiddhibhiḥ //
daivajñaiḥ śrotriyaiḥ sārddhaṃ purohitamavasthitam

ādṛto vyājahāreda jñāyatāṃ kṣetramuttamam //
yatra sākṣājjagannāthaṃ paśyāmo'nena cakṣuṣā

evamukto nṛpāgryeṇa vaiṣṇavena purohitaḥ //
tīrthayātṛvrajaṃ paśyannuvāca praśritaṃ vacaḥ

bhobhostīrthāṭanavyagrā dhārmikāstīrthakovidāḥ //
yadādiśati devo'yaṃ yuṣmābhistacchrutaṃ kila

vijñāya tasyābhiprāyaṃ kaścitsubahutīrthagaḥ //
uvāca vāggmī rājānaṃ baddhāṃjalipuṭaṃ mudā

rājannanekatīrthāni vyacāriṣamahaṃ prabho //
āśaiśavātkṣititale śrutānyanyaistu yāni vai

oḍhradeśa iti khyāto varṣe bhāratasaṃjñite //
dakṣiṇasyodadhestīre kṣetraṃ śrīpuruṣottamam

yatra nīlagirirnāma samaṃtātkānanāvṛtaḥ//
tasyotsaṃge kalpavṛkṣaḥ samaṃtātkrośasaṃmitaḥ

tasya chāyāṃ samākramya brahmahatyāṃ vyapohati //
tasya paścāddiśi khyātaṃ kuṃḍaṃ rauhiṇasaṃjñitam //

tatpūrṇaṃ kāraṇāṃbhobhiḥ sparśanādeva muktidam //
tasya prāktaṭamāsthāya nīleṃdramaṇinirmitā

tanuḥ śrīvāsudevasya sākṣānmuktipradāyinī //
tatra kuṃḍe tu yaḥ snātvā dṛṣṭvā tu puruṣottamam

aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpya vimucyate //
tatrāsta āśramaśreṣṭhaḥ khyātaḥ śabaradīpakaḥ

paścimasyāṃ diśi vibhorveṣṭitaḥ śabarālayaiḥ //
yasmādekapadīmārgo yena viṣṇvālayaṃ vrajet

yatra sākṣājjagannāthaḥ śaṃkhacakragadādharaḥ //
jaṃtūnāṃ darśanānmuktiṃ yo dadāti kṛpānidhiḥ

tatroṣitaṃ mayā rājanvarṣaṃ śrīpuruṣottame //
tuṣṭyarthaṃ devadevasya vratinā vanavāsinā

pratirātraṃ bhagavato darśanāya divaukasām //
āgatānāṃ mahārāja divyagaṃdho hyamānuṣaḥ

nānāstutivacaḥkalpapuṣpavṛṣṭiśca labhyate//
mahimaiṣa na kutrāpi viṣṇoḥ sthāne prakāśate

paurāṇikī pravṛttiśca śrutā tatra mahīpate //
vāyaso mādhavaṃ dṛṣṭvā tiryagdeho'pi mucyate

nādhikārī puṇyakṛtye jñānahīno'pi pārthiva //
tṛṣārtto rauhiṇe kuṃḍe jalaṃ pātuṃ samāgataḥ

tyaktvā kālavaśātprāṇānviṣṇusārūpyamāptavān //
ahamāsaṃ purā mūrkhastatprasādāttu sāṃpratam

aṣṭādaśasu vidyāsu śeṣo vā syānmamāparaḥ //
matiśca nirmalā jātā viṣṇoḥ paśyāmi nāparam

tvaṃ yasmādviṣṇubhakto'si satataṃ ca dṛḍhavrataḥ //
atastavopadeśārthamāgato'haṃ tavāṃtikam

no dhanaṃ na ca bhūmiṃ ca tvattaḥ saṃprārthyate'dhunā //
vyalīkametanmā buddhvā tatrasthaṃ śrīdharaṃ bhaja

evamuktvā tu jaṭilaḥ sarveṣāṃ paśyatāṃ tadā //
aṃtarddhānaṃ jagāmāśu rājā paramavismayam

avāpya vyākulamatiḥ kathaṃ me nirvahediti //
purohitamuvācedaṃ tasyaivārthasya sādhane

// indradyumna uvāca // //
amānuṣamidaṃ vṛttaṃ śrutvedānīmamānuṣāt //
buddhistvarayate tatra yatrāste'sau gadādharaḥ

mama dharmārthakāmā hi tvadāyattā dvijottama //
aviruddhāstvatprasādāttrivargaḥ sādhito mayā

idānīṃ ceddvijaśreṣṭha tvamatrārthe gamiṣyasi //
caturvargastu saṃpūrṇaḥ prāptaḥ syātsāṃprataṃ mayā

// purohita uvāca // //
bāḍhametatkariṣyāmi yathā drakṣyasi keśavam //
varmācchāditacakṣurbhyāṃ sākṣānmuktipradaṃ vibhum

evamatra yatiṣyāmi tatra sarve yathā vayam //
vatsyāmaḥ sasahāyāśca kṣetre śrīpuruṣottame

sāphalyaṃ kimato rājañjanmino janmano bhavet //
puruṣaṃ tamasaḥ pāraṃ sākṣāddrakṣyasi mādhavam

bhrātā vidyāpatirnāma kanīyānme vrajiṣyati //
deśabhramaṇaśīlaiśca cāraiḥ saha tavādhunā

tatra gatvā jagannāthaṃ dṛṣṭvā sa hi girau yathā //
kaṃṭakāvāsasaṃsthānaṃ bhūpradeśaṃ pramīya ca //

tūrṇaṃ pravṛttimānetā śreyo'smākaṃ bhaviṣyati //
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā punaruvāca ha

// indradyumna uvāca // //
sādhu brahmansamādhāya vyavasāyo vicāritaḥ //
ahaṃ prathamatopyetacchrutvaiva kṛtaniścayaḥ

tatra kṣetre bhagavataḥ sannidhau nivasāmyaham //
tadgacchatu tava bhrātā yatheṣṭaṃ sādhayiṣyati

ityuktvāṃtaḥpuraṃ rājā praviveśa mudānvitaḥ //
purohito'pi tānsarvānyathāvadanupūrvaśaḥ

rājājñayā pūjayitvā prāhiṇotsvaṃ svamāśramam //
bhrātaraṃ sumuhūrte ca daivajñakṛtaniścaye

prasthāpayāmāsa tadā kṛtasvastyayanaṃ dvijaiḥ //
apasarpaiḥ pratyayikaiḥ puṣpasyandanamāsthitaḥ

tataḥ saṃprasthito viprāḥ sa tu vidyāpatirdvijaḥ //
manasā cintayāmāsa madhye syandanamāsthitaḥ

aho me saphalaṃ janma sukalyā śarvarī ca me //
drakṣyāmi yadbhagavato mukhapadmamaghāpaham

śravaṇādyairupāyairyaṃ yatamānā aharniśam //
paśyaṃti yatayaḥ cetaḥ puṃḍarīke vyavasthitam

tamadya nīlaśikhariśṛṃgasthaṃ bibhrataṃ vapuḥ //
vapuḥsaṃbandhaharaṇaṃ sākṣāddrakṣyāmi cakriṇam

śruti smṛtīhāsapurāṇavākyairyadrūpamāsthāpayituṃ na śakyam //
tacchrīnidhe rūpamadṛṣṭapūrvaṃ dṛṣṭvā tariṣyāmi bhavāṃburāśim

yannāmasaṃkīrtanatastrivāṃhaḥ saṃghaḥ praṇāśaṃ smaratāṃ prayāti //
tamadya viśveśvaramaprameyaṃ sākṣātkariṣyāmi girau vasantam

yatpādapadmānanusaṃhitasya padepade duḥkhamupārjitasya //
tamaḥ prakāṃḍaprabhavaṃ kadācinnātmāśritaṃ karmabhireti nāśam

ārādhya sūkṣmaṃ svaguhānivāsaṃ yaṃ pañcakoṣāvṛtamātmasaṃstham //
vedāṃtagīrāha na cāpi veda vaṃde svavidyaikanivedyamādyam

brahmāṃḍamālākalitānuromaṃ sahasramūrddhāṃghridṛśaṃ purāṇam //
niḥśvāsavātotthita vedarāśiṃ sarvaprapaṃceśamahaṃ prapadye

yanmāyayā nirmitakūṭametatsṛṣṭikṣayasthānavilāsi rūpam //
nirūpitāropitaheyarūpasvarūpahīnaṃ praṇavasvarūpam

tiryaktṛṣāśāṃtinimittato'pi yadṛcchayā yatsavidhaṃ prayātaḥ //
dehena tenaiva sarūpamuktimavāpa taṃ dṛṣṭipathaṃ kariṣye

aho aho me khalu bhāgyaśaṃsī yatkoṭijanmārjitapuṇya ekaḥ //
samutthito me khalu carmadṛgbhyāṃ vilokayiṣye jagadādikaṃdam

itthaṃ saṃcintayanvipraḥ prahṛṣṭenāṃtarātmanā //
atītaṃ bahumadhvānaṃ nābudhyadrathavegataḥ

dinamadhye vyatikrāṃte laṃbite bahuvāsare //
vartmanyadṛśyatāgre tu deśo bhuvanamaṃḍanaḥ

oḍhrasaṃjñastu bho viprāḥ kṣitimaṃḍalapāvanaḥ //
itthaṃ paśyanvanāṃtāni giridurgāśca mārgagān //
sūryāstamanavelāyāṃ mahānadyāstaṭe'bhavat

avaruhya rathādvipraḥ kṛtvā cāhnikamādṛtaḥ //
upāsya paścimāṃ sandhyāṃ dadhyau sa madhusūdanam

rathapṛṣṭhe sthito rātriṃ gamayitvā tvarānvitaḥ //
mahānadīṃ samuttīrya prātaḥkṛtyaṃ samāpya saḥ

ciṃtayanneva goviṃdaṃ pratasthe rathamāsthitaḥ //
paśyanbhagavato mārgaṃ śrotriyāṇāṃ hi yajvanām

vahnivarcasvināṃ viprā grāmānpūgairalaṃkṛtān //
vilaṃghyaikāmrakavanaṃ yāvadāyāti sa dvijaḥ

śaṃkhacakragadāpadmadhāriṇo dadṛśe janān //
janmāṃtaritamātmānaṃ bubudhe divyarūpiṇam

avaruhya rathāttūrṇaṃ sāṣṭāṃgaṃ praṇipatya ca //
harṣāśrupūrṇanayano nānyatkiṃcidapaśyata

kevalaṃ manasā viṣṇuṃ paśyanbāhye ca bho dvijāḥ //
evaṃ vrajanyadā vipro dhyāyanpaśyanstuvanharim

apaśyatkānanākīrṇaṃ kalpanyagrodhabhūṣitam //
nīlācalaṃ likhaṃtaṃ khaṃ paśyatāṃ pāpanāśanam

atyadbhutaṃ nivasaṃti sākṣāttanubhṛto hareḥ//
upatyakāyāmārūḍhaḥ samaṃtānmārgayandvijaḥ

mārgaṃ na lebhe vipro'sau mukuṃdālokanotsukaḥ//
asupyata tato bhūmau kuśānāstīrya vāgyataḥ

darśane tasya devasya tameva śaraṇaṃ yayau//
tataḥ śuśrāva vacanaṃ gireḥ paścādamānuṣam

bhagavadbhaktiviṣayaṃ saṃlāpaṃ kurvatāṃ mithaḥ//
tato vidyāpatirhṛṣṭo'nusaraṃstaṃ jagāma vai

dadarśa śabarāgārairveṣṭitaṃ parito dvijāḥ//
kṣetrasya dīpasaṃsthānaṃ khyātaṃ śabaradīpakam

tatra gatvā śanairvipraḥ praviśya vinayānvitaḥ//
dadarśa viṣṇubhaktāṃstāñchaṃkhacakragadādharān

praṇamya śirasā viprastasthau baddhāṃjalistadā //
tatoviśvāvasurnāma śabaraḥ palitāṃgakaḥ

avasāya hareḥ pūjāṃ pūjāśeṣopaśobhitaḥ //
saṃprāpto girimadhyāttu tasminneva kṣaṇe dvijāḥ

ālokya taṃ dvijo harṣamupayāto vyaciṃtayat//
eṣa prāpto hareḥ sthānācchrāṃto nirmālyabhūṣitaḥ

vaiṣṇavāgrya ito vārtāṃ viṣṇoḥ prāpsyāmi durlabhām//
ciṃtayanneva vipro'sau śabareṇābhyabhāṣata

//śabara uvāca//
kutaḥ samāgato vipra kānanāṃtaṃ sudustaram//
kṣuttṛḍbhiratiśrāṃtaśca sukhamatrāsyatāṃ ciram

pādyamāsanamarghaṃ ca dattvā viśvāvasurdvijam//
uvāca praśrayagirā prastutaṃ pratipādayan

phalaiḥ pākena vā vipra prāṇayātrā bhavettava //
yattubhyaṃ rocate tadvai dīyate'tra mayā dvija

bhāgyaṃ mamādya bhagavañjīvitaṃ saphalaṃ ca me //
prāpto'si madgṛhaṃ vipra sākṣādviṣṇurivāparaḥ

iti bruvāṇaṃ śabaraṃ provāca dvijapuṃgavaḥ //
na me phalairna pākena kāryaṃ vaiṣṇavapuṃgava

yadarthamāgataṃ dūrātsādho tatsaphalaṃ kuru //
indradyumnasya nṛpateravaṃtipuravāsinaḥ

purohito'haṃ saṃprāpto viṣṇordarśanalālasaḥ //
rājñāgre tairthikānāṃ hi samājāvasare śrutam

tīrthakṣetraprasaṃgena kenacitprastutaṃ tadā //
tathā niveditaṃ kṣetraṃ rājāgre jaṭilena vai

ānupūrvyācca tatsarvaṃ kathayāmāsa sa dvijaḥ //
etadarthamahaṃ sādho rājñā cotkaṇṭhitena vai

preṣito'haṃ hariṃ draṣṭumatrasthaṃ nīlamādhavam //
dṛṣṭvā yāvannarapatervārttāṃ neṣyāmi so'pyaham

nirāhāro dhruvaṃ sādho tanmāṃ viṣṇuṃ pradarśaya

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde saptamo'dhyāyaḥ