Skanda Purana · Verses 2.7-2

// nārada uvāca // //
bhagavankṛtakṛtyo'smi tava pādasamāśrayāt //
śrotavyaṃ neha bhūyo me vidyate devasattama

tathāpi bhagavankiṃcitpraṣṭavyaṃ me hṛdi sthitam//
tvadvākyāmṛtapītasya na me tṛptirhi jāyate

dīpadānasya māhātmyaṃ śrotumicchāmi te prabho //
yena cā'pi purā dattastadvadasva caturmukha

// brahmovāca // //
prātaḥ snātvā śucirbhūtvā dīpaṃ dadyātprayatnataḥ //
tena pāpāni naśyeyustamāṃsīva bhagodaye

ājanma yatkṛtaṃ pāpaṃ striyā vā puruṣeṇa ca //
tatsarvaṃ nāśamāyāti kārtike dīpadānataḥ

atra te varṇayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam //
śravaṇātsarvapāpaghnaṃ dīpadānaphalapradam

purā draviḍadeśe tu brāhmaṇo buddhanāmakaḥ //
tasya bhāryā'bhavadduṣṭā anācāraratā mune

tasyāḥ saṃsargadoṣeṇa kṣīṇā''yurmṛtimāptavān //
patyau mṛte'pi sā patnī anācāre viśeṣataḥ

ratābhūnna hi tasyāstu lajjā lokāpavādataḥ //
sutabaṃdhuvihīnā sā sadābhikṣānnabhojanā

na saṃskārānnamalpaṃ vā bhuktvā paryuṣitāśinī //
parapākaratā nityaṃ tīrthayātrādivarjitā //

kathāyāḥ śravaṇaṃ caiva na śrutaṃ tu tayā dvija //
ekadā brāhmaṇaḥ kaścittīrthayātrāparāyaṇaḥ

tasyā gṛhaṃ samāgacchadvidvānvai kutsanāmakaḥ //
anācāraratāṃ tāṃ tu dṛṣṭvā brahmarṣisattamaḥ //
kopena raktacakṣuḥ saṃstāmuvācā'satīṃ striyam

// kutsa uvāca // //
vakṣyāmi sāṃprataṃ mūḍhe madvākyamavadhāraya

duḥkhahetumimaṃ dehaṃ pūyaśoṇitapūritam //
paṃcabhūtātmakaṃ caiva kiṃ ca puṣṇāsi dūtike

jalabudbudavaddeho nāśamāyāti niścitam //
anityaṃ dehamāśritya nityaṃ tvaṃ manyase hṛdi

tasmādaṃtaḥsthitaṃ mohaṃ tyaja mūḍhe vicārataḥ //
smara sarvottamaṃ devaṃ kuru śravaṇamādarāt

kārtike māsi saṃprāpte snānadānādikaṃ kuru //
dāmodarasya prītyarthaṃ dīpadānaṃ tathā kuru

lakṣavartyādikaṃ caiva lakṣapadmādikaṃ tathā //
pradakṣiṇāṃ tu devasya namaskāraṃ tathaiva ca

dhāraṇaṃ pāraṇaṃ caiva kuru bhaktyā hi kārtike //
vidhavānāṃ vratamidaṃ sadhavānāṃ tathaiva ca

sarvapāpapraśamanaṃ sarvopadravanāśanam //
tatrā'pi kārtike māsi dīyatāṃ dīpa uttamaḥ

dīpo hareḥ priyakaraḥ kārtike māsi niścitam //
mahāpātakakṛdvāpi dīpadānātpramucyate

purā kaściddvijavaro nāmnā harikaro hyabhūt //
adharmaviṣayāsaktaḥ śaśvadveśyārato dvijaḥ

pitṛvittakṣayakaro vaṃśacchede kuṭhārakaḥ //
kadācittena vidhave dyūte pitṛdhanaṃ mahat

hāritaṃ duṣṭasaṃsargāttato duḥkhī sa cā'bhavat //
kadācitsādhusaṃsargāttīrthayātrāprasaṃgataḥ

ayodhyāmāgato vatse mahāpāpakaro dvijaḥ //
kārtike māsi saṃprāptaḥ śrīmaddvijagṛhe sadā

dyūtavyājena tenā''śu dīpo datto hareḥ puraḥ //
tataḥ kālāṃtare vipro mṛto mokṣamavāptavān

mahāpātakakṛdvā'pi gatavānabhayaṃ harim //
tasmāttvaṃ kārtike māsi dīpadānaṃ tathā kuru

tathā'nyānyapi dānāni kuru bhaktisamanvitā //
ityādiśyātha tāṃ kutso jagāmā'nyagṛhaṃ dvijaḥ

sā'pi kutsavacaḥ śrutvā paścāttāpena saṃyutā //
vrataṃ tu kārtike māsi kariṣyāmīti niścitā

pataṃgodayavelāyāṃ kārtike snānamaṃbhasi //
dīpadānaṃ vratam caiva māsamekaṃ cakāra sā

tataḥ kālāṃtare caiva gatāyurmṛtimāgatā //
dīpadānasya māhātmyānmahāpāpakṛdapyasau

svargamārgaṃ gatā sā strī kāle mokṣamavāpa ha //
tasmānnārada māhātmyaṃ dīpadānasya ko vadet

kārtike dīpadānaṃ tu mahāpuṇyaphalapradam //
kārtikavrataniṣṭho yo dīpadānādikṛnnaraḥ

dīpadānasyetihāsaṃ śṛṇvanvai mokṣamāpnuyāt

dīpadānasya māhātmyaṃ vaktuṃ keneha śakyate //
paradīpaprabodhasya māhātmyaṃ śṛṇu nārada

svasyā'pi śaktirāhitye parasyā'pi prabodhanam //
yaḥ kuryāllabhate so'pi nā'tra kāryā vicāraṇā

dīpārthaṃ vartikāṃ tailaṃ pātraṃ vā yo dadāti hi //
sahāyaṃ vā'tha kurute dadatāṃ dīpamuttamam

sa tu mokṣamavāpnoti nā'tra kāryā vicāraṇā //
kārtike dīpadānasya māhātmyaṃ ko nu varṇayet

svasyāpi śaktirāhitye paradīpaṃ prabodhayet //
so'pi tatphalamāpnoti nā'tra kāryā vicāraṇā

veśyā cendumatīnāma tasyā gehe'tha mūṣikā //
paradīpaprabodhena mokṣaṃ prāpa sudurlabham

tasmātsarvaprayatnena paradīpaṃ prabodhayet //
tena mokṣamavāpnoti mūṣikāvanna saṃśayaḥ

paradīpaprababodhasya phalamīdṛgvidhaṃ mune //
sākṣāddīpapradānasya māhātmyaṃ kena varṇyate

// nārada uvāca // //
kārtike dīpadānasya māhātmyaṃ ca mayā śrutam //
paradīpa prabodhasya māhātmyamapi vai śrutam //
idānīṃ śrotumicchāmi vyomadīpasya vaibhavam

// brahmovāca // //
ākāśadīpa māhātmyaṃ śṛṇu putra samāhitaḥ //
yasya śravaṇamātreṇa dīpadāne matirbhavet

saṃprāpte kārtike māsi prātaḥsnānaparāyaṇaḥ //
ākāśadīpaṃ yo dadyāttasya puṇyaṃ vadāmyaham

sarvalokādhipo bhūtvā sarvasaṃpatsamanvitaḥ //
iha loke sukhaṃ bhuktvā cāṃte mokṣamavāpnuyāt

snānadānakriyāpūrvaṃ harimaṃdiramastake //
ākāśadīpo dātavyo māsamekaṃ tu kārtike //
kārtike śuddhapūrṇāyāṃ vidhinotsarjayecca tam

yaḥ karoti vidhānena kārtike vyomni dīpakam //
na tasya punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi

atra te varṇayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam //
yasya śravaṇamātreṇa vyomadīpaphalaṃ labhet

purā tu niṣṭhuronāma lubdhako lokakaṃṭakaḥ //
yamunātīravāsī ca kālamṛtyurivā'paraḥ

vane caranmṛgānsarvānhatvā vṛttimakalpayat //
pathikānbādhate nityaṃ coravṛttyā dhanurdharaḥ

kaṃcidgrāmaṃ jagāmāśu cauryārthaṃ kārtike mune //
tasminvidarbhanagare rājā sukṛtināmakaḥ

candraśarmākhyaviprasya vacanātkārtike sudhīḥ //
cakāra vyomadīpaṃ tu harimaṃdiramastake

dīpaṃ dattvā mahābhaktyā aśṛṇocca kathāṃ niśi //
etasminneva kāle tu cauryārthaṃ samupāgataḥ //

rājñā dattaṃ vyomadīpaṃ paśyankṣaṇamatiṣṭhata //
tadānīṃ daivayogena gṛdhro javasamanvitaḥ

śīghramāgatya jagrāha tailapātraṃ sadīpakam //
svamukhenaiva saṃgṛhya vṛkṣāgraṃ ca samāśrayat

tatra pītvā tu tailaṃ ca dīpaṃ sthāpya sa pakṣirāṭ //
vṛkṣāgraṃ tu samāsthāya kṣaṇamātramatiṣṭhata

tadānīṃ daivayogena grahītuṃ pakṣisattamam //
mārjāro'pyāruhadvṛkṣaṃ pakṣiṇā'dhiṣṭhitaṃ tu tam

tadagre mukhadīpaṃ ca paśyankṣaṇamatiṣṭhata //
ākāśadīpamāhātmyaṃ kathitaṃ candraśarmaṇā

rājñe sukṛtināmne ca tau vai śuśruvatuḥ kṣaṇam //
khagamārjārakau tatra svasvacāmacalyadoṣataḥ

mārjāro jagṛhe tatra śākhāmataragataṃ khagam //
daivena coditau vṛkṣācchilāyāṃ patitau tadā

bhagnagātrau mṛtau tatra pakṣimārjārakau bhuvi //
divyadehasamāyuktau yānārūḍhau divaṃ gatau

tatsarvaṃ lubdhako dṛṣṭvā cauryārthaṃ samupāgataḥ //
nivṛtto duṣṭabhāvena kathayaṃtaṃ kathāṃ munim

caṃdraśarmāṇamābhāṣya idaṃ vacanamabravīt //
caṃdraśarmanmayā dṛṣṭaṃ cauryārthaṃ hyāgatena ca

rājñā sukṛtinā dattaṃ vyomadīpaṃ manoharam //
tadānīṃ daivayogena khagaḥ pātraṃ pragṛhya ca

tailaṃ pītvā tu tatpātraṃ sadīpaṃ tu manoharam //
vṛkṣāgre sthāpayitvā ca tatra kṣaṇamatiṣṭhata

mārjāro'pyāgatastatra grahītuṃ pakṣipuṃgavam //
daivena preritau tau ca ubhe śākhe samāśritau //

tvanmukhātkathyamānāṃ hi kathāṃ śuśruvatuḥ kṣaṇam //
paścāccāṃcalyadoṣeṇa mārjāro hyagrahītkhagam

tau vṛkṣātpatitau mṛtyuṃ prāptau ca kṣaṇamātrataḥ //
ubhau tau divyarūpau ca yānārūḍhau divaṃ gatau

tadāścaryamahaṃ dṛṣṭvā tvāṃ praṣṭuṃ samupāgataḥ //
tau kau purā ca mārjārakhagau tadvada bho dvija

tiryagyonisamāpannau muktau kena ca karmaṇā //
iti lubdhavacaḥ śrutvā caṃdraśarmā'bravīttadā

śṛṇu lubdha pravakṣyāmi tayorvṛttāṃtamaṃjasā //
mārjāro'pi purā pāpī tathā śrīvatsagotrajaḥ

devaśarmā iti prokto devadravyā'pahārakaḥ //
ahobalanṛsiṃhasya pūjākartṛtvamāpa saḥ

tasmindevālaye prāptaṃ tailaṃ dravyādikaṃ tathā //
apahṛtya ca tenaiva kuṭuṃbaṃ poṣayatyasau

āyurnītvaivamevā'sau tataḥ paṃcatvamāgataḥ //
tasmātpāpātkālasūtraṃ mahārauravarauravam

nirucchvāsaṃ tathā prāpya asipatravanaṃ kramāt //
chidyamāno mahākāyairyamadūtairbhayaṃkaraiḥ

anubhūya ca tānsarvānbrahmarākṣasatāṃ gataḥ //
tatastu śvānayonau ca caṃḍālo'bhūtkukarmataḥ

evaṃ janmaśataṃ prāpya bhūmau mārjāratāṃ gataḥ //
ākāśadīpamāhātmyaṃ śrutvedānīṃ tu daivataḥ //
nirmuktā'khilapāpastu agamaddharimaṃdiram

gṛdhro'yaṃ tu purā vipro mithile vedapāragaḥ //
śaryātiriti vikhyātau nāmnā loke mahāprabhuḥ //

dāsīsaṃgaṃ cakārāsau veśyāsaṃgaṃ tathaiva ca //
tena doṣeṇa mahatā paṃcatvamagamattadā

kuṃbhīpāke mahāghore sthitvā yugacatuṣṭayam //
karmaśeṣeṇa bhūmau ca gṛdhratvamagamattadā

daivena codito gṛdhrastailapānārthamāgataḥ

dattvā cākāśadīpaṃ ca śrutvā caiva hareḥ kathām //
vidhvastā'khilapāpastu jagāma harimaṃdiram

ityetatsarvamākhyātaṃ lubdha gaccha yathāsukham //
vyādho'pyasya vacaḥ śrutvā gatvā caiva svamaṃdiram

vrataṃ cākāśadīpasya cakāra vidhivanmune //
āyuḥśeṣaṃ tadā nītvā jagāma harimaṃdiram

sunaṃdopi mahārāja āścaryaṃ samupāgataḥ //
cakāra vidhinā māsaṃ caṃdraśarmoktamārgataḥ

prātaḥ snātvā śucirbhūtvā kārtike māsi vai nṛpaḥ //
komalaistulasīpatraiḥ samabhyarcya janārdanam

rātrau dadyādvyomadīpaṃ maṃtreṇānena vai nṛpaḥ

dāmodarāya viśvāya viśvarūpadharāya ca //
namaskṛtvā pradāsyāmi vyomadīpaṃ haripriyam //
nirvighnaṃ kuru deveśa yāvanmāsaḥ samāpyate

vratenā'nena deveśa tvayi bhaktiḥ pravarddhatām //
iti maṃtreṇa rājā'sau dīpadānaṃ cakāra ha

brāhme muhūrte ca punarvyomadīpaṃ dadāti hi //
viṣṇoḥ pūjā kṛtā prātaḥ prātaḥsnānaṃ cakāra ha

utsargasya vidhiṃ kṛtvā vyomni dīpaṃ samāpya ca //
brāhmaṇānbhojayitvā ca vrataṃ viṣṇoḥ samārpayat

tena puṇyaprabhāvena sa rājā munisattama //
śaradāṃ śatasāhasramiha bhogānmanoharān

suputrapautrasvajanairbubhuje saha bhāryayā //
tataścāṃ'te dvijavara vimānaṃ sumanoharam

strībhiḥ saha samāruhya mokṣamārgaṃ gato mune //
caturbhujaḥ pītavāsāḥ śaṃkhacakragadādharaḥ

viṣṇuloke viṣṇuriva procyamānaḥ sadā'maraiḥ //
krīḍayāmāsa rājā'sau yathākāmaṃ mahāmanāḥ

tasmāttu kārtike māsi mānuṣyaṃ prāpya durlabham //
ākāśadīpo dātavyo vidhānena hareḥ priyaḥ

dāsyaṃti ye kārtikamāsi martyā vyomapradīpaṃ harituṣṭaye'tra //
paśyaṃti te naiva kadā'pi devaṃ yamaṃ mahākrūramukhaṃ munīṃdra

athā'nyacca pravakṣyāmi vyomadīpasya vaibhavam //
vālakhilyaiḥ purā proktaṃ tacchṛṇuṣva dvijottama

// vālakhilyā ūcuḥ // //
kṛṣṇādimāsakramataḥ kārtikasyādimāsataḥ //
ākāśādīpadānaṃ tu kurvaṃtu ṛṣisattamāḥ

tulāyāṃ tilatailena sāyaṃ saṃdhyāsamāgame //
ākāśadīpaṃ yo dayānmāsamekaṃ niraṃtaram

saśrīkāya śrīpataye śriyā na sa viyujyate //
ākāśadīpavaṃśastu viṃśaddhastottamo bhavet

madhyamo navahastaḥ syātkaniṣṭhaḥ paṃcahastakaḥ //
yathā dūrasthitairlokairdṛśyate tattathā''caret

tathā'bhrādikaraṃḍeṣu dīpadānaṃ viśiṣyate //
vaṃśasya navamāṃśena laṃbā kāryā patākikā

mayūrapicchamuṣṭiṃ vā kalaśaṃ copari nyaset //
viṣṇuprītikaro dīpaḥ pitruddhārasya kārakaḥ

ekādaśyāstulārkādvā dīpadānamato'pi vā //
dāmodarāya nabhasi tulāyāṃ lolayā saha

pradīpaṃ te prayacchāmi namo'naṃtāya vedhase //
ākāśadīpasadṛśaṃ pituruddhārakaṃ nahi

helikasya ca dvau putrau tatraikastu piśācakaḥ //
vyomadīpapuṇyadānānmokṣaṃ prāpa sudurlabham

namaḥ pitṛbhyaḥ pretebhyo namo dharmāya viṣṇave //
namo yamāya rudrāya kāṃtārapataye namaḥ

mantreṇā'nena ye martyāḥ pitṛbhyaḥ khe tu dīpakam //
prayacchaṃti gatā ye syurnarake yāṃti te'pi vai //
uttamāṃ gatimitthaṃ te dīpadānaṃ mayeritam

lakṣmīsaṃtatisiddhyarthamārogyāya pradīpayet

kārtike kṛṣṇapakṣe tu dvādaśyādiṣu paṃcasu //
tithīṣūktaḥ pūrvarātre nṛṇāṃ nīrājanāvidhiḥ

brahmaviṣṇuśivādīnāṃ bhavaneṣu viśeṣataḥ //
kūṭāgāreṣu caityeṣu sabhāsu ca nadīṣu ca

prākārodyānavāpīṣu pratolīniṣkuṭeṣu ca //
mandurāsu viviktāsu hastiśālāsu caiva hi

pradoṣasamaye dīpāndadyādevaṃ manoharān //
kṛtaṃ yaiḥ kārtike māsi dīpadānaṃ vidhānataḥ

dṛśyaṃte ye ratnabhājaste'ta eva prakīrtitāḥ //
dīpadānāsamarthaścetparadīpaṃ tu rakṣayet

yo vedābhyāsine dadyāddīpārthaṃ tailamādarāt //
ko vā tasya phalaṃ vaktuṃ bhuvi tiṣṭhati mānavaḥ

dīpāndadyādbahuvidhānkārtike viṣṇusaṃnidhau //
kārtike māsi saṃprāpte gagane svacchatāke

rātrau lakṣmīḥ samāyāti draṣṭuṃ bhuvanakautukam //
yatrayatra ca dīpānsā paśyatyabdhisamudbhavā

tatratatra ratiṃ kuryānnāṃdhakāre kadācana //
tasmāddīpaḥ sthāpanīyaḥ kārtike māsi vai sadā

lakṣmīrūpārthināṃ proktaṃ dīpadānaṃ viśeṣataḥ //
devā''laye nadītīre rājamārge viśeṣataḥ

nidrāsthale dīpadātā tasya śrīḥ sarvatomukhī //
durbalasyā''layaṃ vīkṣya dīpaśūnyaṃ tu yo dadet

viprasya vā'nyavarṇasya viṣṇuloke mahīyate//
kīṭakaṃṭakasaṃkīrṇe durgame viṣamasthale

kuryādyo dīpadānāni narakaṃ sa na gacchati //
dadyādrātrau paṃcanade dīpaṃ yo vidhipūrvakam

tasya vaṃśe prajāyante bālakāḥ kuladīpakāḥ //
pitṛpakṣe'nnadānena jyeṣṭhā''ṣāḍhe ca vāriṇā

kārtike tatphalaṃ teṣāṃ paradīpaprabodhanāt //
bodhanātparadīpasya vaiṣṇavānāṃ ca sevanāt

kārtike phalamāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ //
purā harikaronāma dvijaḥ pāparataḥ sadā

kṛtaṃ dyūtaprasaṃgena dīpadānaṃ hi kārtike //
tena puṇyaprabhāvena svargaṃ prāpa dvijottamaḥ

ākāśadīpadānena purā vai dharmanandanaḥ //
vimānavaramāruhya viṣṇulokaṃ yayau nṛpaḥ

yaḥ kuryātkārtike viṣṇoḥ puraḥ karpūradīpakam //
prabodhinyāṃ viśeṣeṇa tasya puṇyaṃ vadāmyaham

kule tasya prasūtā ye puruṣāste haripriyāḥ //
krīḍitvā suciraṃ kālamante muktiṃ vrajaṃti ca

dīpako jvalate yasya divā rātrau harergṛhe //
ekādaśyāṃ viśeṣeṇa sa yāti harimandiram

lubdhako'pi caturdaśyāṃ dīpaṃ dattvā śivālaye //
bhaktyā vinā pare liṃge śivalokaṃ jagāma saḥ

gopaḥ kaścidamāvāsyāṃ dīpaṃ prajvālya śārṅgiṇaḥ //
muhurjayajayetyuktvā sa ca rājeśvaro'bhavat

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye dīpadānamāhātmyavarṇanaṃnāma saptamo'dhyāyaḥ