સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.7-3

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
કસ્મિન્યુગે સ તુ નૃપ ઇન્દ્રદ્યુમ્નોઽભવન્મુને ॥
કસ્મિન્દેશેઽસ્ય નગરં કથં વા પુરુષોત્તમમ્ ॥

ગત્વા ચ વિષ્ણોઃ પ્રતિમાં કારયામાસ વા કથમ્ ॥
એતત્સર્વં વિસ્તરતઃ કથયસ્વ મહામુને

યાથાતથ્યેન સર્વજ્ઞ પરં કૌતૃહલં હિ નઃ

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
સાધુ સાધુ દ્વિજશ્રેષ્ઠા યત્પૃચ્છધ્વં પુરાતનમ્ ॥
સર્વપાપહરં પુણ્યં ભુક્તિમુક્તિપ્રદં શુભમ્ ॥

ચરિતં તસ્ય વક્ષ્યામિ તથાવૃત્તં કૃતે યુગે ॥
શૃણુધ્વં મુનયઃ સર્વે સાવધાના જિતેન્દ્રિયાઃ

આસીત્કૃતયુગે વિપ્રા ઇન્દ્રદ્યુમ્નો મહા નૃપઃ ॥
સૂર્યવંશે સ ધર્માત્મા સ્રષ્ટુઃ પંચમપૂરુષઃ

સત્યવાદી સદાચારોઽવદાતઃ સાત્ત્વિકાગ્રણીઃ ॥
ન્યાયાત્સદા પાલયતિ પ્રજાઃ સ્વા ઇવ સ પ્રજાઃ

અધ્યાત્મવિજ્જ્ઞાનશૌંડઃ શૂરઃ સંગ્રામવર્દ્ધનઃ ॥
સદોદ્યતઃ સદા વિપ્રપૂજકઃ પિતૃભક્તિમાન્

અષ્ટાદશસુ વિદ્યાસુ બૃહસ્પતિરિવાપરઃ ॥
ઐશ્વર્યેણ સુરાધીશઃ કુબેરઃ કોષસંચયે

રૂપવાન્સુભગઃ શીલી દાતા ભોક્તા પ્રિયંવદઃ ॥
યષ્ટા સમસ્તયજ્ઞાનાં બ્રહ્મણ્યઃ સત્યસંગરઃ

વલ્લભો નરનારીણાં પૌર્ણમાસ્યાં યથા શશી ॥
આદિત્ય ઇવ દુષ્પ્રેક્ષ્યઃ શત્રુપક્ષક્ષયંકરઃ

વૈષ્ણવઃ સત્ય સંપન્નો જિતક્રોધો જિતેંદ્રિયઃ ॥
રાજસૂયં ક્રતુવરં વાજિમેધસહસ્રકમ્

ઇયાજ પરમઃ શ્રીમાન્મુમુક્ષુર્ધર્મતત્પરઃ ॥
એવં સર્વગુણોપેતઃ સ પૃથ્વીં પાલયન્નૃપઃ

અવંતીંનામ નગરીં માલવે ભુવિ વિશ્રુતામ્ ॥
ઉવાસ સર્વરત્નાઢ્યાં દ્વિતીયામમરાવતીમ્

તત્ર સ્થિતો નરપતિર્વિષ્ણૌ ભક્તિમનુત્તમામ્ ॥
ચકાર મનસા વાચા કર્મણા પરમાદ્ભુતામ્

એવં પ્રવર્તમાનોઽસૌ કદાચિચ્છ્રીપતેર્વિભોઃ ॥
પૂજાસમયમાસાદ્ય દેવાર્ચનગૃહાંતરે

વિદ્વદ્ભિઃ કવિભિશ્ચૈવ તીર્થયાત્રાપ્રસિદ્ધિભિઃ ॥
દૈવજ્ઞૈઃ શ્રોત્રિયૈઃ સાર્દ્ધં પુરોહિતમવસ્થિતમ્

આદૃતો વ્યાજહારેદ જ્ઞાયતાં ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
યત્ર સાક્ષાજ્જગન્નાથં પશ્યામોઽનેન ચક્ષુષા

એવમુક્તો નૃપાગ્ર્યેણ વૈષ્ણવેન પુરોહિતઃ ॥
તીર્થયાતૃવ્રજં પશ્યન્નુવાચ પ્રશ્રિતં વચઃ

ભોભોસ્તીર્થાટનવ્યગ્રા ધાર્મિકાસ્તીર્થકોવિદાઃ ॥
યદાદિશતિ દેવોઽયં યુષ્માભિસ્તચ્છ્રુતં કિલ

વિજ્ઞાય તસ્યાભિપ્રાયં કશ્ચિત્સુબહુતીર્થગઃ ॥
ઉવાચ વાગ્ગ્મી રાજાનં બદ્ધાંજલિપુટં મુદા

રાજન્નનેકતીર્થાનિ વ્યચારિષમહં પ્રભો ॥
આશૈશવાત્ક્ષિતિતલે શ્રુતાન્યન્યૈસ્તુ યાનિ વૈ

ઓઢ્રદેશ ઇતિ ખ્યાતો વર્ષે ભારતસંજ્ઞિતે ॥
દક્ષિણસ્યોદધેસ્તીરે ક્ષેત્રં શ્રીપુરુષોત્તમમ્

યત્ર નીલગિરિર્નામ સમંતાત્કાનનાવૃતઃ॥
તસ્યોત્સંગે કલ્પવૃક્ષઃ સમંતાત્ક્રોશસંમિતઃ

તસ્ય છાયાં સમાક્રમ્ય બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ ॥
તસ્ય પશ્ચાદ્દિશિ ખ્યાતં કુંડં રૌહિણસંજ્ઞિતમ્ ॥

તત્પૂર્ણં કારણાંભોભિઃ સ્પર્શનાદેવ મુક્તિદમ્ ॥
તસ્ય પ્રાક્તટમાસ્થાય નીલેંદ્રમણિનિર્મિતા

તનુઃ શ્રીવાસુદેવસ્ય સાક્ષાન્મુક્તિપ્રદાયિની ॥
તત્ર કુંડે તુ યઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા તુ પુરુષોત્તમમ્

અશ્વમેધસહસ્રસ્ય ફલં પ્રાપ્ય વિમુચ્યતે ॥
તત્રાસ્ત આશ્રમશ્રેષ્ઠઃ ખ્યાતઃ શબરદીપકઃ

પશ્ચિમસ્યાં દિશિ વિભોર્વેષ્ટિતઃ શબરાલયૈઃ ॥
યસ્માદેકપદીમાર્ગો યેન વિષ્ણ્વાલયં વ્રજેત્

યત્ર સાક્ષાજ્જગન્નાથઃ શંખચક્રગદાધરઃ ॥
જંતૂનાં દર્શનાન્મુક્તિં યો દદાતિ કૃપાનિધિઃ

તત્રોષિતં મયા રાજન્વર્ષં શ્રીપુરુષોત્તમે ॥
તુષ્ટ્યર્થં દેવદેવસ્ય વ્રતિના વનવાસિના

પ્રતિરાત્રં ભગવતો દર્શનાય દિવૌકસામ્ ॥
આગતાનાં મહારાજ દિવ્યગંધો હ્યમાનુષઃ

નાનાસ્તુતિવચઃકલ્પપુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ લભ્યતે॥
મહિમૈષ ન કુત્રાપિ વિષ્ણોઃ સ્થાને પ્રકાશતે

પૌરાણિકી પ્રવૃત્તિશ્ચ શ્રુતા તત્ર મહીપતે ॥
વાયસો માધવં દૃષ્ટ્વા તિર્યગ્દેહોઽપિ મુચ્યતે

નાધિકારી પુણ્યકૃત્યે જ્ઞાનહીનોઽપિ પાર્થિવ ॥
તૃષાર્ત્તો રૌહિણે કુંડે જલં પાતું સમાગતઃ

ત્યક્ત્વા કાલવશાત્પ્રાણાન્વિષ્ણુસારૂપ્યમાપ્તવાન્ ॥
અહમાસં પુરા મૂર્ખસ્તત્પ્રસાદાત્તુ સાંપ્રતમ્

અષ્ટાદશસુ વિદ્યાસુ શેષો વા સ્યાન્મમાપરઃ ॥
મતિશ્ચ નિર્મલા જાતા વિષ્ણોઃ પશ્યામિ નાપરમ્

ત્વં યસ્માદ્વિષ્ણુભક્તોઽસિ સતતં ચ દૃઢવ્રતઃ ॥
અતસ્તવોપદેશાર્થમાગતોઽહં તવાંતિકમ્

નો ધનં ન ચ ભૂમિં ચ ત્વત્તઃ સંપ્રાર્થ્યતેઽધુના ॥
વ્યલીકમેતન્મા બુદ્ધ્વા તત્રસ્થં શ્રીધરં ભજ

એવમુક્ત્વા તુ જટિલઃ સર્વેષાં પશ્યતાં તદા ॥
અંતર્દ્ધાનં જગામાશુ રાજા પરમવિસ્મયમ્

અવાપ્ય વ્યાકુલમતિઃ કથં મે નિર્વહેદિતિ ॥
પુરોહિતમુવાચેદં તસ્યૈવાર્થસ્ય સાધને

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
અમાનુષમિદં વૃત્તં શ્રુત્વેદાનીમમાનુષાત્ ॥
બુદ્ધિસ્ત્વરયતે તત્ર યત્રાસ્તેઽસૌ ગદાધરઃ

મમ ધર્માર્થકામા હિ ત્વદાયત્તા દ્વિજોત્તમ ॥
અવિરુદ્ધાસ્ત્વત્પ્રસાદાત્ત્રિવર્ગઃ સાધિતો મયા

ઇદાનીં ચેદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વમત્રાર્થે ગમિષ્યસિ ॥
ચતુર્વર્ગસ્તુ સંપૂર્ણઃ પ્રાપ્તઃ સ્યાત્સાંપ્રતં મયા

॥ પુરોહિત ઉવાચ ॥ ॥
બાઢમેતત્કરિષ્યામિ યથા દ્રક્ષ્યસિ કેશવમ્ ॥
વર્માચ્છાદિતચક્ષુર્ભ્યાં સાક્ષાન્મુક્તિપ્રદં વિભુમ્

એવમત્ર યતિષ્યામિ તત્ર સર્વે યથા વયમ્ ॥
વત્સ્યામઃ સસહાયાશ્ચ ક્ષેત્રે શ્રીપુરુષોત્તમે

સાફલ્યં કિમતો રાજઞ્જન્મિનો જન્મનો ભવેત્ ॥
પુરુષં તમસઃ પારં સાક્ષાદ્દ્રક્ષ્યસિ માધવમ્

ભ્રાતા વિદ્યાપતિર્નામ કનીયાન્મે વ્રજિષ્યતિ ॥
દેશભ્રમણશીલૈશ્ચ ચારૈઃ સહ તવાધુના

તત્ર ગત્વા જગન્નાથં દૃષ્ટ્વા સ હિ ગિરૌ યથા ॥
કંટકાવાસસંસ્થાનં ભૂપ્રદેશં પ્રમીય ચ ॥

તૂર્ણં પ્રવૃત્તિમાનેતા શ્રેયોઽસ્માકં ભવિષ્યતિ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રાજા પુનરુવાચ હ

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
સાધુ બ્રહ્મન્સમાધાય વ્યવસાયો વિચારિતઃ ॥
અહં પ્રથમતોપ્યેતચ્છ્રુત્વૈવ કૃતનિશ્ચયઃ

તત્ર ક્ષેત્રે ભગવતઃ સન્નિધૌ નિવસામ્યહમ્ ॥
તદ્ગચ્છતુ તવ ભ્રાતા યથેષ્ટં સાધયિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વાંતઃપુરં રાજા પ્રવિવેશ મુદાન્વિતઃ ॥
પુરોહિતોઽપિ તાન્સર્વાન્યથાવદનુપૂર્વશઃ

રાજાજ્ઞયા પૂજયિત્વા પ્રાહિણોત્સ્વં સ્વમાશ્રમમ્ ॥
ભ્રાતરં સુમુહૂર્તે ચ દૈવજ્ઞકૃતનિશ્ચયે

પ્રસ્થાપયામાસ તદા કૃતસ્વસ્ત્યયનં દ્વિજૈઃ ॥
અપસર્પૈઃ પ્રત્યયિકૈઃ પુષ્પસ્યન્દનમાસ્થિતઃ

તતઃ સંપ્રસ્થિતો વિપ્રાઃ સ તુ વિદ્યાપતિર્દ્વિજઃ ॥
મનસા ચિન્તયામાસ મધ્યે સ્યન્દનમાસ્થિતઃ

અહો મે સફલં જન્મ સુકલ્યા શર્વરી ચ મે ॥
દ્રક્ષ્યામિ યદ્ભગવતો મુખપદ્મમઘાપહમ્

શ્રવણાદ્યૈરુપાયૈર્યં યતમાના અહર્નિશમ્ ॥
પશ્યંતિ યતયઃ ચેતઃ પુંડરીકે વ્યવસ્થિતમ્

તમદ્ય નીલશિખરિશૃંગસ્થં બિભ્રતં વપુઃ ॥
વપુઃસંબન્ધહરણં સાક્ષાદ્દ્રક્ષ્યામિ ચક્રિણમ્

શ્રુતિ સ્મૃતીહાસપુરાણવાક્યૈર્યદ્રૂપમાસ્થાપયિતું ન શક્યમ્ ॥
તચ્છ્રીનિધે રૂપમદૃષ્ટપૂર્વં દૃષ્ટ્વા તરિષ્યામિ ભવાંબુરાશિમ્

યન્નામસંકીર્તનતસ્ત્રિવાંહઃ સંઘઃ પ્રણાશં સ્મરતાં પ્રયાતિ ॥
તમદ્ય વિશ્વેશ્વરમપ્રમેયં સાક્ષાત્કરિષ્યામિ ગિરૌ વસન્તમ્

યત્પાદપદ્માનનુસંહિતસ્ય પદેપદે દુઃખમુપાર્જિતસ્ય ॥
તમઃ પ્રકાંડપ્રભવં કદાચિન્નાત્માશ્રિતં કર્મભિરેતિ નાશમ્

આરાધ્ય સૂક્ષ્મં સ્વગુહાનિવાસં યં પઞ્ચકોષાવૃતમાત્મસંસ્થમ્ ॥
વેદાંતગીરાહ ન ચાપિ વેદ વંદે સ્વવિદ્યૈકનિવેદ્યમાદ્યમ્

બ્રહ્માંડમાલાકલિતાનુરોમં સહસ્રમૂર્દ્ધાંઘ્રિદૃશં પુરાણમ્ ॥
નિઃશ્વાસવાતોત્થિત વેદરાશિં સર્વપ્રપંચેશમહં પ્રપદ્યે

યન્માયયા નિર્મિતકૂટમેતત્સૃષ્ટિક્ષયસ્થાનવિલાસિ રૂપમ્ ॥
નિરૂપિતારોપિતહેયરૂપસ્વરૂપહીનં પ્રણવસ્વરૂપમ્

તિર્યક્તૃષાશાંતિનિમિત્તતોઽપિ યદૃચ્છયા યત્સવિધં પ્રયાતઃ ॥
દેહેન તેનૈવ સરૂપમુક્તિમવાપ તં દૃષ્ટિપથં કરિષ્યે

અહો અહો મે ખલુ ભાગ્યશંસી યત્કોટિજન્માર્જિતપુણ્ય એકઃ ॥
સમુત્થિતો મે ખલુ ચર્મદૃગ્ભ્યાં વિલોકયિષ્યે જગદાદિકંદમ્

ઇત્થં સંચિન્તયન્વિપ્રઃ પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના ॥
અતીતં બહુમધ્વાનં નાબુધ્યદ્રથવેગતઃ

દિનમધ્યે વ્યતિક્રાંતે લંબિતે બહુવાસરે ॥
વર્ત્મન્યદૃશ્યતાગ્રે તુ દેશો ભુવનમંડનઃ

ઓઢ્રસંજ્ઞસ્તુ ભો વિપ્રાઃ ક્ષિતિમંડલપાવનઃ ॥
ઇત્થં પશ્યન્વનાંતાનિ ગિરિદુર્ગાશ્ચ માર્ગગાન્ ॥
સૂર્યાસ્તમનવેલાયાં મહાનદ્યાસ્તટેઽભવત્

અવરુહ્ય રથાદ્વિપ્રઃ કૃત્વા ચાહ્નિકમાદૃતઃ ॥
ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં દધ્યૌ સ મધુસૂદનમ્

રથપૃષ્ઠે સ્થિતો રાત્રિં ગમયિત્વા ત્વરાન્વિતઃ ॥
મહાનદીં સમુત્તીર્ય પ્રાતઃકૃત્યં સમાપ્ય સઃ

ચિંતયન્નેવ ગોવિંદં પ્રતસ્થે રથમાસ્થિતઃ ॥
પશ્યન્ભગવતો માર્ગં શ્રોત્રિયાણાં હિ યજ્વનામ્

વહ્નિવર્ચસ્વિનાં વિપ્રા ગ્રામાન્પૂગૈરલંકૃતાન્ ॥
વિલંઘ્યૈકામ્રકવનં યાવદાયાતિ સ દ્વિજઃ

શંખચક્રગદાપદ્મધારિણો દદૃશે જનાન્ ॥
જન્માંતરિતમાત્માનં બુબુધે દિવ્યરૂપિણમ્

અવરુહ્ય રથાત્તૂર્ણં સાષ્ટાંગં પ્રણિપત્ય ચ ॥
હર્ષાશ્રુપૂર્ણનયનો નાન્યત્કિંચિદપશ્યત

કેવલં મનસા વિષ્ણું પશ્યન્બાહ્યે ચ ભો દ્વિજાઃ ॥
એવં વ્રજન્યદા વિપ્રો ધ્યાયન્પશ્યન્સ્તુવન્હરિમ્

અપશ્યત્કાનનાકીર્ણં કલ્પન્યગ્રોધભૂષિતમ્ ॥
નીલાચલં લિખંતં ખં પશ્યતાં પાપનાશનમ્

અત્યદ્ભુતં નિવસંતિ સાક્ષાત્તનુભૃતો હરેઃ॥
ઉપત્યકાયામારૂઢઃ સમંતાન્માર્ગયન્દ્વિજઃ

માર્ગં ન લેભે વિપ્રોઽસૌ મુકુંદાલોકનોત્સુકઃ॥
અસુપ્યત તતો ભૂમૌ કુશાનાસ્તીર્ય વાગ્યતઃ

દર્શને તસ્ય દેવસ્ય તમેવ શરણં યયૌ॥
તતઃ શુશ્રાવ વચનં ગિરેઃ પશ્ચાદમાનુષમ્

ભગવદ્ભક્તિવિષયં સંલાપં કુર્વતાં મિથઃ॥
તતો વિદ્યાપતિર્હૃષ્ટોઽનુસરંસ્તં જગામ વૈ

દદર્શ શબરાગારૈર્વેષ્ટિતં પરિતો દ્વિજાઃ॥
ક્ષેત્રસ્ય દીપસંસ્થાનં ખ્યાતં શબરદીપકમ્

તત્ર ગત્વા શનૈર્વિપ્રઃ પ્રવિશ્ય વિનયાન્વિતઃ॥
દદર્શ વિષ્ણુભક્તાંસ્તાઞ્છંખચક્રગદાધરાન્

પ્રણમ્ય શિરસા વિપ્રસ્તસ્થૌ બદ્ધાંજલિસ્તદા ॥
તતોવિશ્વાવસુર્નામ શબરઃ પલિતાંગકઃ

અવસાય હરેઃ પૂજાં પૂજાશેષોપશોભિતઃ ॥
સંપ્રાપ્તો ગિરિમધ્યાત્તુ તસ્મિન્નેવ ક્ષણે દ્વિજાઃ

આલોક્ય તં દ્વિજો હર્ષમુપયાતો વ્યચિંતયત્॥
એષ પ્રાપ્તો હરેઃ સ્થાનાચ્છ્રાંતો નિર્માલ્યભૂષિતઃ

વૈષ્ણવાગ્ર્ય ઇતો વાર્તાં વિષ્ણોઃ પ્રાપ્સ્યામિ દુર્લભામ્॥
ચિંતયન્નેવ વિપ્રોઽસૌ શબરેણાભ્યભાષત

॥શબર ઉવાચ॥
કુતઃ સમાગતો વિપ્ર કાનનાંતં સુદુસ્તરમ્॥
ક્ષુત્તૃડ્ભિરતિશ્રાંતશ્ચ સુખમત્રાસ્યતાં ચિરમ્

પાદ્યમાસનમર્ઘં ચ દત્ત્વા વિશ્વાવસુર્દ્વિજમ્॥
ઉવાચ પ્રશ્રયગિરા પ્રસ્તુતં પ્રતિપાદયન્

ફલૈઃ પાકેન વા વિપ્ર પ્રાણયાત્રા ભવેત્તવ ॥
યત્તુભ્યં રોચતે તદ્વૈ દીયતેઽત્ર મયા દ્વિજ

ભાગ્યં મમાદ્ય ભગવઞ્જીવિતં સફલં ચ મે ॥
પ્રાપ્તોઽસિ મદ્ગૃહં વિપ્ર સાક્ષાદ્વિષ્ણુરિવાપરઃ

ઇતિ બ્રુવાણં શબરં પ્રોવાચ દ્વિજપુંગવઃ ॥
ન મે ફલૈર્ન પાકેન કાર્યં વૈષ્ણવપુંગવ

યદર્થમાગતં દૂરાત્સાધો તત્સફલં કુરુ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય નૃપતેરવંતિપુરવાસિનઃ

પુરોહિતોઽહં સંપ્રાપ્તો વિષ્ણોર્દર્શનલાલસઃ ॥
રાજ્ઞાગ્રે તૈર્થિકાનાં હિ સમાજાવસરે શ્રુતમ્

તીર્થક્ષેત્રપ્રસંગેન કેનચિત્પ્રસ્તુતં તદા ॥
તથા નિવેદિતં ક્ષેત્રં રાજાગ્રે જટિલેન વૈ

આનુપૂર્વ્યાચ્ચ તત્સર્વં કથયામાસ સ દ્વિજઃ ॥
એતદર્થમહં સાધો રાજ્ઞા ચોત્કણ્ઠિતેન વૈ

પ્રેષિતોઽહં હરિં દ્રષ્ટુમત્રસ્થં નીલમાધવમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા યાવન્નરપતેર્વાર્ત્તાં નેષ્યામિ સોઽપ્યહમ્

નિરાહારો ધ્રુવં સાધો તન્માં વિષ્ણું પ્રદર્શય

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદે સપ્તમોઽધ્યાયઃ