Skanda Purana · Chapter 2.7

// agastya uvāca // //
tīrthamanyatpravakṣyāmi kṣīrodakamiti smṛtam //
sītākuṇḍācca vāyavye varttate guṇasundaram //
puṇyaikanicayasthānaṃ sarvaduḥkhavināśanam

purā daśaratho rājā putreṣṭināma nāmataḥ //
cakāra vidhivadyajñaṃ putrārthaṃ yatra cādarāt

kratuṃ samāpayāmāsa sānando bhūridakṣiṇam //
yajñānte kratubhuktatra mūrtimānsamadṛśyata

haste kṛtvā hemapātraṃ haviḥpūrṇamanuttamam //
tasminhaviṣi saṃkīrṇaṃ vaiṣṇavaṃ teja uttamam //
caturvidhaṃ vibhajyaiva patnībhyo dattavānnṛpaḥ

yatra tatkṣīrasaṃprāptirjātā paramadurlabhā //
kṣīrodakamiti khyātaṃ tatsthānaṃ pāpanāśanam //
udakenābhivyaktaṃ ca uttamaṃ ca phalapradam

tatra snātvā naro dhīmānvijitendriya ādarāt //
sarvānkāmānavāpnoti putrāṃśca subahuśrutān

āśvine śuklapakṣasya ekādaśyāṃ jitavrataḥ //
tatra snātvā vidhānena dattvā śaktyā dvijanmane

viṣṇuṃ saṃpūjya vidhivatsarvānkāmānavāpnuyāt //
putrānavāpnuyādviddhi dharmāṃśca vidhivannaraḥ

tasmātkṣīrodakasthānānnairṛte digdale śritam //
khyātaṃ bṛhaspateḥ kuṇḍamuddaṃḍācaṃḍamaṃḍitam

sarvapāpapraśamanaṃ puṇyāmṛtataraṃgitam //
yatra sākṣātsuragururnivāsaṃ kila nirmame

yajñaṃ ca vidhivaccakre bṛhaspatirudāradhīḥ //
nānāmunigaṇairyuktaṃ ramyaṃ bahuphalapradam //
suparṇacchāyasaṃpannaṃ kuṇḍaṃ tatpāpidurllabham

indrādayo'pi vibudhā yatra snātvā prayatnataḥ //
manobhīṣṭaphalaṃ prāptāḥ sauṃdaryaudāryatuṃdilāḥ

yatra snānena dānena naro mucyeta kilbiṣāt

bhādre śukle tu paṃcamyāṃ yātrā tatra phalapradā //
anyadāpi gurorvāre snānaṃ bahuphalapradam

bṛhaspatestathā viṣṇoḥ pūjāṃ tatra ya ācaret //
sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke sa modate

bhavedbṛhaspateḥ pīḍā yasya gocaravedhataḥ //
tenātra vidhivatsnānaṃ kāryaṃ saṃkalpapūrvakam

homaṃ kṛtvā gurormūrtiḥ suvarṇena vinirmitā //
sthitvā jale pradeyā vai pītāṃbarasamanvitā

vedajñāyātiśucaye snātvā pīḍāpanuttaye //
homaṃ ca kārayettatra grahajāpyavidhānataḥ

evaṃ kṛte na saṃdeho grahapīḍā praṇaśyati

taddakṣiṇe muniśreṣṭha rukmiṇīkuṇḍamuttamam //
cakāra yatsvayaṃ devī rukmiṇī kṛṣṇavallabhā

tatra viṣṇuḥ svayaṃ cakre nivāsaṃ salile tadā //
varapradānātsnehena bhāryāyāḥ praguṇīkṛtam

tatra snānaṃ tathā dānaṃ homaṃ vaiṣṇavamaṃtrakam //
dvijapūjāṃ viṣṇupūjāṃ kurvīta prayato naraḥ

tatra sāṃvatsarī yātrā karttavyā suprayatnataḥ //
ūrjakṛṣṇanavamyāṃ ca sarvapāpāpanuttaye //

putravāñjāyate vandhyo yātrāṃ kṛtvā na saṃśayaḥ //
nārībhirvā narairvāpi karttavyaṃ snānamādarāt

bhuktvā bhogānsamagrāṃśca viṣṇuloke sa modate //
lakṣmīkāmanayā tatra snātavyaṃ ca viśeṣataḥ

sarvakāmamavāpnoti tatra snānena mānavaḥ //
rukmiṇīśrīpatiprītyai dātavyaṃ ca svaśaktitaḥ

karttavyā vidhivatpūjā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ //
dhyeyo lakṣmīpatistatra śaṃkhacakragadādharaḥ

pītāṃbaradharaḥ sragvī nāradādibhirīḍitaḥ //
tārkṣyāsano mukuṭavānmahendrādivibhūṣitaḥ

sarvakāmaphalāvāptyai vakṣolakṣitakaustubhaḥ //
atasīkusumaśyāmaḥ kamalāmalalocanaḥ

evaṃ kṛte na saṃdehaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt //
iha loke sukhaṃ bhuktvā hariloke sa modate

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tīrthamanyadaghāpaham //
kalikilviṣasaṃhārakārakaṃ pratyayātmakam

paraṃ pavitramatulaṃ sarvakāmārthasiddhidam //
dhanayakṣaitikhyātaṃ paraṃ pratyayakārakam

rukmiṇīkuṇḍavāyavyadigdale saṃsmṛtaṃ śubham //
hariścandrasya rājarṣerāsīttatra dhanaṃ mahat

tasya rakṣārthamatyarthaṃ rakṣito yakṣauccakaiḥ //
viśvāmitro muniḥ pūrvaṃ yadā caiva parājayat

hariścaṃdraṃ narapatiṃ rājyasūyakaraṃ param //
rājyaṃ jagrāha sakalaṃ caturaṃgabalānvitam //

tadvaśe'dācca sa munirdhanaṃ sakalamuttamam //
tadrakṣāyai prayatnena yakṣaṃ sthāpitavānasau

pramaṃthura iti khyātaṃ pramodānandamaṃdiram //
rakṣāṃ vidadhatastasya bahuyatnena sarvaśaḥ

tutoṣa sa munirddhīmānkadācidvijitendriyaḥ //
uvāca madhuraṃ vākyaṃ prītyā paramayā yutaḥ

// viśvāmitra uvāca //
varaṃ varaya dharmajña kṣiprameva vimatsaraḥ//
bhaktyā paramayā dhīra saṃtuṣṭo'smi viśeṣataḥ

//yakṣa uvāca ////
varaṃ prayacchasi yadi vipravarya madīpsitam//
mamāṃgamatidurgaṃdhi śāpācca nṛpaterabhūt//
sugandhayituṃ brahmarṣe tatprasīda munīśvara

// agastya uvāca // //
evamukte tu yakṣeṇa munirdhyānasthalocanaḥ//
taṃ vivicyānayā bhaktyā abhiṣekaṃ cakāra saḥ

tīrthodakena vidhivatkṛtvā saṃkalpamādarāt//
tataḥ so'bhūtkṣaṇenaiva sugandhottaravigrahaḥ

tathābhūtaḥ sa madhuraṃ provāca prāṃjalistataḥ //
punaḥ puraḥ sthito dhīmānvinayāvanatastadā

// yakṣa uvāca // //
tvatkṛpābhirahaṃ dhīra jātaḥ surabhivigrahaḥ//
etatsthānaṃ yathā khyātiṃ yāti sarvajña tatkuru

tvatprasādena viprarṣe tathā yatnaṃ vidhehi vai

// agastya uvāca // //
evamuktaḥ kṣaṇaṃ dhyātvā muniḥ stimitalocanaḥ //
yakṣaṃ prati prasannātmā hyuvāca ślakṣṇayā girā

// viśvāmitra uvāca // //
prasiddhimatulāṃ yakṣa etatsthānaṃ gamiṣyati //
dhanayakṣa iti khyātimetattīrthaṃ gamiṣyati

sauṃdaryyadaṃ śarīrasya paraṃ pratyayakārakam //
yatra snātvā vidhānena daurgaṃdhyaṃ tyajati kṣaṇāt //
tatra snānaṃ prayatnena karttavyaṃ puṇyakāṃkṣibhiḥ

dānaṃ śraddhāsvaśaktibhyāṃ lakṣmīpūjā viśeṣataḥ //
tatra snānena dānena lakṣmīprītyai viśeṣataḥ

pūjayā tu nidhīnāṃ ca navānāmapi suvrata //
iha loke sukhaṃ bhuktvā paraloke sa modate

mahāpadmastathā padmaḥ śaṃkho makarakacchapau //
mukundakuṃdanīlāśca kharvaśca nidhayo nava

eteṣāmapi kuṇḍe'tra saṃnidhirbhavitā'nagha //
eteṣāṃ tu viśeṣeṇa pūjā bahuphalapradā

jalamadhye prakarttavyaṃ nidhilakṣmīprapūjanam

annaṃ bahuvidhaṃ deyaṃ vāsāṃsi vividhāni ca

suvarṇādi yathāśaktyā vittaśāṭhyaṃ vivarjayet //
guptaṃ dānaṃ prayatnena karttavyaṃ suprayatnataḥ

phalāni ca suvarṇāni deyāni ca viśeṣataḥ

kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ snānaṃ bahuphalapradam //
śraddhayā parayā yuktaiḥ karttavyaṃ śraddhayādhikam

māghe kṛṣṇacaturdaśyāṃ yātrā sāṃvatsarī bhavet //
tatra snānaṃ pitṝṇāntu tarpaṇaṃ ca viśeṣataḥ

ābrahmastambaparyaṃtaṃ jagattṛpyatviti bruvan //
apasavyena vidhivattarppayedaṃjalitrayam

evaṃ kurvannaro yakṣa na muhyati kadācana //
atra snāto divaṃ yāti atra snātaḥ sukhī bhavet

atra snātena te yakṣa karttavyaṃ pūjanaṃ puraḥ //
tvatpūjanena vidhivannṛṇāṃ pāpakṣayo bhavet

namaḥ pramatharājeti pūjāmantra udāhṛtaḥ //
tīrthamadhye prakarttavyaṃ pūjanaṃ śravaṇādikam

nidhilakṣmyo tathā yakṣa tava pūjā viśeṣataḥ //
evaṃ yaḥ kurute dhīraḥ sarvānkāmānavāpnuyāt

dhanārthī dhanamāpnoti putrārthī putramāpnuyāt //
mokṣārthī mokṣamāpnoti tatkiṃ na yadihāpyate

yastu mohānnaro yakṣa snānaṃ na kurute kila //
tasya sāṃvatsaraṃ puṇyaṃ tvaṃ grahīṣyasi sarvaśaḥ

iti dattvā varāṃstasmai viśvāmitro munīśvaraḥ//
antardadhe munivarastadā sa ca taponidhiḥ

tadāprabhṛti tatsthānaṃ paramāṃ khyātimāyayau //
tasya tīrthasya sakalā bhūmiḥ svarṇavinirmitā

divyaratnaughakhacitā samaṃtādupaśobhitā //
evaṃ yaḥ kurute vidvansa yāti paramāṃ gatim

dhanayakṣāduttarasmindigbhāge saṃsthitaṃ dvija //
vasiṣṭhakuṇḍaṃ vikhyātaṃ sarvapāpāpahaṃ sadā

vasiṣṭhasya sadā tatra nivāsaḥ sutaponidheḥ //
arundhatī sadā yasya vartate nirmalavratā

atra snānaṃ viśeṣeṇa śrāddhapūrvamataṃdritaḥ //
yaḥ kuryātprayato dhīmāṃstasya puṇyamanuttamam

vāmadevasya tatraiva saṃnidhirvartate'nagha //
vaśiṣṭhavāmadevau tu pūjanīyau prayatnataḥ

pativratā pūjanīyā'rundhatī ca viśeṣataḥ //
snātavyaṃ vidhinā samyagdātavyaṃ ca svaśaktitaḥ

sarvakāmaphalaprāptirjāyate nātra saṃśayaḥ //
atra yaḥ kurute snānaṃ sa vaśiṣṭhasamo bhavet

bhādre māsi site pakṣe paṃcamyāṃ niyatavrataḥ //
tasya sāṃvatsarī yātrā karttavyā vidhipūrvikā

viṣṇupūjā prayatnena kartavyā śraddhayātra vai //
sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇuloke mahīyate

vasiṣṭhakuṇḍādvipreṃdra pratyagdigdalamāśritam //
vikhyātaṃ sāgaraṃ kuṇḍaṃ sarvakāmārthasiddhidam //
yatra snānena dānena sarvakāmānavāpnuyāt

paurṇamāsyāṃ samudrasya snānādyatpuṇyamāpnuyāt //
tatpuṇyaṃ parvaṇi snāto naraścākṣayamāpnuyāt

tasmādatra vidhānena snātavyaṃ putrakāṃkṣayā //
āśvine paurṇamāsyāṃ tu viśeṣātsnānamācaret

evaṃ kurvannaro vidvānsarvapāpaiḥ pramucyate //
atra snātvā naro dattvā yathāśaktyā divaṃ vrajet

sāgarānnairṛte bhāge yoginīkuṇḍamuttamam //
yatrā''sate catuḥṣaṣṭiyoginyo jalasaṃsthitāḥ

sarvārthasiddhidāḥ puṃsāṃ strīṇāṃ caiva viśeṣataḥ //
parasiddhipradāḥ sarvāḥ sarvakāmaphalapradāḥ

āśvine śuklapakṣasya aṣṭamyāṃ ca viśeṣataḥ //
snātavyaṃ ca prayatnena yoginīprītaye nṛbhiḥ

atra snānaṃ tathā dānaṃ sarvaṃ saphalatāṃ vrajet //
yakṣiṇīprabhṛtayaḥ siddhā bhavaṃtyatra na saṃśayaḥ //

yoginīkuṃḍataḥ pūrvamurvaśīkuṇḍamuttamam //
yatra snāto naro vidvannurvaśīṃ divi saṃśrayet

purā kila munirdhīro raibhyo nāma tapodhanaḥ //
cacāra himavatpārśve nirāhāro jitendriyaḥ

tattapo vipulaṃ dṛṣṭvā bhītaḥ surapatistataḥ //
urvaśīṃ preṣayāmāsa tapovighnāya cādarāt

tataḥ sā preṣitā tenājagāma gajagāminī //
uvāsa himavatpārśve raibhyāśramamanuttamam

vanaphullalatākuñje mañjukūjadvihaṃgame //
kinnarīkelisaṃgītastimitāṃgakuraṃgake

punnāgakeśarāśokacchinnakijalkapiṃjare //
kalpite kāṃcanagirau dvitīya iva vedhasā

sā babhau kāṃtisarvasvakośaḥ kusumadhanvanaḥ //
urvaśyanalpasāmānyalāvaṇyāmṛtavāhinī

aṃgaprabhāsuvarṇena sitamauktikaśobhitā //
tāruṇyaruciratvena tāruṇyena vibhūṣitā

vilomalocanāpāṃgataraṃgadhavalatviṣā //
navapallavasacchāyaṃ kalpayantī nijādharam

karṇopalambisaṃghuṣyadbhṛṅgāḍhyacūtamañjarī //
sudhāgarbhasamudbhūtā pārijātalatā yathā

tanumadhyā pṛthuśroṇirvarṇodbhinnapayodharā //
niḥśāṇitaśarasyeva śaktiḥ kusumadhanvanaḥ

apaśyadāśrame tasminmunirāyatalocanām //
nayanānaladāhena vidagdhena manobhuvā

trinetravaṃcanāyaiva kalpitāṃ lalanātanum //
tāmāśramalatāpuṣpakāṃcīracitakuṇḍalām

vilokya tāṃ viśālākṣīṃ munirvyākulitendriyaḥ //
babhūva roṣasaṃtaptaḥ śaśāpa ca bahu jvalan

// raibhya uvāca // //
kurūpatāṃ vraja kṣipraṃ yā tvaṃ sauṃdaryagarvitā //
samāgatā tapovighnahetave mama sannidhau

// agastya uvāca // //
iti śaptā ruṣā tena muninā sā śubhekṣaṇā //
uvāca vanitā bhūtvā prāṃjalirmunimādarāt //

// urvaśyuvāca // //
bhagavanme prasīda tvaṃ parādhīnā yatastvaham //
tvacchāpasya kathaṃ muktirbhavitā niyatavrata

// raibhya uvāca // //
ayodhyāyāmasti tīrthaṃ pāvanaṃ paramaṃ mahat //
tatra snānaṃ kuruṣvādya sauṃdaryaṃ paramāpnuhi

tvannāmnaiva ca vikhyātiṃ toyaṃ yāsyati taddhruvam

// agastya uvāca // //
evaṃ sā vipravacasā vidadhe sarvamādarāt //
sundarī sā'bhavatkṣipraṃ tatsthānaṃ khyātimāyayau

atra snānaṃ muniśreṣṭha yaḥ kuryādvidhivajjanaḥ //
sauṃdaryaṃ paramaṃ tasya bhavettatra na saṃśayaḥ

bhādre śuklatṛtīyāyāṃ yātrā sāṃvatsarī bhavet //
viṣṇuratra janaiḥ pūjyaḥ sarvakāmārthasiddhaye

evaṃ kurvannaro vidvānviṣṇuloke vasetsadā //
naro vā yadi vā nārī sarvānkāmānavāpnuyāt //

ghoṣārkakuṃḍaṃ paramamurvaśīkuṃḍadakṣiṇe //
vartate muniśārdūla sarvapāpāpahaṃ sadā

yatra snānena dānena sūryaloke mahīyate //
etattīrthasya sadṛśaṃ nāparaṃ vidyate kvacit

vraṇī kuṣṭhī daridrī vā duḥkhākrāṃto'pi yo naraḥ //
karoti vidhivatsnānaṃ sarvānkāmānavāpnuyāt

ravivāre viśeṣeṇa karttavyaṃ snānamādarāt //
bhādre māsi tathā māghe śuklaṣaṣṭhyāṃ prayatnataḥ

karttavyaṃ vidhivatsnānaṃ sūryalokābhikāṃkṣayā //
pauṣe māsi tathā snānaṃ sūryavāre viśeṣataḥ

saptamyāṃ raviyuktāyāṃ snānaṃ bahuphalapradam //
ghoṣābhidho'bhavatpūrvaṃ sūryavaṃśe nareśvaraḥ

samudramekhalāmekaḥ pṛthivīṃ samapālayat //
yasya kīrtyā prakāśaṃte trilokīmaṃḍalāni vai

yaḥ pratāpātsphuranbhāti prabhākara ivāparaḥ //
pracaṃḍataradordaṃḍakhaṃḍitārātimaṃḍalaḥ

sa kadācitprajāpālo maṃttrivinyastabhūtalaḥ //
babhrāma mṛgayāsakto vane'tigahanadrume

sa rājā pūrvajanmotthapāpairaśubhasūcakaiḥ //
kṛmivyāptakarāṃbhojaḥ sundaropi gatasmayaḥ

mṛgayāyāmabhūdekaḥ kadācitparyaṭanvane //
varāhasiṃhahariṇānnighnangacchannitastataḥ

tṛṣākrānto mlānatanuḥ saro'paśyatpuro nṛpaḥ //
dadarśa tatra ca munīnsnānasaṃdhyāditatparān

tato vidhivadācamya snānaṃ cakre nareśvaraḥ //
tato divyaśarīro'bhūdānaṃdāmalamānasaḥ

munibhistīrthamājñāya cakre sūryyastutiṃ priyām

//
// rājovāca // //
bhagavandevadeveśa namastubhyaṃ cidātmane //
namaḥ savitre sūryāya jagadānaṃdadāyine

prabhāgehāya devāya trayībhūtāya te namaḥ //
vivasvate namastubhyaṃ yogajñāya sadātmane

parāya parameśāya trilokītimiracchide //
acintyāya sadā tubhyaṃ namo bhāskaratejase //

yogapriyāya yogāya yogajñāya sadā namaḥ //
ॐkārāya vaṣaṭkārarūpiṇe jñānarūpiṇe

yajñāya yajñamānāya haviṣe ṛtvije namaḥ //
rogaghnāya svarūpāya kamalānaṃdadāyine

atisaumyātitīkṣṇāya surāṇāṃ pataye namaḥ //
satrāśāya namastubhyaṃ bhaktatrāya priyātmane

prakāśakāya satataṃ lokānāṃ hitakāriṇe //
prasīda praṇatāyādya mahyaṃ bhaktikṛte svayam

// agastya uvāca // //
ityevaṃ bruvatastasya sa prasanno raviḥ svayam //
āvirbabhūva sahasā bhaktasya priyakāmyayā //
uvāca madhuraṃ vākyaṃ praśrayānatamūrddhajam

//
// raviruvāca // //
varaṃ varaya rājeṃdra prasanno'smi tavāgrataḥ //
dadāmi tadvaraṃ te'dya yattvayā manasepsitam

// rājovāca // //
bhagavanbhāskarānaṃta prayacchasi varaṃ yadi //
mannāmnā kṛtamūrttiste tiṣṭhatvatra sadā vibho

// raviruvāca // //
evamastu manuṣyeṃdra tava vāṃchā manoharā //
etatstotraṃ tvayoktaṃ me ye paṭhiṣyaṃti mānavāḥ

tebhyastuṣṭaḥ pradāsyāmi sarvānkāmānnareśvara //
etatsthānaṃ parāṃ khyātiṃ tvannāmnā yāsyati kṣitau

sarvānkāmānavāpnoti yo'tra snānaṃ samācaret//
madbhaktena sadā rājankarttavyaṃ snānamatra vai

yaṃyaṃ kāmamiheccheta taṃtaṃ kāmamavāpnuyāt

// agastya uvāca // //
iti dattvā varaṃ devaḥ kṛpayā parayā yutaḥ //
bhāsvānsahasrakiraṇastadāntarddhānamāyayau

rājā bhāskaradehotthāṃ ravimūrttimanuttamām //
tatra saṃsthāpayāmāsa pūjayāmāsa ca svayam

ghoṣārkakuṇḍaṃ tannāmnā tatra khyātiṃ jagāma ha //
yatra snānānnaro rājansūryyaloke vasetsadā

iti ruciravidhānaistūrṇamādityamūrttiṃ vimalaparamabhaktyā pūjayitvā''dareṇa //
tadamṛtamayakuṇḍe snānamādau vidhāya pracuravimalakīrtiḥ sūryaloke vasetsaḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe'yodhyāmāhātmye bṛhaspatikuṇḍarukmiṇīkuṇḍadhanayakṣatīrtha vasiṣṭhakuṇḍasāgarakuṇḍa yoginīkuṇḍorvaśīkuṇḍaghoṣārkakuṃḍa māhātmyavarṇanaṃnāma saptamo'dhyāyaḥ