Skanda Purana · Verses 2.4-2

// brahmovāca // //
nāḍīdvayāvaśiṣṭāyāṃ rātryāṃ gacchejjalāśayam //
tulasīmṛttikāyuktaḥ savastrakalaśo mune

āgatya toyanikaṭe tīre saṃsthāpya pātrakam //
pādaprakṣālanaṃ kṛtvā deśakālādi coccaret

smaredgaṃgādikā nadyo viṣṇuśarvādidevatāḥ //
nābhimātre jale sthitvā maṃtrametamudīrayet

kārtike'haṃ kariṣyāmi prātaḥsnānaṃ janārdana //
prītyarthaṃ tava deveśa dāmodara mayā saha

nitye naimittike kṛtvā kārtike pāpanāśana //
snānaṃ cārghaṃ pradāsyāmi nirvighnaṃ kuru keśava

tīrthādidevatābhyaśca kramādarghyādi dāpayet //
gṛhāṇārghyaṃ mayā dattaṃ rādhayā sahito hare

namaḥ kamalanābhāya namaste jalaśāyine //
namaste'stu hṛṣīkeśa gṛhāṇārghyaṃ namo'stu te

vratinaḥ kārtike māsi snātasya vidhivanmama //
gṛhāṇārghyaṃ mayā dattaṃ danujeṃdraniṣūdana

kiraṇā dhūtapāpā ca puṇyatoyā sarasvatī //
gaṃgā ca yamunā caiva paṃcanadyaḥ punaṃtu mām

anyāsāṃ ca nadīnāṃ ca dadyādarghyaṃ yathāvidhi //
jāhnavīsmaraṇaṃ kuryātsarvatīrtheṣu mānavaḥ

nānyattīrthaṃ tu jāhnavyāṃ smaraṇīyaṃ kadācana //
etānmaṃtrānsamuccārya malasnānaṃ samācaret

mṛtsnānaṃ ca pitṛsnānaṃ gurusnānaṃ tataḥ param //
tatastu pāvamānībhirabhiṣiṃcetsvamastakam

aghamarṣaṇakaṃ kṛtvā snānāṃgaṃ tarpaṇaṃ tathā //
tataḥ puruṣasūktena jalaṃ śirasi siṃcayet

tatastu bahirāgatya tīrthaṃ śirasi nikṣipet//
tīrthaṃ pītvā trivāraṃ tu tulasīṃ gṛhya pāṇinā

tato jalādviniṣkramya cāṃcalaṃ pīḍayedbahiḥ//
yanmayā dūṣitaṃ toyaṃ śārīramalasaṃcayaiḥ

taddoṣaparihārārthaṃ yakṣmaṇaṃ tarpayāmyaham //
vastraniṣpīḍanaṃ kṛtvā kuryācca tilakādikam //

// sūta uvāca // //
śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve kārtikasnānajaṃ phalam //
aruṇaṃ prati sūryeṇa yaduktaṃ ca savistaram

// aruṇa uvāca // //
kasmiṃstīrthe viśeṣeṇa phalaṃ kārtikasaṃbhavam //
kṣetre vā etadā''khyāhi bhagavansnānayogataḥ

// sūrya uvāca //
yatra kutrā'pi kartavyaṃ jale snānaṃ tu kārtikaṃ //
uṣṇodakena kartavyaṃ snānaṃ kutrā'pi kārtike

tato daśaguṇaṃ puṇyaṃ śītatoyanimajjanāt //
tataḥ śataguṇaṃ puṇyaṃ bahiḥ kūpodake kṛtam

kūpātsahasraguṇitaṃ phalaṃ vāpīniṣekataḥ //
tato'yutaguṇaṃ puṇyaṃ taḍāgasnānato bhavet

tato daśaguṇaṃ puṇyaṃ nirjhareṣu nimajjanāt //
tato'dhikataraṃ puṇyaṃ nadīsnānasya kārtike

nadyā daśaguṇaṃ proktaṃ tīrthasnānaṃ khagottama //
tato daśaguṇaṃ puṇyaṃ nadyoryatra ca saṃgamaḥ

nadītrayasya saṃyoge puṇyasyāṃ'to na vidyate //
siṃdhuḥ kṛṣṇā ca veṇī ca yamunā ca sarasvatī

godāvarī vipāśā ca narmadā tamasā mahī //
kāverī śarayūḥ śiprā tathā carmaṇvatī nadī

vitastā vedikā śoṇo vetravatyaparājitā//
gaṃḍakī gomatī pūrṇā brahmaputrā sarovaram

vāgmatī ca śatadruśca tathā badarikāśramaḥ //
durlabhāḥ kārtike tvete tīrthānyatha nibodha me

sarvebhyaśca sthalebhyaśca āryāvartaṃ tu puṇyadam //
kolhāpurī tataḥ śreṣṭhā tataḥ kāṃcīdvayaṃ smṛtam //

anaṃtasenavasatirvarāhakṣetrameva ca //
cakrakṣetraṃ tataḥ puṇyaṃ muktikṣetraṃ tato'dhikam

avaṃtikā tataḥ śreṣṭhā tato badarikāśramaḥ //
ayodhyā ca tataḥ śreṣṭhā gaṃgādvāraṃ tato'dhikam

tataḥ kanakhalaṃ tīrthaṃ tato madhupurī varā //
eko'pi kārtiko māso mathurāyamunājale //

yaiḥ snātaste tu vaikuṃṭhe bahukālaṃ vasaṃti hi //
rādhādāmodarastatra svayaṃ snātastu kārtike

ato madhupurī śreṣṭhā yamunā ca viśeṣataḥ

dvārāvatī tataḥ śreṣṭhā pratyahaṃ snāti keśavaḥ //
ṣoḍaśastrīsahasreṇa sārddhaṃ yādavasaṃyutaḥ

dvārakāyāṃ mṛttikāyāstilako yena mastake //
dhāryate'sau naro jñeyo jīvanmukto na saṃśayaḥ //
dvārakāsnānamāhātmyaṃ na vaktuṃ śakyate mayā

goviṃdārpitacittānāṃ jāyate puṇyabhāskarā //
tato bhāgīrathī śreṣṭhā yatra viṃdhyena saṃgatā

tasmāddaśaguṇaṃ puṇyaṃ tīrtharāje'tra jāyate

kalau daśasahasrāṃ'te viṣṇustyakṣyati medinīm//
tadarddhaṃ jāhnavītoyaṃ tadardhaṃ devatāgaṇāḥ

yāvattiṣṭhati gaṃgā'tra tāvattīrthāni saṃti ca //
svasvasthāne nṛṇāṃ pāpaṃ tāvadeva haraṃti ca

yadaiva gaṃgā naṣṭā syātko vā tatpāpamāharet //
vicāryaivaṃ sutīrthāni gamiṣyaṃti dharātale

tasmānmunīśvarāḥ sarve yāvattiṣṭhati jāhnavī //
tāvacca kriyatāṃ dharmastato bhūmau nilīyatām

samādhiṃ gṛhya sudṛḍhāṃ yāvatkṛtayugaṃ bhavet //
anyathā kalikālena bhraṃśanīyo bhavetsudhīḥ

tataḥ śreṣṭhatarā kāśī yasyā nāśo na jāyate //
yadāśrayeṇa gaṃgāpi sarvapāpaṃ vyapohati

kāśikāyā naiva nāśo brahmaṇyapi mṛte sati //
yaddarśanārthaṃ gaṃgā'pi jātā cottaravāhinī //
tasyāṃ paṃcanadaṃ tīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam

āgate kārtike māsi rauravaṃ narakaṃ gatāḥ //
ākrośaṃte tu pitaro vaṃśe'smākaṃ bhaviṣyati

kaścidbhāgyavatāṃ śreṣṭho gatvā paṃcanade śubhe //
asmākaṃ tarpaṇaṃ kuryānnarakārṇavatārakam

tīrtharājāditīrthāni prāpte kārtikamāsake //
snānārthaṃ pañcagaṃgaṃ tu samāyāṃti na saṃśayaḥ

kṛtvā tu lakṣapāpāni snātvā paṃcanade śubhe //
biṃdumādhavamabhyarcya vilayaṃ yāṃti tatkṣaṇāt

yaiḥ snātaṃ kārtike māsi sakṛtpaṃcanade śubhe //
sarvatīrthakṛtāsnānātphalaṃ koṭiguṇaṃ bhavet

// brahmovāca // //
kārtike māsi kāveryyāṃ yaḥ snānaṃ kartumicchati //
tāvatā vai vimuktā'gho viṣṇusāyujyamāpnuyāt

kāveryyāścaiva māhātmyaṃ ko vadetparamuttamam //
atra te varṇayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam

kāveryā viṣaye brahmansāvadhānamanāḥ śṛṇu //
gautamyā uttare tīre viṣṇupādābjasaṃbhavā

gaṃgā trailokyapāpaghnī vartate lokapūjitā //
sā gaṃgā ciṃtayāmāsa kadācitpāpaśaṃkitā

sarvalokāḥ samāgatya mayi pāpaṃ tyajaṃti hi //
tatpāpaṃ tu kathaṃ gacchediti cintāparā tadā

praṣṭuṃ jagāma kailāsaṃ girijāvallabhaṃ bhavam //
tatra dṛṣṭvā mahārudraṃ provāca haripādajā

// gaṅgovāca // //
mahārudra namaste'stu tvāṃ praṣṭumahamāgatā //
sarve lokāḥ samāgatya mayi pāpaṃ tyajaṃti hi

tatpāpaṃ tu mayā soḍhuṃ na śakyaṃ pārvatīpate //
yenopāyena tatpāpaṃ nā''gacchenmama tadvada

evaṃ gaṃgāvacaḥ śrutvā pratyāha parameśvaraḥ //
// rudra uvāca // //
pāpanirharaṇāyādau padmanābhāṃghripaṃkajāt

prādurbhūtā'si tvaṃ devi kimarthaṃ tapyate tvayā //
pāpaprahārā''dhipatyaṃ kalpitaṃ tava viṣṇunā

tathā'pi pāpanirhāra upāyaṃ te bravīmyaham//
kaveśca tanayā devī kāverī saritāṃ varā

sarvotkṛṣṭā ca sarveṣāṃ harerbalavaśāttu sā //
sarvapāpapraharaṇe sāmarthyaṃ tatra vartate

kārtike māsi kāveryāṃ yaḥ snānaṃ kurute naraḥ //
sa tu pāpavinirmukto yāti viṣṇoḥ paraṃ padam

tasmāttāṃ gaccha devi tvaṃ tataḥ pāpādvimokṣyase //
ityuktā sā tadāgacchatkāverīṃ pāpahāriṇīm

tajjalasparśamātreṇa kārtike viṣṇupādajā //
nirdhūtapātakā gaṃgā jagāma svaniketanam

kārtike prativarṣaṃ tu gaṃgā trailokyapāvanīm //
snātuṃ bhaktyā samāyāti kāverīṃ pāpahāriṇīm

tajjalasparśamātreṇa kārtike viṣṇupādajā //
nirdhūtapātakā gaṃgā jagāma svaniketanam

tasmācchastaṃ tulāsnānaṃ kāveryyāṃ śasyate budhaiḥ //
yaḥ kāveryāṃ tulāsnānaṃ bhaktyā tu kurute mune

vimuktaduritaḥ sadyastato yāti parāṃ gatim //
tasmātsnānaṃ tu kāveryāṃ kārtike māsi śasyate

itihāsamimaṃ śrutvā kārtikavratatatparaḥ //
sa kāverī snānaphalaṃ prāpnoti ca parāṃ gatim

rātriśeṣe bhavetsnānamuttamaṃ viṣṇutuṣṭikṛt //
sūryodaye madhyamaṃ syādyāvannā''stā tu kṛttikā

tāvadeva bhavetsnānamanyathā tanna kārtikam //
snānaṃ strībhirvidhātavyaṃ gṛhītvā''jñāṃ dhavasya ca

apṛṣṭvā yatkṛtaṃ dharmyaṃ bhartāraṃ tatkṣayaṃ nayet //
strīṇāṃ nāstyaparo dharmo bhartāraṃ projjhya kaścana

kuryātsahasrapāpāni bhartrā''jñāṃ yā samācaret //
saiṣā dharmavatī loke na jāyeta vratādinā

daridraḥ patito mūrkho dīno'pi yadi cetpatiḥ //
tādṛśaḥ śaraṇaṃ strīṇāṃ tattyāgānnirayaṃ vrajet

kalau vatsa manuṣyāṇāṃ śaithilyaṃ snānakarmaṇi //
tathāpi kathayiṣyāmi snānaṃ kārtikamāghayoḥ

yasya hastau ca pādau ca vāṅmanaśca susaṃyatam//
vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalabhāṅnaraḥ

aśraddadhānaḥ pāpātmā nāstikaśchinnamānasaḥ //
hetuvādī ca paṃcaite na tīrthaphalabhāginaḥ

prātarutthāya yo viprastīrthasnāyī sadā bhavet //
sarvapāpavinirmuktaḥ paraṃ brahmā'dhigacchati

snānaṃ caturvidhaṃ proktaṃ snānavidbhirmanīṣibhiḥ//
vāyavyaṃ vāruṇaṃ divyaṃ brāhmaṃ ceti tathā smṛtam

vāyavyaṃ gorajaḥsnānaṃ vāruṇaṃ sāgarādiṣu //
brāhmaṃ brāhmaṇamaṃtroktaṃ divyaṃ meghāṃ'bu bhāskaram

snānānāṃ caiva sarveṣāṃ viśiṣṭaṃ tatra vāruṇam //
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyo maṃtravatsnānamācaret

tūṣṇīmeva hi śūdrasya strīṇāṃ caiva tathā smṛtam //
bālā ca taruṇī vṛddhā naranārīnapuṃsakāḥ

pāpaiḥ sarvaiḥ pramucyaṃte snānātkārtikamāghayoḥ //
snātā vai kārtike lokāḥ prāpnuvaṃtīpsitaṃ phalam

puṣkare tīrthavarye tu naṃdāyāḥ saṃgame purā //
prabhaṃjanaśca muktobhūttadaiva vyāghrajanmataḥ

*
naṃdāyā vacanenaiva kārtike sā paraṃ yayau //
evaṃ snānavidhiḥ proktaḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye kārtikasnānavidhinirūpaṇaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ // ४
२.४.४.८४
purā prabhaṃjanonāma nṛpaḥ mṛgayāyāṃ gulmāṃtare sthitāṃ vatsaṃ pāyayatīṃ mṛgīṃ vivyādha, tadā mṛgī uvāca-he nṛpa tanayasya stanaṃ prayacchaṃtī tvayā hatā / atastvaṃ vyāghrarūpatvamāpnuhi / tadā śāpena trasto rājā prāṃjaliḥ sannuvāca-he mṛgi vyāghrarūpaṃ muktvā mānuṣaṃ kadā prāpsyāmi, tadvadāmṛgyuvāca-he nṛpa, kārtike puṣkare yadā naṃdayā saha tava saṃvādo bhaviṣyati tadā mukto bhaviṣyati evamuktvā sā mṛtā, nṛpo'pi varṣaśataṃ vyāghrarūpeṇa vane .paribhraman kadā muktirbhaviṣyatīti citayannekadā naṃdānāmikāṃ gāṃ dṛṣṭvā khāditumārebhe tadā naṃdā anekavidhasatyapratijñāṃ kṛtvā vatsaṃ pāyayitvā punaḥ vyāghrasamīpamāgatya anekavidhadharmabhāṣaṇenopadeśaṃ cakāra / tadā vyāghra uvāca-he naṃdaḥ, ahaṃ pūrvaṃ mṛgyā śaptaḥ vyāghrarūpo jātaḥ, paraṃ tvadya tvatsaṃparkopadeśena jātasmaraṇaḥ punarnṛpatvamāpannaḥ, nāhaṃ vyāghraḥ, etasminnaṃtare dharmastatrāgatya naṃdāmuvāca-he naṃde tvaṃ naṃdānāma sarasvatī nadī bhaviṣyasi, kiṃca ūrje puṣkare māsamātraṃ snānaṃ kuru tato muktirbhaviṣyati ityuktvāṃ'tarhitaḥ / prabhaṃjano'pi vasiṣṭhopedeśena kārtikasevanānmuktiṃ prāpeti

८५// iti kārtikamāsamāhātmyaṭīkāyāṃ caturtho'dhyāyaḥ