સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.4-2

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
નાડીદ્વયાવશિષ્ટાયાં રાત્ર્યાં ગચ્છેજ્જલાશયમ્ ॥
તુલસીમૃત્તિકાયુક્તઃ સવસ્ત્રકલશો મુને

આગત્ય તોયનિકટે તીરે સંસ્થાપ્ય પાત્રકમ્ ॥
પાદપ્રક્ષાલનં કૃત્વા દેશકાલાદિ ચોચ્ચરેત્

સ્મરેદ્ગંગાદિકા નદ્યો વિષ્ણુશર્વાદિદેવતાઃ ॥
નાભિમાત્રે જલે સ્થિત્વા મંત્રમેતમુદીરયેત્

કાર્તિકેઽહં કરિષ્યામિ પ્રાતઃસ્નાનં જનાર્દન ॥
પ્રીત્યર્થં તવ દેવેશ દામોદર મયા સહ

નિત્યે નૈમિત્તિકે કૃત્વા કાર્તિકે પાપનાશન ॥
સ્નાનં ચાર્ઘં પ્રદાસ્યામિ નિર્વિઘ્નં કુરુ કેશવ

તીર્થાદિદેવતાભ્યશ્ચ ક્રમાદર્ઘ્યાદિ દાપયેત્ ॥
ગૃહાણાર્ઘ્યં મયા દત્તં રાધયા સહિતો હરે

નમઃ કમલનાભાય નમસ્તે જલશાયિને ॥
નમસ્તેઽસ્તુ હૃષીકેશ ગૃહાણાર્ઘ્યં નમોઽસ્તુ તે

વ્રતિનઃ કાર્તિકે માસિ સ્નાતસ્ય વિધિવન્મમ ॥
ગૃહાણાર્ઘ્યં મયા દત્તં દનુજેંદ્રનિષૂદન

કિરણા ધૂતપાપા ચ પુણ્યતોયા સરસ્વતી ॥
ગંગા ચ યમુના ચૈવ પંચનદ્યઃ પુનંતુ મામ્

અન્યાસાં ચ નદીનાં ચ દદ્યાદર્ઘ્યં યથાવિધિ ॥
જાહ્નવીસ્મરણં કુર્યાત્સર્વતીર્થેષુ માનવઃ

નાન્યત્તીર્થં તુ જાહ્નવ્યાં સ્મરણીયં કદાચન ॥
એતાન્મંત્રાન્સમુચ્ચાર્ય મલસ્નાનં સમાચરેત્

મૃત્સ્નાનં ચ પિતૃસ્નાનં ગુરુસ્નાનં તતઃ પરમ્ ॥
તતસ્તુ પાવમાનીભિરભિષિંચેત્સ્વમસ્તકમ્

અઘમર્ષણકં કૃત્વા સ્નાનાંગં તર્પણં તથા ॥
તતઃ પુરુષસૂક્તેન જલં શિરસિ સિંચયેત્

તતસ્તુ બહિરાગત્ય તીર્થં શિરસિ નિક્ષિપેત્॥
તીર્થં પીત્વા ત્રિવારં તુ તુલસીં ગૃહ્ય પાણિના

તતો જલાદ્વિનિષ્ક્રમ્ય ચાંચલં પીડયેદ્બહિઃ॥
યન્મયા દૂષિતં તોયં શારીરમલસંચયૈઃ

તદ્દોષપરિહારાર્થં યક્ષ્મણં તર્પયામ્યહમ્ ॥
વસ્ત્રનિષ્પીડનં કૃત્વા કુર્યાચ્ચ તિલકાદિકમ્ ॥

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુધ્વમૃષયઃ સર્વે કાર્તિકસ્નાનજં ફલમ્ ॥
અરુણં પ્રતિ સૂર્યેણ યદુક્તં ચ સવિસ્તરમ્

॥ અરુણ ઉવાચ ॥ ॥
કસ્મિંસ્તીર્થે વિશેષેણ ફલં કાર્તિકસંભવમ્ ॥
ક્ષેત્રે વા એતદાઽઽખ્યાહિ ભગવન્સ્નાનયોગતઃ

॥ સૂર્ય ઉવાચ ॥
યત્ર કુત્રાઽપિ કર્તવ્યં જલે સ્નાનં તુ કાર્તિકં ॥
ઉષ્ણોદકેન કર્તવ્યં સ્નાનં કુત્રાઽપિ કાર્તિકે

તતો દશગુણં પુણ્યં શીતતોયનિમજ્જનાત્ ॥
તતઃ શતગુણં પુણ્યં બહિઃ કૂપોદકે કૃતમ્

કૂપાત્સહસ્રગુણિતં ફલં વાપીનિષેકતઃ ॥
તતોઽયુતગુણં પુણ્યં તડાગસ્નાનતો ભવેત્

તતો દશગુણં પુણ્યં નિર્ઝરેષુ નિમજ્જનાત્ ॥
તતોઽધિકતરં પુણ્યં નદીસ્નાનસ્ય કાર્તિકે

નદ્યા દશગુણં પ્રોક્તં તીર્થસ્નાનં ખગોત્તમ ॥
તતો દશગુણં પુણ્યં નદ્યોર્યત્ર ચ સંગમઃ

નદીત્રયસ્ય સંયોગે પુણ્યસ્યાંઽતો ન વિદ્યતે ॥
સિંધુઃ કૃષ્ણા ચ વેણી ચ યમુના ચ સરસ્વતી

ગોદાવરી વિપાશા ચ નર્મદા તમસા મહી ॥
કાવેરી શરયૂઃ શિપ્રા તથા ચર્મણ્વતી નદી

વિતસ્તા વેદિકા શોણો વેત્રવત્યપરાજિતા॥
ગંડકી ગોમતી પૂર્ણા બ્રહ્મપુત્રા સરોવરમ્

વાગ્મતી ચ શતદ્રુશ્ચ તથા બદરિકાશ્રમઃ ॥
દુર્લભાઃ કાર્તિકે ત્વેતે તીર્થાન્યથ નિબોધ મે

સર્વેભ્યશ્ચ સ્થલેભ્યશ્ચ આર્યાવર્તં તુ પુણ્યદમ્ ॥
કોલ્હાપુરી તતઃ શ્રેષ્ઠા તતઃ કાંચીદ્વયં સ્મૃતમ્ ॥

અનંતસેનવસતિર્વરાહક્ષેત્રમેવ ચ ॥
ચક્રક્ષેત્રં તતઃ પુણ્યં મુક્તિક્ષેત્રં તતોઽધિકમ્

અવંતિકા તતઃ શ્રેષ્ઠા તતો બદરિકાશ્રમઃ ॥
અયોધ્યા ચ તતઃ શ્રેષ્ઠા ગંગાદ્વારં તતોઽધિકમ્

તતઃ કનખલં તીર્થં તતો મધુપુરી વરા ॥
એકોઽપિ કાર્તિકો માસો મથુરાયમુનાજલે ॥

યૈઃ સ્નાતસ્તે તુ વૈકુંઠે બહુકાલં વસંતિ હિ ॥
રાધાદામોદરસ્તત્ર સ્વયં સ્નાતસ્તુ કાર્તિકે

અતો મધુપુરી શ્રેષ્ઠા યમુના ચ વિશેષતઃ

દ્વારાવતી તતઃ શ્રેષ્ઠા પ્રત્યહં સ્નાતિ કેશવઃ ॥
ષોડશસ્ત્રીસહસ્રેણ સાર્દ્ધં યાદવસંયુતઃ

દ્વારકાયાં મૃત્તિકાયાસ્તિલકો યેન મસ્તકે ॥
ધાર્યતેઽસૌ નરો જ્ઞેયો જીવન્મુક્તો ન સંશયઃ ॥
દ્વારકાસ્નાનમાહાત્મ્યં ન વક્તું શક્યતે મયા

ગોવિંદાર્પિતચિત્તાનાં જાયતે પુણ્યભાસ્કરા ॥
તતો ભાગીરથી શ્રેષ્ઠા યત્ર વિંધ્યેન સંગતા

તસ્માદ્દશગુણં પુણ્યં તીર્થરાજેઽત્ર જાયતે

કલૌ દશસહસ્રાંઽતે વિષ્ણુસ્ત્યક્ષ્યતિ મેદિનીમ્॥
તદર્દ્ધં જાહ્નવીતોયં તદર્ધં દેવતાગણાઃ

યાવત્તિષ્ઠતિ ગંગાઽત્ર તાવત્તીર્થાનિ સંતિ ચ ॥
સ્વસ્વસ્થાને નૃણાં પાપં તાવદેવ હરંતિ ચ

યદૈવ ગંગા નષ્ટા સ્યાત્કો વા તત્પાપમાહરેત્ ॥
વિચાર્યૈવં સુતીર્થાનિ ગમિષ્યંતિ ધરાતલે

તસ્માન્મુનીશ્વરાઃ સર્વે યાવત્તિષ્ઠતિ જાહ્નવી ॥
તાવચ્ચ ક્રિયતાં ધર્મસ્તતો ભૂમૌ નિલીયતામ્

સમાધિં ગૃહ્ય સુદૃઢાં યાવત્કૃતયુગં ભવેત્ ॥
અન્યથા કલિકાલેન ભ્રંશનીયો ભવેત્સુધીઃ

તતઃ શ્રેષ્ઠતરા કાશી યસ્યા નાશો ન જાયતે ॥
યદાશ્રયેણ ગંગાપિ સર્વપાપં વ્યપોહતિ

કાશિકાયા નૈવ નાશો બ્રહ્મણ્યપિ મૃતે સતિ ॥
યદ્દર્શનાર્થં ગંગાઽપિ જાતા ચોત્તરવાહિની ॥
તસ્યાં પંચનદં તીર્થં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

આગતે કાર્તિકે માસિ રૌરવં નરકં ગતાઃ ॥
આક્રોશંતે તુ પિતરો વંશેઽસ્માકં ભવિષ્યતિ

કશ્ચિદ્ભાગ્યવતાં શ્રેષ્ઠો ગત્વા પંચનદે શુભે ॥
અસ્માકં તર્પણં કુર્યાન્નરકાર્ણવતારકમ્

તીર્થરાજાદિતીર્થાનિ પ્રાપ્તે કાર્તિકમાસકે ॥
સ્નાનાર્થં પઞ્ચગંગં તુ સમાયાંતિ ન સંશયઃ

કૃત્વા તુ લક્ષપાપાનિ સ્નાત્વા પંચનદે શુભે ॥
બિંદુમાધવમભ્યર્ચ્ય વિલયં યાંતિ તત્ક્ષણાત્

યૈઃ સ્નાતં કાર્તિકે માસિ સકૃત્પંચનદે શુભે ॥
સર્વતીર્થકૃતાસ્નાનાત્ફલં કોટિગુણં ભવેત્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
કાર્તિકે માસિ કાવેર્ય્યાં યઃ સ્નાનં કર્તુમિચ્છતિ ॥
તાવતા વૈ વિમુક્તાઽઘો વિષ્ણુસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

કાવેર્ય્યાશ્ચૈવ માહાત્મ્યં કો વદેત્પરમુત્તમમ્ ॥
અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્

કાવેર્યા વિષયે બ્રહ્મન્સાવધાનમનાઃ શૃણુ ॥
ગૌતમ્યા ઉત્તરે તીરે વિષ્ણુપાદાબ્જસંભવા

ગંગા ત્રૈલોક્યપાપઘ્ની વર્તતે લોકપૂજિતા ॥
સા ગંગા ચિંતયામાસ કદાચિત્પાપશંકિતા

સર્વલોકાઃ સમાગત્ય મયિ પાપં ત્યજંતિ હિ ॥
તત્પાપં તુ કથં ગચ્છેદિતિ ચિન્તાપરા તદા

પ્રષ્ટું જગામ કૈલાસં ગિરિજાવલ્લભં ભવમ્ ॥
તત્ર દૃષ્ટ્વા મહારુદ્રં પ્રોવાચ હરિપાદજા

॥ ગઙ્ગોવાચ ॥ ॥
મહારુદ્ર નમસ્તેઽસ્તુ ત્વાં પ્રષ્ટુમહમાગતા ॥
સર્વે લોકાઃ સમાગત્ય મયિ પાપં ત્યજંતિ હિ

તત્પાપં તુ મયા સોઢું ન શક્યં પાર્વતીપતે ॥
યેનોપાયેન તત્પાપં નાઽઽગચ્છેન્મમ તદ્વદ

એવં ગંગાવચઃ શ્રુત્વા પ્રત્યાહ પરમેશ્વરઃ ॥
॥ રુદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
પાપનિર્હરણાયાદૌ પદ્મનાભાંઘ્રિપંકજાત્

પ્રાદુર્ભૂતાઽસિ ત્વં દેવિ કિમર્થં તપ્યતે ત્વયા ॥
પાપપ્રહારાઽઽધિપત્યં કલ્પિતં તવ વિષ્ણુના

તથાઽપિ પાપનિર્હાર ઉપાયં તે બ્રવીમ્યહમ્॥
કવેશ્ચ તનયા દેવી કાવેરી સરિતાં વરા

સર્વોત્કૃષ્ટા ચ સર્વેષાં હરેર્બલવશાત્તુ સા ॥
સર્વપાપપ્રહરણે સામર્થ્યં તત્ર વર્તતે

કાર્તિકે માસિ કાવેર્યાં યઃ સ્નાનં કુરુતે નરઃ ॥
સ તુ પાપવિનિર્મુક્તો યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

તસ્માત્તાં ગચ્છ દેવિ ત્વં તતઃ પાપાદ્વિમોક્ષ્યસે ॥
ઇત્યુક્તા સા તદાગચ્છત્કાવેરીં પાપહારિણીમ્

તજ્જલસ્પર્શમાત્રેણ કાર્તિકે વિષ્ણુપાદજા ॥
નિર્ધૂતપાતકા ગંગા જગામ સ્વનિકેતનમ્

કાર્તિકે પ્રતિવર્ષં તુ ગંગા ત્રૈલોક્યપાવનીમ્ ॥
સ્નાતું ભક્ત્યા સમાયાતિ કાવેરીં પાપહારિણીમ્

તજ્જલસ્પર્શમાત્રેણ કાર્તિકે વિષ્ણુપાદજા ॥
નિર્ધૂતપાતકા ગંગા જગામ સ્વનિકેતનમ્

તસ્માચ્છસ્તં તુલાસ્નાનં કાવેર્ય્યાં શસ્યતે બુધૈઃ ॥
યઃ કાવેર્યાં તુલાસ્નાનં ભક્ત્યા તુ કુરુતે મુને

વિમુક્તદુરિતઃ સદ્યસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ॥
તસ્માત્સ્નાનં તુ કાવેર્યાં કાર્તિકે માસિ શસ્યતે

ઇતિહાસમિમં શ્રુત્વા કાર્તિકવ્રતતત્પરઃ ॥
સ કાવેરી સ્નાનફલં પ્રાપ્નોતિ ચ પરાં ગતિમ્

રાત્રિશેષે ભવેત્સ્નાનમુત્તમં વિષ્ણુતુષ્ટિકૃત્ ॥
સૂર્યોદયે મધ્યમં સ્યાદ્યાવન્નાઽઽસ્તા તુ કૃત્તિકા

તાવદેવ ભવેત્સ્નાનમન્યથા તન્ન કાર્તિકમ્ ॥
સ્નાનં સ્ત્રીભિર્વિધાતવ્યં ગૃહીત્વાઽઽજ્ઞાં ધવસ્ય ચ

અપૃષ્ટ્વા યત્કૃતં ધર્મ્યં ભર્તારં તત્ક્ષયં નયેત્ ॥
સ્ત્રીણાં નાસ્ત્યપરો ધર્મો ભર્તારં પ્રોજ્ઝ્ય કશ્ચન

કુર્યાત્સહસ્રપાપાનિ ભર્ત્રાઽઽજ્ઞાં યા સમાચરેત્ ॥
સૈષા ધર્મવતી લોકે ન જાયેત વ્રતાદિના

દરિદ્રઃ પતિતો મૂર્ખો દીનોઽપિ યદિ ચેત્પતિઃ ॥
તાદૃશઃ શરણં સ્ત્રીણાં તત્ત્યાગાન્નિરયં વ્રજેત્

કલૌ વત્સ મનુષ્યાણાં શૈથિલ્યં સ્નાનકર્મણિ ॥
તથાપિ કથયિષ્યામિ સ્નાનં કાર્તિકમાઘયોઃ

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ વાઙ્મનશ્ચ સુસંયતમ્॥
વિદ્યા તપશ્ચ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલભાઙ્નરઃ

અશ્રદ્દધાનઃ પાપાત્મા નાસ્તિકશ્છિન્નમાનસઃ ॥
હેતુવાદી ચ પંચૈતે ન તીર્થફલભાગિનઃ

પ્રાતરુત્થાય યો વિપ્રસ્તીર્થસ્નાયી સદા ભવેત્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પરં બ્રહ્માઽધિગચ્છતિ

સ્નાનં ચતુર્વિધં પ્રોક્તં સ્નાનવિદ્ભિર્મનીષિભિઃ॥
વાયવ્યં વારુણં દિવ્યં બ્રાહ્મં ચેતિ તથા સ્મૃતમ્

વાયવ્યં ગોરજઃસ્નાનં વારુણં સાગરાદિષુ ॥
બ્રાહ્મં બ્રાહ્મણમંત્રોક્તં દિવ્યં મેઘાંઽબુ ભાસ્કરમ્

સ્નાનાનાં ચૈવ સર્વેષાં વિશિષ્ટં તત્ર વારુણમ્ ॥
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યો મંત્રવત્સ્નાનમાચરેત્

તૂષ્ણીમેવ હિ શૂદ્રસ્ય સ્ત્રીણાં ચૈવ તથા સ્મૃતમ્ ॥
બાલા ચ તરુણી વૃદ્ધા નરનારીનપુંસકાઃ

પાપૈઃ સર્વૈઃ પ્રમુચ્યંતે સ્નાનાત્કાર્તિકમાઘયોઃ ॥
સ્નાતા વૈ કાર્તિકે લોકાઃ પ્રાપ્નુવંતીપ્સિતં ફલમ્

પુષ્કરે તીર્થવર્યે તુ નંદાયાઃ સંગમે પુરા ॥
પ્રભંજનશ્ચ મુક્તોભૂત્તદૈવ વ્યાઘ્રજન્મતઃ

*
નંદાયા વચનેનૈવ કાર્તિકે સા પરં યયૌ ॥
એવં સ્નાનવિધિઃ પ્રોક્તઃ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે કાર્તિકસ્નાનવિધિનિરૂપણંનામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥ ૪
૨.૪.૪.૮૪
પુરા પ્રભંજનોનામ નૃપઃ મૃગયાયાં ગુલ્માંતરે સ્થિતાં વત્સં પાયયતીં મૃગીં વિવ્યાધ, તદા મૃગી ઉવાચ-હે નૃપ તનયસ્ય સ્તનં પ્રયચ્છંતી ત્વયા હતા । અતસ્ત્વં વ્યાઘ્રરૂપત્વમાપ્નુહિ । તદા શાપેન ત્રસ્તો રાજા પ્રાંજલિઃ સન્નુવાચ-હે મૃગિ વ્યાઘ્રરૂપં મુક્ત્વા માનુષં કદા પ્રાપ્સ્યામિ, તદ્વદામૃગ્યુવાચ-હે નૃપ, કાર્તિકે પુષ્કરે યદા નંદયા સહ તવ સંવાદો ભવિષ્યતિ તદા મુક્તો ભવિષ્યતિ એવમુક્ત્વા સા મૃતા, નૃપોઽપિ વર્ષશતં વ્યાઘ્રરૂપેણ વને .પરિભ્રમન્ કદા મુક્તિર્ભવિષ્યતીતિ ચિતયન્નેકદા નંદાનામિકાં ગાં દૃષ્ટ્વા ખાદિતુમારેભે તદા નંદા અનેકવિધસત્યપ્રતિજ્ઞાં કૃત્વા વત્સં પાયયિત્વા પુનઃ વ્યાઘ્રસમીપમાગત્ય અનેકવિધધર્મભાષણેનોપદેશં ચકાર । તદા વ્યાઘ્ર ઉવાચ-હે નંદઃ, અહં પૂર્વં મૃગ્યા શપ્તઃ વ્યાઘ્રરૂપો જાતઃ, પરં ત્વદ્ય ત્વત્સંપર્કોપદેશેન જાતસ્મરણઃ પુનર્નૃપત્વમાપન્નઃ, નાહં વ્યાઘ્રઃ, એતસ્મિન્નંતરે ધર્મસ્તત્રાગત્ય નંદામુવાચ-હે નંદે ત્વં નંદાનામ સરસ્વતી નદી ભવિષ્યસિ, કિંચ ઊર્જે પુષ્કરે માસમાત્રં સ્નાનં કુરુ તતો મુક્તિર્ભવિષ્યતિ ઇત્યુક્ત્વાંઽતર્હિતઃ । પ્રભંજનોઽપિ વસિષ્ઠોપેદેશેન કાર્તિકસેવનાન્મુક્તિં પ્રાપેતિ

૮૫॥ ઇતિ કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યટીકાયાં ચતુર્થોઽધ્યાયઃ